Chapter 76: Nala wins back Nishadha and spares Pushkara

स मासमुष्य कौन्तेय भीममामन्त्र्य नैषधः ।
पुरादल्पपरीवारो जगाम निषधान्प्रति

sa māsamuṣya kaunteya bhīmamāmantrya naiṣadhaḥ |
purādalpaparīvāro jagāma niṣadhānprati

रथेनैकेन शुभ्रेण दन्तिभिः परिषोडशै ।
पञ्चाशद्भिर्हयैश्चैव षट्शतैश्च पदातिभिः

rathenaikena śubhreṇa dantibhiḥ pariṣoḍaśai |
pañcāśadbhirhayaiścaiva ṣaṭśataiśca padātibhiḥ

स कम्पयन्निव महीं त्वरमाणो महापुरीम् ।
प्रविवेशाथ संरब्धस्तरसैव महामनाः

sa kampayanniva mahīṃ tvaramāṇo mahāpurīm |
praviveśātha saṃrabdhastarasaiva mahāmanāḥ

ततः पुष्करमासाद्य वीरसेनसुतो नलः ।
उवाच दीव्याव पुनर्बहुवित्तं मयाऽर्जितम्

tataḥ puṣkaramāsādya vīrasenasuto nalaḥ |
uvāca dīvyāva punarbahuvittaṃ mayā'rjitam

दमयन्ती च यच्चान्यन्मम किंचन विद्यते ।
एष वै मम संन्यासस्तव राज्यंतु पुष्कर

damayantī ca yaccānyanmama kiṃcana vidyate |
eṣa vai mama saṃnyāsastava rājyaṃtu puṣkara

पुनः प्रवर्ततां द्यूतमिति मे निश्चिता मतिः ।
एकपाणेन भद्रं ते प्राणयोश्च पणावहे

punaḥ pravartatāṃ dyūtamiti me niścitā matiḥ |
ekapāṇena bhadraṃ te prāṇayośca paṇāvahe

जित्वा परस्वमाहृत् राज्यंवा यदि वा वसु ।
प्रतिपाणः प्रदातव्यः प्राणो हि पणमुच्यते

jitvā parasvamāhṛt rājyaṃvā yadi vā vasu |
pratipāṇaḥ pradātavyaḥ prāṇo hi paṇamucyate

न चेद्वाञ्छसि तद्द्यूतं युद्धद्यूतं प्रवर्तताम् ।
द्वैरथेनास्तु वै शान्तिस्तव वा मम वा नृप

na cedvāñchasi taddyūtaṃ yuddhadyūtaṃ pravartatām |
dvairathenāstu vai śāntistava vā mama vā nṛpa

वंशभोज्यमिदं राज्यमर्थितव्यं यथा तथा ।
येनकेनाप्युपायेन वृद्धानामिति शासनम्

vaṃśabhojyamidaṃ rājyamarthitavyaṃ yathā tathā |
yenakenāpyupāyena vṛddhānāmiti śāsanam

द्वयोरेकतरे बुद्धिः क्रियतामद्य पुष्कर ।
कैतवेनाक्षवत्यां वा युद्धे वा नाम्यतां धनुः

dvayorekatare buddhiḥ kriyatāmadya puṣkara |
kaitavenākṣavatyāṃ vā yuddhe vā nāmyatāṃ dhanuḥ

नैषधेनैवमुक्तस्तु पुष्करः प्रहसन्निव ।
ध्रुवमात्मजयं मत्वा प्रत्याह निषधाधिपम्

naiṣadhenaivamuktastu puṣkaraḥ prahasanniva |
dhruvamātmajayaṃ matvā pratyāha niṣadhādhipam

दिष्ट्या त्वयाऽर्जितं वित्तं प्रतिपाणाय नैषध ।
दिष्ट्या च दुष्कृतंकर्म दमयन्त्याः क्षयं गतम्

diṣṭyā tvayā'rjitaṃ vittaṃ pratipāṇāya naiṣadha |
diṣṭyā ca duṣkṛtaṃkarma damayantyāḥ kṣayaṃ gatam

दिष्ट्या वै प्रीसे राजन्मम लाभाय नैषध ।
पुनर्द्यूते च ते बुद्धिर्दिष्ट्या पुरुषसत्तम

diṣṭyā vai prīse rājanmama lābhāya naiṣadha |
punardyūte ca te buddhirdiṣṭyā puruṣasattama

धनेनानेन वै भैमी जितेन समलंकृता ।
मामुपस्थास्यति व्यक्तं दिवि शक्रमिवाप्सराः

dhanenānena vai bhaimī jitena samalaṃkṛtā |
māmupasthāsyati vyaktaṃ divi śakramivāpsarāḥ

नित्यशो हि स्मरामि त्वां प्रतीक्षेऽपि च नैषध ।
देवने च मभ प्रीतिर्भवत्येवासुहृद्गणैः

nityaśo hi smarāmi tvāṃ pratīkṣe'pi ca naiṣadha |
devane ca mabha prītirbhavatyevāsuhṛdgaṇaiḥ

जित्वात्वद्य वरारोहां दमयन्तीमनिन्दिताम् ।
कतकृत्यो भविष्यामि सा हिमे नित्यशो हृदि

jitvātvadya varārohāṃ damayantīmaninditām |
katakṛtyo bhaviṣyāmi sā hime nityaśo hṛdi

श्रुत्वा तु तस् ता वाचो बह्वबद्धप्रलापिनः ।
इयेष स शिरश्छेत्तुं खङ्गेन कुपितो नलः

śrutvā tu tas tā vāco bahvabaddhapralāpinaḥ |
iyeṣa sa śiraśchettuṃ khaṅgena kupito nalaḥ

