न वै निर्गुणमात्मानं मन्ये देवर्षिसत्तम ।
तथाऽस्मि दुःखसंतप्तो यथा नान्यो महीपतिः
na vai nirguṇamātmānaṃ manye devarṣisattama |
tathā'smi duḥkhasaṃtapto yathā nānyo mahīpatiḥ
इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि द्विनवतितमोऽध्यायः ॥
24 verses · 92 of 315
Yudhishthira asks Lomasha why he suffers more than any king, while men without virtue or dharma prosper. Lomasha tells him not to grieve. A man may grow through adharma and defeat his rivals, but in the end he perishes from the root. He saw this in the age of the devas: the devas chose dharma and the asuras gave it up. Pride entered the asuras, then arrogance, anger and shamelessness. Lakshmi left them for the devas, Kali entered them, and they were destroyed. The devas went to rivers and holy places and gained the highest prosperity. So will Yudhishthira through the tirthas, as Nriga, Shibi and Bhagiratha did, while Dhritarashtra's sons will soon perish like the daityas.
युधिष्ठिर उवाच
न वै निर्गुणमात्मानं मन्ये देवर्षिसत्तम ।
तथाऽस्मि दुःखसंतप्तो यथा नान्यो महीपतिः
na vai nirguṇamātmānaṃ manye devarṣisattama |
tathā'smi duḥkhasaṃtapto yathā nānyo mahīpatiḥ
परांश्च निर्गुणान्मन्ये न च ध्रमगतानपि ।
ते च लोमश लोकेऽस्मिन्नृध्यन्ते के न हेतुना
parāṃśca nirguṇānmanye na ca dhramagatānapi |
te ca lomaśa loke'sminnṛdhyante ke na hetunā
लोमश उवाच
नात्र दुःखं त्वया राजन्कार्यं पार्थ कथंचन ।
यदधर्मेण वर्धेयुरधर्मरुचयो जनाः
nātra duḥkhaṃ tvayā rājankāryaṃ pārtha kathaṃcana |
yadadharmeṇa vardheyuradharmarucayo janāḥ
वर्धत्यधर्मेण नरस्ततो भद्राणि पश्यति ।
ततः सपत्नाञ्जयति समूलस्तु विनश्यति
vardhatyadharmeṇa narastato bhadrāṇi paśyati |
tataḥ sapatnāñjayati samūlastu vinaśyati
यत्र धर्मेण वर्धन्ते राजानो राजसत्तम ।
सर्वान्सपत्नान्वाधन्ते राज्यं चैषां विवर्धते
yatra dharmeṇa vardhante rājāno rājasattama |
sarvānsapatnānvādhante rājyaṃ caiṣāṃ vivardhate
मया हि दृष्टा दैतेया दानवाश्च महीपते ।
वर्धमाना ह्यधर्मेण क्षयं चोपगताः पुनः
mayā hi dṛṣṭā daiteyā dānavāśca mahīpate |
vardhamānā hyadharmeṇa kṣayaṃ copagatāḥ punaḥ
पुरा देवयुगे चैव दृष्टं सर्वं मया विभो ।
अरोचयन्सुरा धर्मं धर्मं तत्यजिरेऽसुराः
purā devayuge caiva dṛṣṭaṃ sarvaṃ mayā vibho |
arocayansurā dharmaṃ dharmaṃ tatyajire'surāḥ
तीर्तानि देवा विविशुर्नाविशन्भारतासुराः ।
तानधर्मकृतो दर्पः पूर्वमेव समाविशत्
tīrtāni devā viviśurnāviśanbhāratāsurāḥ |
tānadharmakṛto darpaḥ pūrvameva samāviśat
दर्पान्मानः समभवन्मानात्क्रोधो व्यजायत ।
क्रोधादहीस्ततोऽलञ्जा वृत्तं तेषां ततोऽनशत्
darpānmānaḥ samabhavanmānātkrodho vyajāyata |
krodhādahīstato'lañjā vṛttaṃ teṣāṃ tato'naśat
तानलज्जान्गतश्रीकान्हीनवृत्तान्वृथाव्रतान् ।
