Chapter 98: Wasted gifts and the three kinds of giving

एवं श्रुत्वा वचस्तस्य धर्मपुत्रोऽच्युतस्य तु ।
पप्रच्छ पुनरप्यन्यं धर्मं धर्मात्मजो हरिम्

evaṃ śrutvā vacastasya dharmaputro'cyutasya tu |
papraccha punarapyanyaṃ dharmaṃ dharmātmajo harim

वृथा च कति जन्मानि वृथा दानानि कानि च ।
वृथा च जीवितं केषां नराणां पुरुषोत्तम

vṛthā ca kati janmāni vṛthā dānāni kāni ca |
vṛthā ca jīvitaṃ keṣāṃ narāṇāṃ puruṣottama

कीदृशासु ह्यवस्थासु दानं दत्तं जनार्दन ।
इह लोकेऽनुभवति पुरुषः पुरुषोत्तम

kīdṛśāsu hyavasthāsu dānaṃ dattaṃ janārdana |
iha loke'nubhavati puruṣaḥ puruṣottama

गर्भस्थः किं समश्नाति किं बाल्ये वाऽपि केशव ।
यौवनस्थेऽपि किं कृष्ण वार्धके वाऽपि किं भवेत्

garbhasthaḥ kiṃ samaśnāti kiṃ bālye vā'pi keśava |
yauvanasthe'pi kiṃ kṛṣṇa vārdhake vā'pi kiṃ bhavet

सात्विकं कीदृशं दानं राजसं कीदृशं भवेत् ।
तामसं कीदृशं देव तर्पयिष्यति किं प्रभो

sātvikaṃ kīdṛśaṃ dānaṃ rājasaṃ kīdṛśaṃ bhavet |
tāmasaṃ kīdṛśaṃ deva tarpayiṣyati kiṃ prabho

उत्तमं कीदृशं दानं तेषां वा किं फलं भवेत् ।
किं दानं नयति ह्यूर्ध्वं किं गतिं मध्यमां नयेत् ।
गतिं जघन्यामथवा देवदेव ब्रवीहि मे

uttamaṃ kīdṛśaṃ dānaṃ teṣāṃ vā kiṃ phalaṃ bhavet |
kiṃ dānaṃ nayati hyūrdhvaṃ kiṃ gatiṃ madhyamāṃ nayet |
gatiṃ jaghanyāmathavā devadeva bravīhi me

एतदिच्छामि विज्ञातुं परं कौतूहलं हि मे ।
त्वदीयं वचनं सत्यं पुण्यं च मधुसूदन

etadicchāmi vijñātuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me |
tvadīyaṃ vacanaṃ satyaṃ puṇyaṃ ca madhusūdana

एवं धर्मं प्रयत्नेन पृष्टः पाण्डुसुतेन वै ।
उवाच वासुदेवोऽथ धर्मान्धर्मात्मजस्य तु

evaṃ dharmaṃ prayatnena pṛṣṭaḥ pāṇḍusutena vai |
uvāca vāsudevo'tha dharmāndharmātmajasya tu

शृणु राजन्यथान्यायं वचनं तथ्यमुत्तमम् ।
कथ्यमानं मया पुण्यं सर्वपापव्यपोहनम्

śṛṇu rājanyathānyāyaṃ vacanaṃ tathyamuttamam |
kathyamānaṃ mayā puṇyaṃ sarvapāpavyapohanam

वृथा च दश जन्मानि चत्वारि च नराधिप ।
वृथा दानानि पञ्चाशत्पञ्चैव च यथाक्रमम्

vṛthā ca daśa janmāni catvāri ca narādhipa |
vṛthā dānāni pañcāśatpañcaiva ca yathākramam

वृथा च जीवितं येषां ते च षट् परिकीर्तिताः ।
अनुक्रमेण वक्ष्यामि तानि सर्वाणि पार्थिव

vṛthā ca jīvitaṃ yeṣāṃ te ca ṣaṭ parikīrtitāḥ |
anukrameṇa vakṣyāmi tāni sarvāṇi pārthiva

धर्मघ्नानां वृथा जन्म लुब्धानां पापिनां तथा ।
वृथा पाकं च येऽश्नन्ति परदाररताश्च ये ।
पाकभेदकरा ये च ये च स्युः सत्यवर्जिताः

dharmaghnānāṃ vṛthā janma lubdhānāṃ pāpināṃ tathā |
vṛthā pākaṃ ca ye'śnanti paradāraratāśca ye |
pākabhedakarā ye ca ye ca syuḥ satyavarjitāḥ

