Chapter 99: Pure lineage, the Gayatri and honouring brahmanas

श्रुत्वैवं सात्विकं दानं राजसं तामसं तथा ।
पृथक्पृथक्त्वेन गतिं फलं चापि पृथक्पृथक्

śrutvaivaṃ sātvikaṃ dānaṃ rājasaṃ tāmasaṃ tathā |
pṛthakpṛthaktvena gatiṃ phalaṃ cāpi pṛthakpṛthak

अवितृप्तः प्रहृष्टात्मा पुण्यं धर्मामृतं पुनः ।
युधिष्ठिरो धर्मरतः केशवं पुनरब्रवीत्

avitṛptaḥ prahṛṣṭātmā puṇyaṃ dharmāmṛtaṃ punaḥ |
yudhiṣṭhiro dharmarataḥ keśavaṃ punarabravīt

बीजयोनिविशुद्धानां लक्षणानि वदस्व मे ।
बीजदोषेण लोकेश जायन्ते च कथं नराः

bījayoniviśuddhānāṃ lakṣaṇāni vadasva me |
bījadoṣeṇa lokeśa jāyante ca kathaṃ narāḥ

आचारदोषं देवेशं वक्तुगर्हस्यशेषतः ॥
ब्राह्मणानां विशेषं च गुणदोषौ च केशव

ācāradoṣaṃ deveśaṃ vaktugarhasyaśeṣataḥ ||
brāhmaṇānāṃ viśeṣaṃ ca guṇadoṣau ca keśava

चातुर्वर्ण्यस्य कुत्स्नस्य वर्तमानाः प्रतिग्रहे ।
केन विप्रा विशेषेण तरन्ते तारयन्ति च ।
एतान्कथय देवेश त्वद्भक्तस्य नमोस्तु ते

cāturvarṇyasya kutsnasya vartamānāḥ pratigrahe |
kena viprā viśeṣeṇa tarante tārayanti ca |
etānkathaya deveśa tvadbhaktasya namostu te

शृणु राजन्यथावृत्तं बीजयोनिं शुभाशुभम् ।
येन तिष्ठति लोकोयं विनश्यति च पाण्डव

śṛṇu rājanyathāvṛttaṃ bījayoniṃ śubhāśubham |
yena tiṣṭhati lokoyaṃ vinaśyati ca pāṇḍava

अविप्लुतब्रह्मचर्यो यस्तु विप्रो यथाविधि ।
स बीजं नाम विज्ञेयं तस्य बीजं शुभं भवेत्

aviplutabrahmacaryo yastu vipro yathāvidhi |
sa bījaṃ nāma vijñeyaṃ tasya bījaṃ śubhaṃ bhavet

कन्या चाक्षतयोनिः स्यात्कुलीना पितृमातृतः ।
ब्राह्मणादिषु विवाहेषु परिणीता यथाविधि ।
सा प्रशस्ता वरारोहा तस्या योनिः प्रशस्यते

kanyā cākṣatayoniḥ syātkulīnā pitṛmātṛtaḥ |
brāhmaṇādiṣu vivāheṣu pariṇītā yathāvidhi |
sā praśastā varārohā tasyā yoniḥ praśasyate

मनसा कर्मणा वाचा या गच्छेत्परपूरुषम् ।
योनिस्तस्या नरश्रेष्ठ गर्भाधानं न चार्हति

manasā karmaṇā vācā yā gacchetparapūruṣam |
yonistasyā naraśreṣṭha garbhādhānaṃ na cārhati

स्वैरिण्या यस्तु पापात्मा संतानार्थमिहेच्छति ।
स कुलान्पातयत्याशु दशपूर्वान्दशापरान्

svairiṇyā yastu pāpātmā saṃtānārthamihecchati |
sa kulānpātayatyāśu daśapūrvāndaśāparān

दुष्टयोनौ तु यो मोहाद्रेतः सिञ्चति मूढधीः ।
तद्रेतसा समुत्पन्नः षडङ्गविदपि द्विजः ।
साधुभिः स बहिष्कार्यः श्वापाक इव पार्थिवा

duṣṭayonau tu yo mohādretaḥ siñcati mūḍhadhīḥ |
tadretasā samutpannaḥ ṣaḍaṅgavidapi dvijaḥ |
sādhubhiḥ sa bahiṣkāryaḥ śvāpāka iva pārthivā