क्षमा लक्ष्मीः स्वधर्मश्च नचिरात्प्रजहुस्ततः
tānalajjāngataśrīkānhīnavṛttānvṛthāvratān |
kṣamā lakṣmīḥ svadharmaśca nacirātprajahustataḥ
लक्ष्मीस्तु देवानगमदलक्ष्मीरसुरान्नृप
lakṣmīstu devānagamadalakṣmīrasurānnṛpa
तानलक्ष्मीसमाविष्टान्दर्पोपहतचेतसः ।
दैतेयान्दानवांश्चैव कलिरप्याविशत्ततः
tānalakṣmīsamāviṣṭāndarpopahatacetasaḥ |
daiteyāndānavāṃścaiva kalirapyāviśattataḥ
तानलक्ष्मीसमाविष्टान्दानवान्कलिनाहतान् ।
दर्पाभिभूतान्कौन्तेय क्रियाहीनानचेतसः ॥
मानाभिभूतानचिराद्विनाशः समपद्यत
tānalakṣmīsamāviṣṭāndānavānkalināhatān |
darpābhibhūtānkaunteya kriyāhīnānacetasaḥ ||
mānābhibhūtānacirādvināśaḥ samapadyata
निर्यशस्कास्तथा दैत्याः कृत्स्नशो विलयं गताः ।
अधर्मरुचयोराजन्नलक्ष्म्या समधिष्ठिताः
niryaśaskāstathā daityāḥ kṛtsnaśo vilayaṃ gatāḥ |
adharmarucayorājannalakṣmyā samadhiṣṭhitāḥ
देवास्तु सागरांश्चैव सरितश्च सरांसि च ।
अभ्यगच्छन्धर्मशीलाः पुण्यान्यावतनानि च
devāstu sāgarāṃścaiva saritaśca sarāṃsi ca |
abhyagacchandharmaśīlāḥ puṇyānyāvatanāni ca
तपोभिः क्रतुभिर्दानैराशीर्वादैश्च पाण्डव ।
प्रजहुः सर्वपापानि श्रेयश्च प्रतिपेदिरे
tapobhiḥ kratubhirdānairāśīrvādaiśca pāṇḍava |
prajahuḥ sarvapāpāni śreyaśca pratipedire
एवमादानवन्तश् निरादानाश्च सर्वशः ।
तीर्थान्यगच्छन्विबुधास्तेनापुर्भूतिमुत्तमाम्
evamādānavantaś nirādānāśca sarvaśaḥ |
tīrthānyagacchanvibudhāstenāpurbhūtimuttamām
तथा त्वमपि राजेन्द्र स्नात्वा तीर्थेषु सानुजः ।
पुनर्वेत्स्वसि तां लक्ष्मीमेष पन्थाः सनातनः
tathā tvamapi rājendra snātvā tīrtheṣu sānujaḥ |
punarvetsvasi tāṃ lakṣmīmeṣa panthāḥ sanātanaḥ
यथैव हि नृगो राजा शिविरौशीनरो यथा ।
भगीरयो वसुमना गयः पूरुः पुरूरवाः
yathaiva hi nṛgo rājā śivirauśīnaro yathā |
bhagīrayo vasumanā gayaḥ pūruḥ purūravāḥ
चरमाणास्तपो नित्यंस्पर्शनादम्भसश्च ते ।
तीर्थामिगमनात्पूता दर्शनाच्च महात्मनाम्
caramāṇāstapo nityaṃsparśanādambhasaśca te |
tīrthāmigamanātpūtā darśanācca mahātmanām
अलभन्त यशः पुण्यं धनानि च विशांपते ।
तथा त्वमपि राजेन्द्र लब्ध्वा सुविपुलां श्रियम्
alabhanta yaśaḥ puṇyaṃ dhanāni ca viśāṃpate |
tathā tvamapi rājendra labdhvā suvipulāṃ śriyam
यथा चेक्ष्वाकुरभवत्सपुत्रजनबान्धवः ।
मुचुकुन्दोऽथ मांधाता मरुत्तश्च महीपतिः
yathā cekṣvākurabhavatsaputrajanabāndhavaḥ |
mucukundo'tha māṃdhātā maruttaśca mahīpatiḥ
कीर्तिं पुण्यामविन्दन्त यथा देवास्तपोबलात् ।
देवर्षयश्च कार्त्स्न्येन तथा त्वमपि वेत्स्यसि
kīrtiṃ puṇyāmavindanta yathā devāstapobalāt |
devarṣayaśca kārtsnyena tathā tvamapi vetsyasi
धार्तराष्ट्रास्त्वधर्मेण मोहिन च वशीकृताः ।
नचिराद्वै विनङ्क्ष्यन्ति दैत्या इव न संशयः
dhārtarāṣṭrāstvadharmeṇa mohina ca vaśīkṛtāḥ |
nacirādvai vinaṅkṣyanti daityā iva na saṃśayaḥ
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)