मृष्टमश्नाति यश्चैकः क्लिस्यमानैस्तु बान्धवैः ।
पितरं मातरं चैव उपाध्यायं गुरुं तथा ।
मातुलं मातुलानीं च यो निहन्याच्छपेत वा

mṛṣṭamaśnāti yaścaikaḥ klisyamānaistu bāndhavaiḥ |
pitaraṃ mātaraṃ caiva upādhyāyaṃ guruṃ tathā |
mātulaṃ mātulānīṃ ca yo nihanyācchapeta vā

ब्राह्मणश्चैव यो भूत्वा सन्ध्योपासनवर्जितः ।
निस्स्वाहो निस्स्वधश्चैव शूद्राणामन्नभुग्द्विजः

brāhmaṇaścaiva yo bhūtvā sandhyopāsanavarjitaḥ |
nissvāho nissvadhaścaiva śūdrāṇāmannabhugdvijaḥ

मम वा शंकरस्याथ ब्रह्मणो वा युधिष्ठिर ।
अथवा ब्राह्मणानां तु ये न भक्ता नराधमाः ।
वृथाजन्मान्यथैतेषां पापिनां विद्धि डव

mama vā śaṃkarasyātha brahmaṇo vā yudhiṣṭhira |
athavā brāhmaṇānāṃ tu ye na bhaktā narādhamāḥ |
vṛthājanmānyathaiteṣāṃ pāpināṃ viddhi ḍava

अश्रद्धयाऽपि यद्दत्तमवामानेन वाऽपि यत् ।
डंभार्थमपि यद्दत्तं यत्पाषण्डिहृतं नृप

aśraddhayā'pi yaddattamavāmānena vā'pi yat |
ḍaṃbhārthamapi yaddattaṃ yatpāṣaṇḍihṛtaṃ nṛpa

शूद्राचाराय यद्दत्तं यद्दत्त्वा चानुकीर्तितम् ।
रोषयुक्तं तु यद्दत्तं यद्दत्तमनुशोचितम्

śūdrācārāya yaddattaṃ yaddattvā cānukīrtitam |
roṣayuktaṃ tu yaddattaṃ yaddattamanuśocitam

डंभार्जितं च यद्दत्तं यच्च वाऽप्यनृतार्जितम् ।
ब्राह्मणस्वं च यद्दत्तं चौर्येणाप्यार्जितं च यत्

ḍaṃbhārjitaṃ ca yaddattaṃ yacca vā'pyanṛtārjitam |
brāhmaṇasvaṃ ca yaddattaṃ cauryeṇāpyārjitaṃ ca yat

अभिशास्ताहृतं यत्तु यद्दत्तं पतिते द्विजे ।
निर्ब्रह्माभिहृतं यत्तु यद्दत्तं सर्वयाचकैः

abhiśāstāhṛtaṃ yattu yaddattaṃ patite dvije |
nirbrahmābhihṛtaṃ yattu yaddattaṃ sarvayācakaiḥ

व्राप्यैस्तु यद्धृतं दानमारूढपतितैश्च यत् ।
यद्दत्तं स्वैरिणीभर्तुः श्वशुराननुवर्तिने

vrāpyaistu yaddhṛtaṃ dānamārūḍhapatitaiśca yat |
yaddattaṃ svairiṇībhartuḥ śvaśurānanuvartine

यद्ग्रामयाचकहृतं यत्कृतघ्नहृतं तथा ।
उपपातकिने दत्तं देवविक्रयिणे च यत्

yadgrāmayācakahṛtaṃ yatkṛtaghnahṛtaṃ tathā |
upapātakine dattaṃ devavikrayiṇe ca yat

स्त्रीजिताय च यद्दत्तं यद्दत्तं राजसेविने ।
गणकाय च यद्दत्तं यच्च कारणिकाय च

strījitāya ca yaddattaṃ yaddattaṃ rājasevine |
gaṇakāya ca yaddattaṃ yacca kāraṇikāya ca

वृषलीपतये दत्तं यद्दत्तं शस्त्रजीविने ।
भृतकाय च यद्दत्तं व्यालग्राहिहृतं च यत्

vṛṣalīpataye dattaṃ yaddattaṃ śastrajīvine |
bhṛtakāya ca yaddattaṃ vyālagrāhihṛtaṃ ca yat