कर्मणा मनसा वाचा या भवेत्स्वैरचारिणी ।
सा कुलघ्रीति विज्ञेया तस्यां जातः श्वपाचकः

karmaṇā manasā vācā yā bhavetsvairacāriṇī |
sā kulaghrīti vijñeyā tasyāṃ jātaḥ śvapācakaḥ

दैवे पित्र्ये तथा दाने भोजने सहभाषणे ।
शयने सहसंबन्धे न योग्या दृष्टयोनिजाः

daive pitrye tathā dāne bhojane sahabhāṣaṇe |
śayane sahasaṃbandhe na yogyā dṛṣṭayonijāḥ

न तस्माद्दुष्टयोन्यां तु गर्भमुत्पादयेद्बुधः ।
मोहेन कुरुते यस्तु कुलं हन्ति त्रिपूरुषम्

na tasmādduṣṭayonyāṃ tu garbhamutpādayedbudhaḥ |
mohena kurute yastu kulaṃ hanti tripūruṣam

कानीकनश्च सहोञश्च तथोभौ कुण्डगोलकै ।
आरूढपतिताज्जातः परितस्यापि यः सुतः ।
षडेते विप्रचण्डाला निकृष्टाः श्वपचादपि

kānīkanaśca sahoñaśca tathobhau kuṇḍagolakai |
ārūḍhapatitājjātaḥ paritasyāpi yaḥ sutaḥ |
ṣaḍete vipracaṇḍālā nikṛṣṭāḥ śvapacādapi

यो यत्र तत्र वा रेतः सिक्त्वा शूद्रासु वा चरेत् ।
कामचारी स पापात्मा बीजं तस्याशुभं भवेत्

yo yatra tatra vā retaḥ siktvā śūdrāsu vā caret |
kāmacārī sa pāpātmā bījaṃ tasyāśubhaṃ bhavet

अशुद्धं तद्भवेद्बीजं शुद्धां योनि न चार्हति ।
दूषयत्यपि तां योनिं शुना लीढं हविर्यथा

aśuddhaṃ tadbhavedbījaṃ śuddhāṃ yoni na cārhati |
dūṣayatyapi tāṃ yoniṃ śunā līḍhaṃ haviryathā

शूद्रयोनौ पतेद्बीजं हाहाशब्दं द्विजन्मनः ।
कुर्यात्पुरीषगर्तेषु पतितोऽस्मीति दुःखितः

śūdrayonau patedbījaṃ hāhāśabdaṃ dvijanmanaḥ |
kuryātpurīṣagarteṣu patito'smīti duḥkhitaḥ

मामधःपातयन्नेष पापात्मा काममोहितः ।
अधोगतिं प्रजोत्क्षिप्रमिति शप्त्वा पतेत्तु तत्

māmadhaḥpātayanneṣa pāpātmā kāmamohitaḥ |
adhogatiṃ prajotkṣipramiti śaptvā patettu tat

आत्मा हि शुक्लमुद्दिष्टं दैवतं परमं महत् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन निरुन्ध्याच्छुक्लमात्मनः

ātmā hi śuklamuddiṣṭaṃ daivataṃ paramaṃ mahat |
tasmātsarvaprayatnena nirundhyācchuklamātmanaḥ

आयुस्तेजो बलं वीर्यं प्रज्ञा श्रीश्च महद्यशः ।
पुण्यं च मत्प्रियत्वं च लभते ब्रह्मचर्यया

āyustejo balaṃ vīryaṃ prajñā śrīśca mahadyaśaḥ |
puṇyaṃ ca matpriyatvaṃ ca labhate brahmacaryayā

अविप्लुतब्रह्मचर्यैर्गृहस्थश्रममाश्रितैः ।
पञ्चयज्ञपरैर्धर्मः स्थाप्यते पृथिवीतले

aviplutabrahmacaryairgṛhasthaśramamāśritaiḥ |
pañcayajñaparairdharmaḥ sthāpyate pṛthivītale

सायंप्रातस्तु ये सन्ध्यां सम्यङ्नित्यमुपासते ।
नावं वेदमयीं कृत्वा तरन्ते तारयन्ति च

sāyaṃprātastu ye sandhyāṃ samyaṅnityamupāsate |
nāvaṃ vedamayīṃ kṛtvā tarante tārayanti ca

यो जपेत्पावनीं देवीं गायत्रीं वेदमातरम् ।
न सीदेत्प्रतिगृह्णानः पृथिवीं च ससागराम्

yo japetpāvanīṃ devīṃ gāyatrīṃ vedamātaram |
na sīdetpratigṛhṇānaḥ pṛthivīṃ ca sasāgarām

