Chapter 60: Day four opens: Bhishma and Arjuna again

व्युष्टां निशां भारत भारताना-
मनीकिनीनां प्रमुखे महात्मा ।
ययौ सपत्नान्प्रति जातकोपो
वृतः समग्रेण बलेन भीष्मः

vyuṣṭāṃ niśāṃ bhārata bhāratānā-
manīkinīnāṃ pramukhe mahātmā |
yayau sapatnānprati jātakopo
vṛtaḥ samagreṇa balena bhīṣmaḥ

तं द्रोणदुर्योधनबाह्लिकाश्च
तथैव दुर्मर्षणचित्रसेनौ ।
जयद्रथश्चातिबलो बलौघै-
र्नृपास्तथान्ये प्रययुः समन्तात्

taṃ droṇaduryodhanabāhlikāśca
tathaiva durmarṣaṇacitrasenau |
jayadrathaścātibalo balaughai-
rnṛpāstathānye prayayuḥ samantāt

स तैर्महद्भिश्च महारथैश्च
तेजस्विभिर्वीर्यवद्भिश्च राजन् ।
रराज राजा स तु राजमुख्यै-
र्वृतः सदेवैरिव वज्रपाणिः

sa tairmahadbhiśca mahārathaiśca
tejasvibhirvīryavadbhiśca rājan |
rarāja rājā sa tu rājamukhyai-
rvṛtaḥ sadevairiva vajrapāṇiḥ

तस्मिन्ननीकप्रमुखे विषक्ता
दोधूयमानाश्च महापताकाः ।
सुरक्तपीतासितपाण्डुराभा
महागजस्कन्धगता विरेजुः

tasminnanīkapramukhe viṣaktā
dodhūyamānāśca mahāpatākāḥ |
suraktapītāsitapāṇḍurābhā
mahāgajaskandhagatā virejuḥ

सा वाहिनी शान्तनवेन गुप्ता
महारथैर्वारणवाजिभिश्च ।
बभौ सविद्युत्स्तनयित्नुकल्पा
जलागमे द्यौरिव जातमेघा

sā vāhinī śāntanavena guptā
mahārathairvāraṇavājibhiśca |
babhau savidyutstanayitnukalpā
jalāgame dyauriva jātameghā

ततो रणायाभिमुखी प्रयाता
प्रत्यर्जुनं शान्तनवाभिगुप्ता ।
सेनामहोग्ना सहसा कुरूणां
वेगो यथा भीम इवापगायाः

tato raṇāyābhimukhī prayātā
pratyarjunaṃ śāntanavābhiguptā |
senāmahognā sahasā kurūṇāṃ
vego yathā bhīma ivāpagāyāḥ

तं व्यालनानाविधगूढसारं
गजाश्वपादातरथौघपक्षम् ।
व्यूहं महामेघसमं महात्मा
ददर्श दूरात्कपिराजकेतुः

taṃ vyālanānāvidhagūḍhasāraṃ
gajāśvapādātarathaughapakṣam |
vyūhaṃ mahāmeghasamaṃ mahātmā
dadarśa dūrātkapirājaketuḥ

विनिर्ययौ केतुमता रथेन
नरर्षभः श्वेतहयेन काले ।
जये धृतः शत्रुवरूथिनीनां
यथा सुरेन्द्रोऽसुरवाहिनीनाम्

viniryayau ketumatā rathena
nararṣabhaḥ śvetahayena kāle |
jaye dhṛtaḥ śatruvarūthinīnāṃ
yathā surendro'suravāhinīnām

नारायणेनेन्द्र इवाभिगुप्तः
शशीव सूर्येण समेयिवान्यथा ।
तथा महात्मा सह केशवेन
वरीथिनीनां प्रमुखे रराज

nārāyaṇenendra ivābhiguptaḥ
śaśīva sūryeṇa sameyivānyathā |
tathā mahātmā saha keśavena
varīthinīnāṃ pramukhe rarāja

सोपस्करं सोत्तरबन्धुरेषं
यत्तं यदूनामृषभेण सङ्ख्ये ।
कपिध्वजं प्रेक्ष्य रथं विषेदुः
सहैव पुत्रैस्तव कौरवेयाः

sopaskaraṃ sottarabandhureṣaṃ
yattaṃ yadūnāmṛṣabheṇa saṅkhye |
kapidhvajaṃ prekṣya rathaṃ viṣeduḥ
sahaiva putraistava kauraveyāḥ