पुरोहिताय यद्दत्तं चिकित्सकहृतं च यत् ।
यद्वणिंक्कर्मिणे दत्तं क्षुद्रमन्त्रोपजीविने

purohitāya yaddattaṃ cikitsakahṛtaṃ ca yat |
yadvaṇiṃkkarmiṇe dattaṃ kṣudramantropajīvine

यच्छूद्रजीविने दत्तं यच्च देवलकाय च ।
देवद्रव्याशिने यच्च यद्दत्तं चित्रकर्मिणे

yacchūdrajīvine dattaṃ yacca devalakāya ca |
devadravyāśine yacca yaddattaṃ citrakarmiṇe

रङ्गोपजीविने दत्तं यच्च मांसोपजीविने ।
सेवकाय च यद्दत्तं यद्दत्तं ब्राह्मणब्रुवे

raṅgopajīvine dattaṃ yacca māṃsopajīvine |
sevakāya ca yaddattaṃ yaddattaṃ brāhmaṇabruve

अदेशिने च यद्दत्तं दत्तं वार्धुषिकाय च ।
यदनाचारिणे दत्तं यत्तु दत्तमनग्रये

adeśine ca yaddattaṃ dattaṃ vārdhuṣikāya ca |
yadanācāriṇe dattaṃ yattu dattamanagraye

असन्ध्योपासिने दत्तं यच्छूद्रग्रामवासिने ।
यन्मिथ्यालिङ्गिने दत्तं दत्तं सर्वाशिने च यत्

asandhyopāsine dattaṃ yacchūdragrāmavāsine |
yanmithyāliṅgine dattaṃ dattaṃ sarvāśine ca yat

नास्तिकाया च यद्दत्तं धर्मविक्रयिणे च यत् ।
वराकाय च यद्दत्तं यद्दत्तं कूटसाक्षिणे

nāstikāyā ca yaddattaṃ dharmavikrayiṇe ca yat |
varākāya ca yaddattaṃ yaddattaṃ kūṭasākṣiṇe

ग्रामकूटाय यद्दत्तं दानं पार्तिवपुङ्गव ।
वृथा भवति तत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा

grāmakūṭāya yaddattaṃ dānaṃ pārtivapuṅgava |
vṛthā bhavati tatsarvaṃ nātra kāryā vicāraṇā

विप्राणामधरा एते लोलुपा ब्राह्मणाधमाः ।
नात्मानं तारयन्त्येते न दातारं युधिष्ठिर

viprāṇāmadharā ete lolupā brāhmaṇādhamāḥ |
nātmānaṃ tārayantyete na dātāraṃ yudhiṣṭhira

एतेभ्यो दत्तमात्राणि दानानि सुबहून्यपि ।
वृथा भवन्ति राजेन्द्र भस्मन्याज्याहुतिर्यथा

etebhyo dattamātrāṇi dānāni subahūnyapi |
vṛthā bhavanti rājendra bhasmanyājyāhutiryathā

एतेषु यत्फलं किंचिद्भविष्यति कथंचन ।
राक्षसाश्च पिशाचाश्च तद्विलुंपन्ति हर्षिताः

eteṣu yatphalaṃ kiṃcidbhaviṣyati kathaṃcana |
rākṣasāśca piśācāśca tadviluṃpanti harṣitāḥ

वृथा ह्येतानि दत्तानि कथितानि समासतः ।
जीवितं तु वृथा येषां चच्छृणुष्व युधिष्ठिर

vṛthā hyetāni dattāni kathitāni samāsataḥ |
jīvitaṃ tu vṛthā yeṣāṃ cacchṛṇuṣva yudhiṣṭhira

ये मां न प्रतिपद्यन्ते शङ्करं वा नराधमाः ।
ब्रैह्मणान्वा महीदेवान्वृथा जीवन्ति ते नराः

ye māṃ na pratipadyante śaṅkaraṃ vā narādhamāḥ |
braihmaṇānvā mahīdevānvṛthā jīvanti te narāḥ

हेतुशास्त्रेषु ये सक्ताः कुदृष्टिपथमाश्रिताः ।
देवान्निन्दन्त्यनाचारा वृथा जीवन्ति ते नराः

hetuśāstreṣu ye saktāḥ kudṛṣṭipathamāśritāḥ |
devānnindantyanācārā vṛthā jīvanti te narāḥ

