Ashvamedhika Parva

Chapter 11: Shri Krishna tells how Indra slew Vritra

इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अश्वमेधपर्वणि एकादशोऽध्यायः ॥

20 verses · 11 of 118

What happens in this chapter

Shri Krishna tells how Indra slew Vritra

Seeing Yudhishthira still grieving, Shri Krishna speaks. Everything crooked is the path of death, everything straight the path to Brahman; this is all there is to know. Your real work is not done, he says, and your real enemy, the one inside the body, you have not yet recognised. He tells how Vritra once seized the earth and took away smell. Indra struck with the vajra, and Vritra fled into water and took taste, then into light and took form, then into wind and took touch, then into space and took sound. At last Vritra entered Indra himself, and Indra was bewildered until Vasishtha woke him with the Rathantara saman. Then Indra slew the Vritra within his own body with an unseen vajra.

वैशम्पायन उवाच

11.1

इत्युक्ते नृपतौ तस्मिन्व्यासेनाद्भुतकर्मणा ।
वासुदेवो महातेजास्ततो वचनमाददे

ityukte nṛpatau tasminvyāsenādbhutakarmaṇā |
vāsudevo mahātejāstato vacanamādade

11.2

तं नृपं दीनमनसं निहतज्ञातिबान्धवम् ।
उपप्लुतमिवादित्यं सधूममिव पावकम्

taṃ nṛpaṃ dīnamanasaṃ nihatajñātibāndhavam |
upaplutamivādityaṃ sadhūmamiva pāvakam

11.3

निर्विण्णमनसं पार्थं ज्ञात्वा वृष्णिकुलोद्वहः ।
आश्वासनन्धर्मसुतं प्रवक्तुमुपचक्रमे

nirviṇṇamanasaṃ pārthaṃ jñātvā vṛṣṇikulodvahaḥ |
āśvāsanandharmasutaṃ pravaktumupacakrame

वासुदेव उवाच

11.4

सर्वं जिह्मं मृत्युपदमजिह्मं ब्रह्मणः पदम् ।
एतावान्ज्ञानविषयः किं प्रलापः करिष्यति

sarvaṃ jihmaṃ mṛtyupadamajihmaṃ brahmaṇaḥ padam |
etāvānjñānaviṣayaḥ kiṃ pralāpaḥ kariṣyati

11.5

नैव तेऽनुष्ठितं कर्म नैव ते शत्रवो जिताः ।
कथं शत्रुं शरीरस्तमात्मनो नावबुध्यसे

naiva te'nuṣṭhitaṃ karma naiva te śatravo jitāḥ |
kathaṃ śatruṃ śarīrastamātmano nāvabudhyase

11.6

अत्र ते वर्तयिष्यामि यथाधर्मं यथाश्रुतम् ।
इन्द्रस्य सह वृत्रेण यथा युद्धमवर्तत

atra te vartayiṣyāmi yathādharmaṃ yathāśrutam |
indrasya saha vṛtreṇa yathā yuddhamavartata

11.7

वृत्रेण पृथिवी व्याप्ता पुरा किल नराधिप ।
दृष्ट्वा स पृथिवीं व्याप्तां गन्धस्य विषये हृते ।
धराहरणदुर्गन्धो विषयः समपद्यत

vṛtreṇa pṛthivī vyāptā purā kila narādhipa |
dṛṣṭvā sa pṛthivīṃ vyāptāṃ gandhasya viṣaye hṛte |
dharāharaṇadurgandho viṣayaḥ samapadyata

11.8

शतक्रतुश्चुकोपाथ गन्धस्य विषये हृते ।
वृत्रस्य सततः क्रुद्धो घोरं वज्रमवासृजत्

śatakratuścukopātha gandhasya viṣaye hṛte |
vṛtrasya satataḥ kruddho ghoraṃ vajramavāsṛjat