ये चास्य दुःस्थिताः केचिद्ग्रहाः सूर्यादयो दिवि ।
ते चास्य सौम्या जायन्ते शिवाः शुभकरास्तथा

ye cāsya duḥsthitāḥ kecidgrahāḥ sūryādayo divi |
te cāsya saumyā jāyante śivāḥ śubhakarāstathā

यत्र यत्र स्थिताश्चैव दारुणाः पिशिताशनाः ।
घोररूपा महाकाया धर्षयन्ति न तं द्विजम्

yatra yatra sthitāścaiva dāruṇāḥ piśitāśanāḥ |
ghorarūpā mahākāyā dharṣayanti na taṃ dvijam

पुनन्तीह पृथिव्यां च चीर्णवेदव्रता नराः ।
चतुर्णामपि वेदानां सा हि राजन्गरीयसी

punantīha pṛthivyāṃ ca cīrṇavedavratā narāḥ |
caturṇāmapi vedānāṃ sā hi rājangarīyasī

अचीर्णिव्रतवेदा ये विकर्मफलमाश्रिताः ।
ब्राह्ममा नाममात्रेण तेऽपि पूज्या युधिष्ठिर ।
किं पुनर्यस्तु सन्ध्ये द्वे नित्यमेवोपतिष्ठते

acīrṇivratavedā ye vikarmaphalamāśritāḥ |
brāhmamā nāmamātreṇa te'pi pūjyā yudhiṣṭhira |
kiṃ punaryastu sandhye dve nityamevopatiṣṭhate

शीलमध्ययनं दानं शौचं मार्दवमार्जवम् ।
तस्माद्वेदाद्विशिष्टानि मनुराह प्रजापतिः

śīlamadhyayanaṃ dānaṃ śaucaṃ mārdavamārjavam |
tasmādvedādviśiṣṭāni manurāha prajāpatiḥ

भूर्भुवस्स्वरिति ब्रह्म यो वेदनिरतो द्विजः ।
स्वदारनिरतो दान्तः स विद्वान्स च भूसुरः

bhūrbhuvassvariti brahma yo vedanirato dvijaḥ |
svadāranirato dāntaḥ sa vidvānsa ca bhūsuraḥ

सन्ध्यामुपासते ये वै नित्यमेव द्विजोत्तमाः ।
ते यान्ति नरशार्दूल ब्रह्मलोकं न संशयः

sandhyāmupāsate ye vai nityameva dvijottamāḥ |
te yānti naraśārdūla brahmalokaṃ na saṃśayaḥ

सावित्रीमात्रसारोपि वरो विप्रः सुयन्त्रितः ।
नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी

sāvitrīmātrasāropi varo vipraḥ suyantritaḥ |
nāyantritaścaturvedī sarvāśī sarvavikrayī

सावित्रीं चैव वेदांश्च तुलयाऽतोलयन्पुरा ।
सदेवर्षिगणाश्चैव सर्वे ब्रह्मपुरस्सराः ।
चतुर्णामपि वेदानां सा हि राजन्गरीयसी

sāvitrīṃ caiva vedāṃśca tulayā'tolayanpurā |
sadevarṣigaṇāścaiva sarve brahmapurassarāḥ |
caturṇāmapi vedānāṃ sā hi rājangarīyasī

यथा विकसिते पुष्पे मधु गृह्णन्ति षट्पदाः ।
एवं गृहीता सावित्री सर्ववेदे च पाण्डवः

yathā vikasite puṣpe madhu gṛhṇanti ṣaṭpadāḥ |
evaṃ gṛhītā sāvitrī sarvavede ca pāṇḍavaḥ

तस्मात्तु सर्ववेदानां सावित्री प्राण उच्यते ।
निर्जीवा हीतरे वेदा विना सावित्रिया नृपः

tasmāttu sarvavedānāṃ sāvitrī prāṇa ucyate |
nirjīvā hītare vedā vinā sāvitriyā nṛpaḥ

नायन्त्रितश्चतुर्वेदी शीलभ्रष्टः स कुत्सितः ।
शीलवृत्तसमायुक्तः सावित्रीपाठको वरः

nāyantritaścaturvedī śīlabhraṣṭaḥ sa kutsitaḥ |
śīlavṛttasamāyuktaḥ sāvitrīpāṭhako varaḥ

सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् ।
सावित्रीं जप कौतेय सर्वपापप्रणाशिनीम्

sahasraparamāṃ devīṃ śatamadhyāṃ daśāvarām |
sāvitrīṃ japa kauteya sarvapāpapraṇāśinīm

त्रैलोक्यनाथ हे कृष्ण सर्वभूतात्मको ह्यसि ।
नानायोगपर श्रेष्ठ तुष्यसे केन कर्मणा

trailokyanātha he kṛṣṇa sarvabhūtātmako hyasi |
nānāyogapara śreṣṭha tuṣyase kena karmaṇā

यदि भारसहस्रं तु गुग्गुल्वादि प्रधूपयेत् ।
करोति चेन्नमस्कारमुपहारं च कारयेत्

yadi bhārasahasraṃ tu guggulvādi pradhūpayet |
karoti cennamaskāramupahāraṃ ca kārayet

स्तौति यः स्तुतिभिर्मां च ऋग्यजुस्सामभिः सदा ।
न तोषयति चेद्धिप्रान्नाहं तुष्यामि भारत

stauti yaḥ stutibhirmāṃ ca ṛgyajussāmabhiḥ sadā |
na toṣayati ceddhiprānnāhaṃ tuṣyāmi bhārata

ब्राह्मणे पूजिते नित्यं पूजितोस्मि न संशयः ।
आक्रुष्टे चाहमाक्रुष्टो भवामि भरतर्षभ

brāhmaṇe pūjite nityaṃ pūjitosmi na saṃśayaḥ |
ākruṣṭe cāhamākruṣṭo bhavāmi bharatarṣabha

परा मयि गतिस्तेषां पूजयन्ति द्विजं हि ये ।
यदहं द्विजरूपेण वसामि वसुधातले

parā mayi gatisteṣāṃ pūjayanti dvijaṃ hi ye |
yadahaṃ dvijarūpeṇa vasāmi vasudhātale

यस्तान्पूजयति प्राज्ञो मद्गतेनान्तरात्मना ।
तमहं स्वेन रूपेण पश्यामि नरपुङ्गव

yastānpūjayati prājño madgatenāntarātmanā |
tamahaṃ svena rūpeṇa paśyāmi narapuṅgava

कुब्जाः काणा वामनाश्च दरिद्रा व्याधितास्तथा ।
नावमान्या द्विजाः प्राज्ञैर्मम रूपा हि ते द्विजाः

kubjāḥ kāṇā vāmanāśca daridrā vyādhitāstathā |
nāvamānyā dvijāḥ prājñairmama rūpā hi te dvijāḥ

ये केचित्सागरान्तायां पृथिव्यां द्विजसत्तमाः ।
मम रूपं हि तेष्वेवमर्चितेष्वर्चितोऽस्म्यहम्

ye kecitsāgarāntāyāṃ pṛthivyāṃ dvijasattamāḥ |
mama rūpaṃ hi teṣvevamarciteṣvarcito'smyaham

बहवस्तु न जानन्ति नरा ज्ञानबहिष्कृताः ।
यदहं द्विजरूपेण वसामि वसुधातले

bahavastu na jānanti narā jñānabahiṣkṛtāḥ |
yadahaṃ dvijarūpeṇa vasāmi vasudhātale

अवमन्यन्ति ये विप्रान्स्वधर्मान्पातयन्ति ते ।
प्रेषणैः प्रेषयन्ते च शुश्रूषां कारयन्ति च

avamanyanti ye viprānsvadharmānpātayanti te |
preṣaṇaiḥ preṣayante ca śuśrūṣāṃ kārayanti ca

मृतांश्चात्र परत्रेमान्यमदूता महाबलाः ।
निकृन्तन्ति यथाकामं सूत्रमार्गेण शिल्पिनः

mṛtāṃścātra paratremānyamadūtā mahābalāḥ |
nikṛntanti yathākāmaṃ sūtramārgeṇa śilpinaḥ

आक्रोशपरिवादाभ्यां ये रमन्ते द्विजातिषु ।
तान्मृतान्यमलोकस्थान्निपात्य पृथिवीतले

ākrośaparivādābhyāṃ ye ramante dvijātiṣu |
tānmṛtānyamalokasthānnipātya pṛthivītale

आक्रम्योरसि पादेन क्रूरः संरक्तलोचनः ।
अग्निवर्णैस्तु संदंशैर्यमो जिह्वां समुद्धरेत्