कुशलैः कृतशास्त्राणि पठित्वा ये नराधमाः ।
विप्रान्निन्दन्ति यज्ञांश्च वृथा जीवन्ति ते नराः

kuśalaiḥ kṛtaśāstrāṇi paṭhitvā ye narādhamāḥ |
viprānnindanti yajñāṃśca vṛthā jīvanti te narāḥ

ये दुर्गां वा कुमारं वा वायुमग्निं जलं रविम् ।
पितरं मातरं चैव गुरुमिन्द्रं निशाकरम् ।
मूढा निन्दन्त्यनाचारा वृथा जीवन्ति ते नराः

ye durgāṃ vā kumāraṃ vā vāyumagniṃ jalaṃ ravim |
pitaraṃ mātaraṃ caiva gurumindraṃ niśākaram |
mūḍhā nindantyanācārā vṛthā jīvanti te narāḥ

विद्यमाने धने यस्तु दानधर्मविवर्जितः ।
मृष्टमश्नाति यश्चैको वृथा जीवति सोपि च

vidyamāne dhane yastu dānadharmavivarjitaḥ |
mṛṣṭamaśnāti yaścaiko vṛthā jīvati sopi ca

वृथा जीवितमाख्यातं दानकालं ब्रवीमि ते

vṛthā jīvitamākhyātaṃ dānakālaṃ bravīmi te

तमोनिविष्टचित्तेन दत्तं दानं तु यद्भवेत् ।
तदस्य फलमश्नाति नरो गर्भगतो नृप

tamoniviṣṭacittena dattaṃ dānaṃ tu yadbhavet |
tadasya phalamaśnāti naro garbhagato nṛpa

ईर्ष्यामत्सरसंयुक्तो डंभार्थं चार्थकारणात् ।
ददाति दानं यो मर्त्यो बालभावे तदश्नुते

īrṣyāmatsarasaṃyukto ḍaṃbhārthaṃ cārthakāraṇāt |
dadāti dānaṃ yo martyo bālabhāve tadaśnute

भोक्तं भोगमशक्तस्तु व्याधिभिः पीडितो भृशम् ।
ददाति दानं यो मर्त्यो वृद्धभावे तदश्नुते

bhoktaṃ bhogamaśaktastu vyādhibhiḥ pīḍito bhṛśam |
dadāti dānaṃ yo martyo vṛddhabhāve tadaśnute

श्रद्धायुक्तः शुचिः स्नातः प्रसन्नेन्द्रियमानसः ।
ददाति दानं यो मर्त्यो यौवने स तदश्नुते

śraddhāyuktaḥ śuciḥ snātaḥ prasannendriyamānasaḥ |
dadāti dānaṃ yo martyo yauvane sa tadaśnute

स्वयं नीत्वा तु यद्दानं भक्त्या पात्रे प्रदीयते ।
तत्सार्वकालिकं विद्धि दानमामरणान्तिकम्

svayaṃ nītvā tu yaddānaṃ bhaktyā pātre pradīyate |
tatsārvakālikaṃ viddhi dānamāmaraṇāntikam

राजसं सात्विकं चापि तामसं च युधिष्ठिर ।
दानं दानफलं चैव गतिं च त्रिविधां शृणु

rājasaṃ sātvikaṃ cāpi tāmasaṃ ca yudhiṣṭhira |
dānaṃ dānaphalaṃ caiva gatiṃ ca trividhāṃ śṛṇu

दानं दातव्यमित्येव मतिं कृत्वा द्विजाय वै ।
उपकारवियुक्ताय यद्दत्तं तद्धि सात्विकम्

dānaṃ dātavyamityeva matiṃ kṛtvā dvijāya vai |
upakāraviyuktāya yaddattaṃ taddhi sātvikam

श्रोत्रियाय दरिद्राय बहुभृत्याय पाण्डव ।
दीयते यत्प्रहृष्टेन तत्सात्विकमुदाहृतम्

śrotriyāya daridrāya bahubhṛtyāya pāṇḍava |
dīyate yatprahṛṣṭena tatsātvikamudāhṛtam

वेदाक्षरविहीनाय यत्तु पूर्वोपकारिणे ।
समृद्धाय च यद्दत्तं तद्दानं राजसं स्मृतम्

vedākṣaravihīnāya yattu pūrvopakāriṇe |
samṛddhāya ca yaddattaṃ taddānaṃ rājasaṃ smṛtam

