कोसौ नकुलरूपेण शिरसा काञ्चनेन वै ।
प्राह मानुषवद्वाचमेतत्पृष्टो वदस्व मे
kosau nakularūpeṇa śirasā kāñcanena vai |
prāha mānuṣavadvācametatpṛṣṭo vadasva me
Ashvamedhika Parva
Chapter 95: Who the golden-headed mongoose was
इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि पञ्चनवतितमोऽध्यायः ॥
15 verses · 95 of 118
What happens in this chapter
Who the golden-headed mongoose was
Janamejaya asks who the golden-headed mongoose was that spoke like a man. Long ago, Vaishampayana says, Jamadagni resolved on a shraddha, milked his homa cow himself and set the milk in a clean new pot. Krodha, Anger itself, took a mongoose's form and spilled it, to see what the sage would do. Jamadagni stayed calm. Anger then stood before him as a brahmana, admitted defeat and begged grace. Jamadagni let him go, but said the milk had been meant for the pitris; he must answer to them. By their curse Anger became a mongoose, told it would end when he reproached Dharma. He reached Yudhishthira's yajna, slighted the son of Dharma over the measure of barley, and was freed.
नमेजय उवाच
वैशम्पायन उवाच
एतत्पूर्वं न पृष्टोऽहं न चास्माभिः प्रभाषितम् ।
श्रूयतां नकुलो योसौ यथा वाक्तस्य मानुषी
etatpūrvaṃ na pṛṣṭo'haṃ na cāsmābhiḥ prabhāṣitam |
śrūyatāṃ nakulo yosau yathā vāktasya mānuṣī
श्राद्धं संकल्पयामास जमदग्निः पुरा किल ।
होमधेनुस्तमागाच्च स्वयमेव दुदोह ताम्
śrāddhaṃ saṃkalpayāmāsa jamadagniḥ purā kila |
homadhenustamāgācca svayameva dudoha tām
तत्पयः स्थपयामास नवे भाण्डे दृढे शुचौ ।
क्रोधो नकुलरूपेण पिठरं पर्यकर्षयत्
tatpayaḥ sthapayāmāsa nave bhāṇḍe dṛḍhe śucau |
krodho nakularūpeṇa piṭharaṃ paryakarṣayat
जिज्ञासुस्तमृषिश्रेष्टं किं कुर्याद्विप्रिये कृते ।
इति सञ्चिन्त्य दुर्मेधा धर्षयामास तत्पयः
jijñāsustamṛṣiśreṣṭaṃ kiṃ kuryādvipriye kṛte |
iti sañcintya durmedhā dharṣayāmāsa tatpayaḥ
तमाज्ञाय मुनिः क्रोधं नैवास्य स चुकोप ह ।
स तु क्रोधस्ततो राजन्ब्राह्मणीं मूर्तिमास्थितः
tamājñāya muniḥ krodhaṃ naivāsya sa cukopa ha |
sa tu krodhastato rājanbrāhmaṇīṃ mūrtimāsthitaḥ
जितोस्मीति भृगुश्रेष्ठ भृगवो ह्यतिरोषणाः ।
लोके मिथ्याप्रवादोयं यत्त्वयाऽस्मि विनिर्जितः
jitosmīti bhṛguśreṣṭha bhṛgavo hyatiroṣaṇāḥ |
loke mithyāpravādoyaṃ yattvayā'smi vinirjitaḥ
वशे स्थितोऽहं त्वय्यह्य क्षमावति महात्मनि ।
बिभेमि तपसः साधो प्रसादं कुरु मे प्रभो
vaśe sthito'haṃ tvayyahya kṣamāvati mahātmani |
bibhemi tapasaḥ sādho prasādaṃ kuru me prabho
जमदग्निरुवाच
साक्षाद्दृष्टोसि मे क्रध गच्छ त्वं विगतज्वरः ।
न त्वयापकृतं मेऽद्य न च मे मन्युरस्ति वै
sākṣāddṛṣṭosi me kradha gaccha tvaṃ vigatajvaraḥ |
na tvayāpakṛtaṃ me'dya na ca me manyurasti vai
यान्समुद्दिश्य संकल्पः पयसोस्य कृतो मया ।
पितरस्ते महाभागास्तेभ्यो बुद्ध्यस्व गम्यताम्
yānsamuddiśya saṃkalpaḥ payasosya kṛto mayā |
pitaraste mahābhāgāstebhyo buddhyasva gamyatām
इत्युक्तो जातसंत्रासस्तत्रैवान्तरधीयत ।
पितॄणामभिषङ्गाच्च नकुलत्वमुपागतः
ityukto jātasaṃtrāsastatraivāntaradhīyata |
pitṝṇāmabhiṣaṅgācca nakulatvamupāgataḥ
स तान्प्रसादयामास शापस्यान्तो भवेदिति ।
तैश्चाप्युक्तः क्षिपन्धर्मं सापस्यान्तमवाप्स्यति
sa tānprasādayāmāsa śāpasyānto bhavediti |
taiścāpyuktaḥ kṣipandharmaṃ sāpasyāntamavāpsyati
तैश्चोक्तो यज्ञियान्देशान्धर्मारण्यं तथैव च ।
जुगुप्समानो धावन्स तं यज्ञं समुपासदत्
taiścokto yajñiyāndeśāndharmāraṇyaṃ tathaiva ca |
jugupsamāno dhāvansa taṃ yajñaṃ samupāsadat
धर्मपुत्रमथाक्षिप्य सक्तुप्रस्थेन तेन सः ।
मुक्तः सापात्ततः क्रोधो धर्मो ह्यासीद्युधिष्ठिरः
dharmaputramathākṣipya saktuprasthena tena saḥ |
muktaḥ sāpāttataḥ krodho dharmo hyāsīdyudhiṣṭhiraḥ
एवमेतत्तदा वृत्तं यज्ञे तस्य महात्मनः ।
पश्यतां चापि नस्तत्र नकुलोऽन्तर्हितस्तदा ।
evametattadā vṛttaṃ yajñe tasya mahātmanaḥ |
paśyatāṃ cāpi nastatra nakulo'ntarhitastadā |
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)