ākramyorasi pādena krūraḥ saṃraktalocanaḥ |
agnivarṇaistu saṃdaṃśairyamo jihvāṃ samuddharet

ये च विप्रान्निरीक्षन्ते पापाः पापेन चक्षुषा ।
अब्रह्मण्याः श्रुतेर्बाह्या नित्यं ब्रह्मद्विषो नराः

ye ca viprānnirīkṣante pāpāḥ pāpena cakṣuṣā |
abrahmaṇyāḥ śruterbāhyā nityaṃ brahmadviṣo narāḥ

तेषां घोरा महाकाया वक्रतुण्डा महाबलाः ।
उद्धरन्ति मुहूर्तेन स्वगाश्चक्षुर्यमाज्ञया

teṣāṃ ghorā mahākāyā vakratuṇḍā mahābalāḥ |
uddharanti muhūrtena svagāścakṣuryamājñayā

यः प्रहारं द्विजेन्द्राय दद्यात्कुर्याच्च शोणितम् ।
अस्थिभङ्गं च यः कुर्यात्प्राणैर्वा विप्रयोजयेत् ।
सोनुपूर्व्येण यातीमान्नरकानेकविंशतिम्

yaḥ prahāraṃ dvijendrāya dadyātkuryācca śoṇitam |
asthibhaṅgaṃ ca yaḥ kuryātprāṇairvā viprayojayet |
sonupūrvyeṇa yātīmānnarakānekaviṃśatim

शूलमारोप्यते पश्चाज्ज्वलने परिपच्यते ।
बहुवर्षसहस्राणि पच्यमानस्त्ववाक्छिराः ।
नावमुच्येत दुर्मेदा न तस्य क्षीयते गतिः

śūlamāropyate paścājjvalane paripacyate |
bahuvarṣasahasrāṇi pacyamānastvavākchirāḥ |
nāvamucyeta durmedā na tasya kṣīyate gatiḥ

ब्राह्मणान्वा विचार्यैव व्रजन्तै वधकाङ्क्षया ।
शतर्वषसहस्राणि तामिस्रे परिपच्यते

brāhmaṇānvā vicāryaiva vrajantai vadhakāṅkṣayā |
śatarvaṣasahasrāṇi tāmisre paripacyate

उत्पाद्य शोणितं गात्रात्संरंभमतिपूर्वकम् ।
सपर्ययेण यातीमान्नरकानेकविंशतिम्

utpādya śoṇitaṃ gātrātsaṃraṃbhamatipūrvakam |
saparyayeṇa yātīmānnarakānekaviṃśatim

तस्मान्नाकुशलं ब्रूयान्न शुष्कां गतिमीरयेत् ।
न ब्रूयात्परुषां वाणीं न चैवैनानतिक्रमेत्

tasmānnākuśalaṃ brūyānna śuṣkāṃ gatimīrayet |
na brūyātparuṣāṃ vāṇīṃ na caivainānatikramet

ये विप्राञ्श्लक्ष्णया वाचा पूजयन्ति नरोत्तमाः ।
अर्चितश्च स्तुतश्चैव तैर्भवामि न संशयः

ye viprāñślakṣṇayā vācā pūjayanti narottamāḥ |
arcitaśca stutaścaiva tairbhavāmi na saṃśayaḥ

तर्जयन्ति च ये विप्रान्क्रोशयन्ति च भारत ।
आक्रुष्टस्तर्जितश्चाहं तैर्भवामि न संशयः

tarjayanti ca ye viprānkrośayanti ca bhārata |
ākruṣṭastarjitaścāhaṃ tairbhavāmi na saṃśayaḥ

यश्चन्दनैश्चागरुधूपदीपै-
रभ्यर्चयेत्काष्ठमयीं ममार्चाम् ।
तेनार्चितो नैव भवामि सम्य-
ग्विप्रार्चनादस्मि समर्चितोऽहम्

yaścandanaiścāgarudhūpadīpai-
rabhyarcayetkāṣṭhamayīṃ mamārcām |
tenārcito naiva bhavāmi samya-
gviprārcanādasmi samarcito'ham

विप्रप्रसादाद्धरणीधरोऽहं
विप्रप्रसादादसुराञ्जयामि ।
विप्रप्रसादाच्च सदक्षिणोऽहं
विप्रप्रसादादजितोऽहमस्मि

vipraprasādāddharaṇīdharo'haṃ
vipraprasādādasurāñjayāmi |
vipraprasādācca sadakṣiṇo'haṃ
vipraprasādādajito'hamasmi