स्मयंस्तु रोषताम्राक्षस्तमुवाच नलो नृपः ।
पणावः किं व्याहरसे जितो न व्याहरिष्यसि

smayaṃstu roṣatāmrākṣastamuvāca nalo nṛpaḥ |
paṇāvaḥ kiṃ vyāharase jito na vyāhariṣyasi

ततः प्रावर्तत द्यूतं पुष्करस्य नलस्य च ।
एकपाणेन भद्रं ते नलेन स पराजितः

tataḥ prāvartata dyūtaṃ puṣkarasya nalasya ca |
ekapāṇena bhadraṃ te nalena sa parājitaḥ

स रत्नकोशनिचयैः प्राणेन पणितोपि च ।
जित्वा च पुष्करं राजा प्रहसन्निदमब्रवीत्

sa ratnakośanicayaiḥ prāṇena paṇitopi ca |
jitvā ca puṣkaraṃ rājā prahasannidamabravīt

मम सर्वमिदं राज्यमव्यग्रं हतकण्ठकम् ।
वैदर्भी न त्वया शक्या राजापशद वीक्षितम् ।
तस्यास्त्वं सपरीवारो मूढ दासत्वमागतः

mama sarvamidaṃ rājyamavyagraṃ hatakaṇṭhakam |
vaidarbhī na tvayā śakyā rājāpaśada vīkṣitam |
tasyāstvaṃ saparīvāro mūḍha dāsatvamāgataḥ

न त्वया तत्कृतंकर्म येनाहं विजितः पुरा ।
कलिना तत्कृतं कर्म त्वं च मूढ न बुध्यसे

na tvayā tatkṛtaṃkarma yenāhaṃ vijitaḥ purā |
kalinā tatkṛtaṃ karma tvaṃ ca mūḍha na budhyase

नाहं परकृतं दोषं त्वय्याधास्ये कथंचन ।
यथासुखं वै जीवत्वंप्राणानवसृजामि ते

nāhaṃ parakṛtaṃ doṣaṃ tvayyādhāsye kathaṃcana |
yathāsukhaṃ vai jīvatvaṃprāṇānavasṛjāmi te

तथैव सर्वसंभारं स्वमंशं वितरामि ते ।
तथैव च मम प्रीतिस्त्वयि वीर न संशयः

tathaiva sarvasaṃbhāraṃ svamaṃśaṃ vitarāmi te |
tathaiva ca mama prītistvayi vīra na saṃśayaḥ

सौहार्दं चापि मे त्वत्तो न कदाचित्प्रहास्यति ।
पुष्कर त्वं हि मे भ्राता संजीव शरदः शतम्

sauhārdaṃ cāpi me tvatto na kadācitprahāsyati |
puṣkara tvaṃ hi me bhrātā saṃjīva śaradaḥ śatam

एवं नलः सान्त्वयित्वा भ्रातरं सत्यविक्रमः ।
वचनैस्तोषयामास परिष्वज्य पुनः पुनः

evaṃ nalaḥ sāntvayitvā bhrātaraṃ satyavikramaḥ |
vacanaistoṣayāmāsa pariṣvajya punaḥ punaḥ

सान्त्वितो नैषधेनैवं पुष्ररः प्रत्युवाच तम् ।
पुण्यश्लोकं तदा राजन्नभिवाद्य कृताञ्जलिः

sāntvito naiṣadhenaivaṃ puṣraraḥ pratyuvāca tam |
puṇyaślokaṃ tadā rājannabhivādya kṛtāñjaliḥ

कीर्तिरस्तु तवाक्षय्या जीव वर्षायुतं सुखी ।
यो मे वितरसि प्राणानधिष्ठानं च पार्थिव

kīrtirastu tavākṣayyā jīva varṣāyutaṃ sukhī |
yo me vitarasi prāṇānadhiṣṭhānaṃ ca pārthiva

स तथा सत्कृतो राज्ञा मासमुष्य तदा नृपः ।
प्रययौ पुषरो हृष्टः स्वपुरं स्वजनावृतः

sa tathā satkṛto rājñā māsamuṣya tadā nṛpaḥ |
prayayau puṣaro hṛṣṭaḥ svapuraṃ svajanāvṛtaḥ

महत्या सेनया सार्धंविनीतैः परिचारकैः ।
भ्राजमान इवादित्यो वपुषा पुरुषर्षभ

mahatyā senayā sārdhaṃvinītaiḥ paricārakaiḥ |
bhrājamāna ivādityo vapuṣā puruṣarṣabha

प्रस्थाप्य पुष्करं राजा वित्तवन्तमनामयम् ।
प्रविवेश पुरं श्रीमानत्यर्थमुपशोभिताम्

prasthāpya puṣkaraṃ rājā vittavantamanāmayam |
praviveśa puraṃ śrīmānatyarthamupaśobhitām

प्रविश्य सान्त्वयामास पौरांश्च निषधाधिपः ।
हितेषु चैषां सततं पितेवावहितोऽभवत्

praviśya sāntvayāmāsa paurāṃśca niṣadhādhipaḥ |
hiteṣu caiṣāṃ satataṃ pitevāvahito'bhavat

पौरा जानपदाश्चापि संप्रहृष्टतनूरुहाः ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे सामात्यप्रमुखा जनाः

paurā jānapadāścāpi saṃprahṛṣṭatanūruhāḥ |
ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve sāmātyapramukhā janāḥ

अद्यस्म निर्वृता राजन्पुरे जनपदेऽपि च ।
उपासितुं पुनः प्राप्ता देवा इव शतक्रतुम्

adyasma nirvṛtā rājanpure janapade'pi ca |
upāsituṃ punaḥ prāptā devā iva śatakratum