संबन्धिने च यद्दत्तं प्रमत्ताय च पाण्डव ।
फलार्थिभिरपात्राय तद्दानं राजसं स्मृतम्

saṃbandhine ca yaddattaṃ pramattāya ca pāṇḍava |
phalārthibhirapātrāya taddānaṃ rājasaṃ smṛtam

वैश्वदेवविहीनाय दानमश्रोत्रियाय च ।
दीयते तस्करायापि तद्दानं तामसं स्मृतम्

vaiśvadevavihīnāya dānamaśrotriyāya ca |
dīyate taskarāyāpi taddānaṃ tāmasaṃ smṛtam

सरोषमवधूतं च क्लेशयुक्तमवज्ञया ।
सेवकाय च यद्दतं तत्तामसमुदाहृतम्

saroṣamavadhūtaṃ ca kleśayuktamavajñayā |
sevakāya ca yaddataṃ tattāmasamudāhṛtam

देवाः पितृगणाश्चैव मुनयश्चाग्नयस्तथा ।
सात्विकं दानमश्नन्ति तुष्यन्ति च नरेश्वर

devāḥ pitṛgaṇāścaiva munayaścāgnayastathā |
sātvikaṃ dānamaśnanti tuṣyanti ca nareśvara

दानवा दैत्यसङ्गाश्च ग्रहा यक्षाः सराक्षसाः ।
राजसं दानमश्नन्ति वर्जितं पितृदैवतैः

dānavā daityasaṅgāśca grahā yakṣāḥ sarākṣasāḥ |
rājasaṃ dānamaśnanti varjitaṃ pitṛdaivataiḥ

पिशाचाः प्रेतसङ्घाश्च कश्मला ये मलीमसाः ।
तामसं दानमश्नन्ति गतिं च त्रिविधां शृणु

piśācāḥ pretasaṅghāśca kaśmalā ye malīmasāḥ |
tāmasaṃ dānamaśnanti gatiṃ ca trividhāṃ śṛṇu

सात्विकानां तु दानानामुत्तमं फलमश्नुते ।
मध्यमं राजसानां तु तामसानां तु पश्चिमम्

sātvikānāṃ tu dānānāmuttamaṃ phalamaśnute |
madhyamaṃ rājasānāṃ tu tāmasānāṃ tu paścimam

अभिगम्योपनीतानां दानानामुत्तमं फलम् ।
मध्यमं तु समाहूय जघन्यं याचते फलम्

abhigamyopanītānāṃ dānānāmuttamaṃ phalam |
madhyamaṃ tu samāhūya jaghanyaṃ yācate phalam

अयाचितप्रदाता यः स याति गतिमुत्तमाम् ।
समाहूय तु यो दद्यान्मध्यमां स गतिं व्रजेत् ।
याचितो यश्च वै दद्याज्जघन्यां स गतिं व्रजेत्

ayācitapradātā yaḥ sa yāti gatimuttamām |
samāhūya tu yo dadyānmadhyamāṃ sa gatiṃ vrajet |
yācito yaśca vai dadyājjaghanyāṃ sa gatiṃ vrajet

उत्तमा दैविकी ज्ञेया मध्यमा मानुषी गतिः ।
गतिर्जघन्या तिर्यक्षु गतिरेषा त्रिधा स्मृता

uttamā daivikī jñeyā madhyamā mānuṣī gatiḥ |
gatirjaghanyā tiryakṣu gatireṣā tridhā smṛtā

पात्रभूतेषु विप्रेषु संस्थितेष्वाहिताग्निषु ।
यत्तु निक्षिप्यते दानमक्षयं संप्रकीर्तितम्

pātrabhūteṣu vipreṣu saṃsthiteṣvāhitāgniṣu |
yattu nikṣipyate dānamakṣayaṃ saṃprakīrtitam

श्रोत्रियाणां दरिद्राणां भरणं कुरु पार्थिव ।
समृद्धानां द्विजातीनां कुर्यास्तेषां तु रक्षणम्

śrotriyāṇāṃ daridrāṇāṃ bharaṇaṃ kuru pārthiva |
samṛddhānāṃ dvijātīnāṃ kuryāsteṣāṃ tu rakṣaṇam

दरिद्रान्वित्तहीनांश्च प्रदानैः सुष्ठु पूजय ।
आतुरस्यैषधैः कार्यं नीरुजस्य किमौषधैः

daridrānvittahīnāṃśca pradānaiḥ suṣṭhu pūjaya |
āturasyaiṣadhaiḥ kāryaṃ nīrujasya kimauṣadhaiḥ