प्रकल्पितं गुप्तमुदायुधेन
किरीटिना लोकमहारथेन ।
तं व्यूहराजं ददृशुस्त्वदीया-
श्चतुश्चतुर्व्यालसहस्रकीर्णम्

prakalpitaṃ guptamudāyudhena
kirīṭinā lokamahārathena |
taṃ vyūharājaṃ dadṛśustvadīyā-
ścatuścaturvyālasahasrakīrṇam

यथैव पूर्वेऽहनि धर्मराज्ञा
व्यूहः कृतः कौरवसत्तमेन ।
यथा न भूतो भुवि मानुषेषु
न दृष्टपूर्वो न च संश्रुतश्च

yathaiva pūrve'hani dharmarājñā
vyūhaḥ kṛtaḥ kauravasattamena |
yathā na bhūto bhuvi mānuṣeṣu
na dṛṣṭapūrvo na ca saṃśrutaśca

ततो यथादेशमुपेत्य तस्थुः
पाञ्चालमुख्याः सह चेदिमुख्यैः ।
ततः समादेशसमाहतानि
भेरीसहस्राणि विनेदुराजौ

tato yathādeśamupetya tasthuḥ
pāñcālamukhyāḥ saha cedimukhyaiḥ |
tataḥ samādeśasamāhatāni
bherīsahasrāṇi vinedurājau

शङ्खस्वनास्तूर्यरवाः प्रणेदुः
सर्वेष्वनीकेषु ससिंहनादाः ।
ततः सबाणानि महास्वनानि
विस्फार्यमाणानि धनूंषि वीरैः

śaṅkhasvanāstūryaravāḥ praṇeduḥ
sarveṣvanīkeṣu sasiṃhanādāḥ |
tataḥ sabāṇāni mahāsvanāni
visphāryamāṇāni dhanūṃṣi vīraiḥ

क्षणेन भेरीपणवप्रणादा-
नन्तर्दधुः शङ्खमहास्वनांश्च ।
तच्छङ्खशब्दावृतमन्तरिक्ष-
मुद्धूतभौमद्रुतरेणुजालम्

kṣaṇena bherīpaṇavapraṇādā-
nantardadhuḥ śaṅkhamahāsvanāṃśca |
tacchaṅkhaśabdāvṛtamantarikṣa-
muddhūtabhaumadrutareṇujālam

महानुभावाश्च ततः प्रकाश-
नालोक्य वीराः सहसाऽभिपेतुः ।
रथी रथेनाभिहतः ससूतः
पपात साश्वः सरथः सकेतुः

mahānubhāvāśca tataḥ prakāśa-
nālokya vīrāḥ sahasā'bhipetuḥ |
rathī rathenābhihataḥ sasūtaḥ
papāta sāśvaḥ sarathaḥ saketuḥ

गजो गजेनाभिहताः पपात
पदातिना चाभिहतः पदातिः ।
आवर्तमानान्यभिवर्तमानै-
र्घोरीकृतान्यद्भुतदर्शनानि

gajo gajenābhihatāḥ papāta
padātinā cābhihataḥ padātiḥ |
āvartamānānyabhivartamānai-
rghorīkṛtānyadbhutadarśanāni

प्रासैश्च खङ्गैश्च समाहतानि
सदश्वबृन्दानि सदश्वबृन्दैः ।
सुवर्णतारागणभूषितानि
सूर्यप्रभाभानि शरावराणि

prāsaiśca khaṅgaiśca samāhatāni
sadaśvabṛndāni sadaśvabṛndaiḥ |
suvarṇatārāgaṇabhūṣitāni
sūryaprabhābhāni śarāvarāṇi

विदार्यमाणानि परश्वथैश्च
प्रासैश्च स्वङ्गैश्च निपेतुरुर्व्याम् ।
गजैर्विषणापरगात्ररुग्णाः
केचित्ससूता रथिनः प्रपेतुः

vidāryamāṇāni paraśvathaiśca
prāsaiśca svaṅgaiśca nipetururvyām |
gajairviṣaṇāparagātrarugṇāḥ
kecitsasūtā rathinaḥ prapetuḥ

गजर्षभाश्चापि जगर्षभेण
निपातिता बाणहताः पृथिव्याम् ।
गजौघवेगोद्धतसादितानां
श्रुत्वा विषेदुः सहसा मनुष्याः

gajarṣabhāścāpi jagarṣabheṇa
nipātitā bāṇahatāḥ pṛthivyām |
gajaughavegoddhatasāditānāṃ
śrutvā viṣeduḥ sahasā manuṣyāḥ