11.9

स वध्यमानो वज्रेण सुभृशं भूरितेजसा ।
विवेश सहसा तोयं जग्राह विषयं ततः

sa vadhyamāno vajreṇa subhṛśaṃ bhūritejasā |
viveśa sahasā toyaṃ jagrāha viṣayaṃ tataḥ

11.10

अप्सु वृत्रगृहीतासु रसे च विषये हृते ।
शतक्रतुरतिक्रुद्धस्तत्र वज्रमवासृजत्

apsu vṛtragṛhītāsu rase ca viṣaye hṛte |
śatakraturatikruddhastatra vajramavāsṛjat

11.11

स वध्यमानो वज्रेण तस्मिन्नमिततेजसा ।
विवेश सहसा ज्योतिर्जग्राह विषयं ततः

sa vadhyamāno vajreṇa tasminnamitatejasā |
viveśa sahasā jyotirjagrāha viṣayaṃ tataḥ

11.12

व्याप्ते ज्योतिषि वृत्रेण रूपेऽथ विषये हृते ।
शतक्रतुरतिक्रुद्धस्तत्र वज्रमवासृजत्

vyāpte jyotiṣi vṛtreṇa rūpe'tha viṣaye hṛte |
śatakraturatikruddhastatra vajramavāsṛjat

11.13

स वद्यमानो वज्रेण तस्मिन्नमिततेजसा ।
विवेश सहसा वायुं जग्राह विषयं ततः

sa vadyamāno vajreṇa tasminnamitatejasā |
viveśa sahasā vāyuṃ jagrāha viṣayaṃ tataḥ

11.14

व्याप्ते वायौ तु वृत्रेण स्पर्शेऽथ विषये हृते ।
शतक्रतुरतिक्रुद्धस्तत्र वज्रमवासृजत्

vyāpte vāyau tu vṛtreṇa sparśe'tha viṣaye hṛte |
śatakraturatikruddhastatra vajramavāsṛjat

11.15

स वध्यगानो वज्रेण तस्मिन्नमिततेजसा ।
आकाशमभिदुद्राव जग्राह विषयं ततः

sa vadhyagāno vajreṇa tasminnamitatejasā |
ākāśamabhidudrāva jagrāha viṣayaṃ tataḥ

11.16

आकाशे वृत्रभूतेऽथ शब्दे च विषये हृते ।
शतक्रतुरभिक्रुद्धस्तत्र वज्रमवासृजत्

ākāśe vṛtrabhūte'tha śabde ca viṣaye hṛte |
śatakraturabhikruddhastatra vajramavāsṛjat

11.17

स वध्यमानो वज्रेण तस्मिन्नमिततेजसा ।
विवेश सहसा शक्रं जग्राह विषयं ततः

sa vadhyamāno vajreṇa tasminnamitatejasā |
viveśa sahasā śakraṃ jagrāha viṣayaṃ tataḥ

11.18

तस्य वृत्रगृहीतस्य मोहः समभवन्महान् ।
रथन्तरेण तं साम्ना वसिष्ठः प्रत्यबोधयत्

tasya vṛtragṛhītasya mohaḥ samabhavanmahān |
rathantareṇa taṃ sāmnā vasiṣṭhaḥ pratyabodhayat

11.19

ततो वृत्रं शरीरस्थं जघान भरतर्षभ ।
शतक्रतुरदृश्येन वज्रेणेतीह नः श्रुतम्

tato vṛtraṃ śarīrasthaṃ jaghāna bharatarṣabha |
śatakraturadṛśyena vajreṇetīha naḥ śrutam

11.20

इदं धर्म्यं रहस्यं वै शक्रेणोक्तं महर्षिषु ।
ऋषिभिश्च मम प्रोक्तं तन्निबोध जनाधिप

idaṃ dharmyaṃ rahasyaṃ vai śakreṇoktaṃ maharṣiṣu |
ṛṣibhiśca mama proktaṃ tannibodha janādhipa

Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)