पापं प्रतिग्रहीतारं प्रदातुरपगच्छति ।
प्रतिग्रहीतुर्यत्पुण्यं प्रदातारमुपैति तत् ।
तस्माद्दानं सदा कार्यं परत्र हितमिच्छता

pāpaṃ pratigrahītāraṃ pradāturapagacchati |
pratigrahīturyatpuṇyaṃ pradātāramupaiti tat |
tasmāddānaṃ sadā kāryaṃ paratra hitamicchatā

वेदविद्यावदातेषु सदा शूद्रान्नवर्जिषु ।
प्रयत्नेन विधातव्यो महादानमयो निधिः

vedavidyāvadāteṣu sadā śūdrānnavarjiṣu |
prayatnena vidhātavyo mahādānamayo nidhiḥ

येषां दाराः प्रतीक्षन्ते सहस्रस्येव लम्भनम् ।
भुक्तशेषस्य भक्तस्य तान्निमन्त्रय पाण्डव

yeṣāṃ dārāḥ pratīkṣante sahasrasyeva lambhanam |
bhuktaśeṣasya bhaktasya tānnimantraya pāṇḍava

आमन्त्र्य तु निराशानि न कर्तव्यानि भारत ।
कुलानि सुदरिद्राणि तेषामाशा हता भवेत्

āmantrya tu nirāśāni na kartavyāni bhārata |
kulāni sudaridrāṇi teṣāmāśā hatā bhavet

मद्भक्ता ये नरश्रेष्ठ मद्गता मत्परायणाः ।
मद्याजिनो मन्नियमास्तान्प्रयत्नेन पूजयेत्

madbhaktā ye naraśreṣṭha madgatā matparāyaṇāḥ |
madyājino manniyamāstānprayatnena pūjayet

तेषां तु पावनायाहं नित्यमेव युधिष्ठिर ।
उभे सन्ध्येऽधितिष्ठामि ह्यस्कन्नं तद्व्रतं मम

teṣāṃ tu pāvanāyāhaṃ nityameva yudhiṣṭhira |
ubhe sandhye'dhitiṣṭhāmi hyaskannaṃ tadvrataṃ mama

तस्मादष्टाक्षरं मन्त्रं मद्भक्तैर्वीतकल्मषैः ।
सन्ध्याकाले तु जप्तव्यं सततं चात्मशुद्धये

tasmādaṣṭākṣaraṃ mantraṃ madbhaktairvītakalmaṣaiḥ |
sandhyākāle tu japtavyaṃ satataṃ cātmaśuddhaye

अन्येषामपि विप्राणां किल्बिषं हि विनश्यति ।
उभे सन्ध्येप्युपासीत तस्माद्विप्रो विशुद्धये ।

anyeṣāmapi viprāṇāṃ kilbiṣaṃ hi vinaśyati |
ubhe sandhyepyupāsīta tasmādvipro viśuddhaye |

दैवे श्राद्धेपि विप्रः स नियोक्तव्योऽजुगुप्सया ।
जुगुप्सितस्तु यः श्राद्धं दहत्यग्निरिवेन्धनम्

daive śrāddhepi vipraḥ sa niyoktavyo'jugupsayā |
jugupsitastu yaḥ śrāddhaṃ dahatyagnirivendhanam

भारतं मानवो धर्मो वेदाः साङ्गाश्चिकित्सितम् ।
आज्ञासिद्धानि चत्वारि न हन्तव्यानि हेतुभिः

bhārataṃ mānavo dharmo vedāḥ sāṅgāścikitsitam |
ājñāsiddhāni catvāri na hantavyāni hetubhiḥ

न ब्राह्मणान्परीक्षेत दैवे कर्मणि धर्मवित् ।
महान्भवेत्परीवादो ब्राह्मणानां परीक्षणे

na brāhmaṇānparīkṣeta daive karmaṇi dharmavit |
mahānbhavetparīvādo brāhmaṇānāṃ parīkṣaṇe

ब्राह्मणानां परीवादं यः कुर्यात्स नराधमः ।
रासभानां शुनां योनिं गच्छेत्पुरुषदूषकः

brāhmaṇānāṃ parīvādaṃ yaḥ kuryātsa narādhamaḥ |
rāsabhānāṃ śunāṃ yoniṃ gacchetpuruṣadūṣakaḥ