आर्तस्वनं सादिपदातियूनां
विषाणगात्रावरताडितानाम् ।
संभ्रान्तनागाश्वरथे मुहूर्ते
महाक्षये सादिपदातियूनाम्

ārtasvanaṃ sādipadātiyūnāṃ
viṣāṇagātrāvaratāḍitānām |
saṃbhrāntanāgāśvarathe muhūrte
mahākṣaye sādipadātiyūnām

महारथैः संपरिवार्यमाणं
संदृश्य दूरात्कपिराजकेतुम् ।
तं पञ्चतालोच्छ्रिततालकेतुः
सदश्ववेगाद्भुतवीर्ययानः

mahārathaiḥ saṃparivāryamāṇaṃ
saṃdṛśya dūrātkapirājaketum |
taṃ pañcatālocchritatālaketuḥ
sadaśvavegādbhutavīryayānaḥ

महास्त्रबाणाशनिदीप्तमन्तं
किरीटिनं शान्तनवोऽभ्यधावत् ।
तथैव शक्रप्रतिमप्रभाव-
मिन्द्रात्मजं द्रोणमुखा विसस्नुः

mahāstrabāṇāśanidīptamantaṃ
kirīṭinaṃ śāntanavo'bhyadhāvat |
tathaiva śakrapratimaprabhāva-
mindrātmajaṃ droṇamukhā visasnuḥ

कृपश्च शल्यश्च विविंशतिश्च
दुर्योधनः सौमदत्तिश्च राजन् ।
ततो रथानां प्रमुखादुपेत्य
सर्वास्त्रिवित्काञ्चनचित्रवर्मा

kṛpaśca śalyaśca viviṃśatiśca
duryodhanaḥ saumadattiśca rājan |
tato rathānāṃ pramukhādupetya
sarvāstrivitkāñcanacitravarmā

जवेन शूरोऽभिससार सर्वां-
स्तानर्जुनस्यात्मभवोऽभिमन्युः ।
तेषां महास्त्राणि महारथाना-
मसह्यकर्मा विनिहत्य कार्ष्णिः

javena śūro'bhisasāra sarvāṃ-
stānarjunasyātmabhavo'bhimanyuḥ |
teṣāṃ mahāstrāṇi mahārathānā-
masahyakarmā vinihatya kārṣṇiḥ

बभौ महामन्त्रहुतार्चिमाली
सदोगतः सन्भगवानिवाग्निः ।
ततः स तूर्णं रुधिरोदफेनां
कृत्वा नदीमाशु रणे रिपूणाम्

babhau mahāmantrahutārcimālī
sadogataḥ sanbhagavānivāgniḥ |
tataḥ sa tūrṇaṃ rudhirodaphenāṃ
kṛtvā nadīmāśu raṇe ripūṇām

जगाम सौभद्रमतीत्य भीष्मो
महारथं पार्थमदीनसत्वः ।
ततः प्रहस्याद्भुतविक्रमेण
गाण्डीवमुक्तेन शिलाशितेन

jagāma saubhadramatītya bhīṣmo
mahārathaṃ pārthamadīnasatvaḥ |
tataḥ prahasyādbhutavikrameṇa
gāṇḍīvamuktena śilāśitena

विपाठजालेन महास्त्रजालं
विनाशयामास किरीटमाली ।
तमुत्तमं सर्वधनुर्धराणा-
मसक्तकर्मा कपिराजकेतुः

vipāṭhajālena mahāstrajālaṃ
vināśayāmāsa kirīṭamālī |
tamuttamaṃ sarvadhanurdharāṇā-
masaktakarmā kapirājaketuḥ

भीष्मं महात्माऽभिववर्ष तूर्णं
शरौघजालैर्विमलैश्च भल्लैः ।
तथैव भीष्माहतमन्तरिक्षे
महास्त्रजालं कपिराजकेतोः

bhīṣmaṃ mahātmā'bhivavarṣa tūrṇaṃ
śaraughajālairvimalaiśca bhallaiḥ |
tathaiva bhīṣmāhatamantarikṣe
mahāstrajālaṃ kapirājaketoḥ

तद्द्वैरथं भीष्मधनञ्जयाभ्याम्

taddvairathaṃ bhīṣmadhanañjayābhyām