श्वत्वं प्राप्नोति निन्दित्वा परीवादात्खरो भवेत् ।
कृमिर्भवत्यभिभवात्कीटो भवति मत्सरात्

śvatvaṃ prāpnoti ninditvā parīvādātkharo bhavet |
kṛmirbhavatyabhibhavātkīṭo bhavati matsarāt

दुर्वृत्ता वा सुवृत्ता वा प्राकृता वा सुसंस्कृताः ।
ब्राह्मणा नावमन्तव्या भस्मच्छन्ना इवाग्नयः

durvṛttā vā suvṛttā vā prākṛtā vā susaṃskṛtāḥ |
brāhmaṇā nāvamantavyā bhasmacchannā ivāgnayaḥ

क्षत्रियं चैव सर्पं च ब्राह्मणं च बहुश्रुतम् ।
नावमन्येत मेधावी कृशानपि कदाचन

kṣatriyaṃ caiva sarpaṃ ca brāhmaṇaṃ ca bahuśrutam |
nāvamanyeta medhāvī kṛśānapi kadācana

एतत्त्रयं हि पुरुषं निर्दहेदवमानितम् ।
तस्मादेतत्प्रयत्नेन नावमन्येत बुद्धिमान्

etattrayaṃ hi puruṣaṃ nirdahedavamānitam |
tasmādetatprayatnena nāvamanyeta buddhimān

यथा सर्वास्ववस्थासु पावको दैवतं महत् ।
तथा सर्वास्ववस्थासु ब्राह्मणो दैवतं महत्

yathā sarvāsvavasthāsu pāvako daivataṃ mahat |
tathā sarvāsvavasthāsu brāhmaṇo daivataṃ mahat

व्यङ्गाः काणाश्च कुब्जाश्च वामनाङ्गास्तथैव च ।
सर्वे दैवे नियोक्तव्या व्यामिश्रा वेदपारगैः

vyaṅgāḥ kāṇāśca kubjāśca vāmanāṅgāstathaiva ca |
sarve daive niyoktavyā vyāmiśrā vedapāragaiḥ

मन्युं नोत्पादयेत्तेषां न चारिष्टं समाचरेत् ।
मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्राः शश्त्रपाणयः

manyuṃ notpādayetteṣāṃ na cāriṣṭaṃ samācaret |
manyupraharaṇā viprā na viprāḥ śaśtrapāṇayaḥ

मन्युना घ्नन्ति ते शत्रून्वज्रेणेन्द्र इवासुरान् ।
ब्राह्मणो हि महद्दैवं जातिमात्रेण जायते

manyunā ghnanti te śatrūnvajreṇendra ivāsurān |
brāhmaṇo hi mahaddaivaṃ jātimātreṇa jāyate

ब्राह्मणः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये ।
किं पुनर्ये च कौन्तेय सन्ध्यां नित्यमुपासते

brāhmaṇaḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye |
kiṃ punarye ca kaunteya sandhyāṃ nityamupāsate

यस्यास्येन समश्नन्ति हव्यानि त्रिदिवौकसः ।
कव्यानि चैव पितरः किं भूतमधिकं ततः

yasyāsyena samaśnanti havyāni tridivaukasaḥ |
kavyāni caiva pitaraḥ kiṃ bhūtamadhikaṃ tataḥ

उत्पत्तिरेव विप्रस्य मूर्तिधर्मस्य शाश्वती ।
स हि धर्मार्थमुत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते

utpattireva viprasya mūrtidharmasya śāśvatī |
sa hi dharmārthamutpanno brahmabhūyāya kalpate

स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च ।
आनृशंस्याद्ब्राह्मणस्य भुञ्जते हीतरे जनाः ।
तस्मात्ते नावमन्तव्या मद्भक्ता हि द्विजाः सदा

svameva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca |
ānṛśaṃsyādbrāhmaṇasya bhuñjate hītare janāḥ |
tasmātte nāvamantavyā madbhaktā hi dvijāḥ sadā

आरण्यकोपनिषदि ये तु पश्यन्ति मां द्विजाः ।
निगूढं निष्कलावस्थं तान्प्रयत्नेन पूजय

āraṇyakopaniṣadi ye tu paśyanti māṃ dvijāḥ |
nigūḍhaṃ niṣkalāvasthaṃ tānprayatnena pūjaya

स्वगृहे वा प्रवासे वा दिवारात्रमथापि वा ।
श्रद्धया ब्राह्मणाः पूज्या मद्भक्ता ये च पाण्डव

svagṛhe vā pravāse vā divārātramathāpi vā |
śraddhayā brāhmaṇāḥ pūjyā madbhaktā ye ca pāṇḍava

नास्ति विप्रसमं दैवं नास्ति विप्रसमो गुरुः ।
नास्ति विप्रात्परो बन्धुर्नास्ति विप्रात्परो निधिः ।
नास्ति विप्रात्परं तीर्थं न पुण्यं ब्राह्मणात्परम् ।

nāsti viprasamaṃ daivaṃ nāsti viprasamo guruḥ |
nāsti viprātparo bandhurnāsti viprātparo nidhiḥ |
nāsti viprātparaṃ tīrthaṃ na puṇyaṃ brāhmaṇātparam |

न पवित्रं परं विप्रान्न द्विजात्पावनं परम् ।
नास्ति विप्राप्तरो धर्मो नास्ति विप्रात्परा गतिः

na pavitraṃ paraṃ viprānna dvijātpāvanaṃ param |
nāsti viprāptaro dharmo nāsti viprātparā gatiḥ

पापकर्मसमाक्षिप्तं पतन्तं नरके नरम् ।
त्रायते पात्रमप्येकं पात्रभूते तु तद्द्विजे

pāpakarmasamākṣiptaṃ patantaṃ narake naram |
trāyate pātramapyekaṃ pātrabhūte tu taddvije

बालाहिताग्नयो ये च शान्ताः शूद्रान्नवर्जिताः ।
मामर्चयन्ति तद्भक्तास्तेभ्यो दत्तमिहाक्षयम्

bālāhitāgnayo ye ca śāntāḥ śūdrānnavarjitāḥ |
māmarcayanti tadbhaktāstebhyo dattamihākṣayam

प्रदानैः पूजितो विप्रो वन्दितो वापि संस्कृतः ।
सम्भाषितो वा दृष्टो वा मद्भक्तो दिवमुन्नयेत्

pradānaiḥ pūjito vipro vandito vāpi saṃskṛtaḥ |
sambhāṣito vā dṛṣṭo vā madbhakto divamunnayet

ये पठन्ति नमस्यन्ति ध्यायन्ति पुरुषास्तु माम् ।
स तान्स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च नरः पापैः प्रमुच्यते

ye paṭhanti namasyanti dhyāyanti puruṣāstu mām |
sa tānspṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca naraḥ pāpaiḥ pramucyate

मद्भक्ता मद्गतप्राणा मद्गीता मत्परायणाः ।
बीजयोनिविशुद्धा यै श्रोत्रियाः संयतेन्द्रियाः ।
शूद्रान्नविरता नित्यं ते पुनन्तीह दर्शनात्

madbhaktā madgataprāṇā madgītā matparāyaṇāḥ |
bījayoniviśuddhā yai śrotriyāḥ saṃyatendriyāḥ |
śūdrānnaviratā nityaṃ te punantīha darśanāt

स्वंय नीत्वा विशेषेण दानं तेषां गृहेष्वथ ।
निवापयेत्तु यद्भक्त्या तद्दानं कोटिसंमितम्

svaṃya nītvā viśeṣeṇa dānaṃ teṣāṃ gṛheṣvatha |
nivāpayettu yadbhaktyā taddānaṃ koṭisaṃmitam

जाग्रतः स्वपतो वापि प्रवासेषु गृहेष्वथ ।
हृदये न प्रणश्यामि यस्य विप्रस्य भावतः

jāgrataḥ svapato vāpi pravāseṣu gṛheṣvatha |
hṛdaye na praṇaśyāmi yasya viprasya bhāvataḥ

स पूजितो वा दृष्टो वा स्पृष्टो वापि द्विजोत्तमः ।
सम्भाषितो वा राजेन्द्र पुनात्येव नरं सदा

sa pūjito vā dṛṣṭo vā spṛṣṭo vāpi dvijottamaḥ |
sambhāṣito vā rājendra punātyeva naraṃ sadā

एवं सर्वास्ववस्थासु सर्वदानानि पाण्डव ।
मद्भक्तेभ्यः प्रदत्तानि स्वर्गमार्गप्रदानि वै

evaṃ sarvāsvavasthāsu sarvadānāni pāṇḍava |
madbhaktebhyaḥ pradattāni svargamārgapradāni vai