Chapter 74: The wind bears witness and Nala is restored

सर्वं विकारं दृष्ट्वा तु पुण्यश्लोकस्य धीमतः ।
आगत्य केशिनी क्षिप्रं दमयन्त्यै न्यवेदयत्

sarvaṃ vikāraṃ dṛṣṭvā tu puṇyaślokasya dhīmataḥ |
āgatya keśinī kṣipraṃ damayantyai nyavedayat

दमयन्ती ततो भूयः प्रेषयामास केशिनीम् ।
मातुः सकाशं दुःखार्ता नलशङ्कासमुत्सुका

damayantī tato bhūyaḥ preṣayāmāsa keśinīm |
mātuḥ sakāśaṃ duḥkhārtā nalaśaṅkāsamutsukā

परीक्षितो मे बहुशो बाहुको नलशङ्कया ।
रूपे मे संशयस्त्वेकः स्वयमिच्छमि वेदितुम्

parīkṣito me bahuśo bāhuko nalaśaṅkayā |
rūpe me saṃśayastvekaḥ svayamicchami veditum

स वा प्रवेश्यतां मातर्मां वाऽनुज्ञातुमर्हसि ।
विदितं वाऽथवाऽज्ञातं पितुर्मे संविधीयताम्

sa vā praveśyatāṃ mātarmāṃ vā'nujñātumarhasi |
viditaṃ vā'thavā'jñātaṃ piturme saṃvidhīyatām

एवमुक्ता तु वैदर्भ्या सा देवी भीममब्रवीत् ।
दुहितुस्तमभिप्रायमन्वजानात्स पार्थिवः

evamuktā tu vaidarbhyā sā devī bhīmamabravīt |
duhitustamabhiprāyamanvajānātsa pārthivaḥ

सा चै पित्राऽभ्यनुज्ञाता मात्रा च भरतर्षभ ।
तयोर्नियोगात्कौरव्य केशिनीमिदमब्रवीत्

sā cai pitrā'bhyanujñātā mātrā ca bharatarṣabha |
tayorniyogātkauravya keśinīmidamabravīt

गच्छ केशिनि शीघ्रं त्वंबाहुकं पितृशासनात् ।
आनयस्व यथा माता त्वं तथा कुरु मे प्रियम्

gaccha keśini śīghraṃ tvaṃbāhukaṃ pitṛśāsanāt |
ānayasva yathā mātā tvaṃ tathā kuru me priyam

गत्वा तु केशिनी शिघ्रं बाहुकं वाक्यमब्रवीत् ।
भीमस्य शासनात्सूतागताहं विद्धि बाहुक

gatvā tu keśinī śighraṃ bāhukaṃ vākyamabravīt |
bhīmasya śāsanātsūtāgatāhaṃ viddhi bāhuka

प्रविश्यतां राजवेश्म इत्युक्तो भरतर्षभ ।
बाहुकस्तु चिरं ध्यात्वा केशिन्या सह भारत ।
प्रविवेश महाबाहुर्दमयन्तीनिवेशनम्

praviśyatāṃ rājaveśma ityukto bharatarṣabha |
bāhukastu ciraṃ dhyātvā keśinyā saha bhārata |
praviveśa mahābāhurdamayantīniveśanam

नलं प्रवेशयामास यत्रतस्याः प्रतिश्रयः

nalaṃ praveśayāmāsa yatratasyāḥ pratiśrayaḥ

तां स्म दृष्ट्वैव सहसा दमयन्तीं नलो नृपः ।
आविष्टः शोकदुःखाभ्यां बभूवाश्रुपरिप्लुतः

tāṃ sma dṛṣṭvaiva sahasā damayantīṃ nalo nṛpaḥ |
āviṣṭaḥ śokaduḥkhābhyāṃ babhūvāśrupariplutaḥ

तं तु दृष्ट्वातथायुक्तं दमयन्ती नलं तदा ।
तीव्रशोकसमाविष्टा बभूव वरवर्णिनी

taṃ tu dṛṣṭvātathāyuktaṃ damayantī nalaṃ tadā |
tīvraśokasamāviṣṭā babhūva varavarṇinī

ततः काषायवसना जटिला मलपङ्किनी ।
दमयन्ती महाराज बाहुकं वाक्यमब्रवीत्

tataḥ kāṣāyavasanā jaṭilā malapaṅkinī |
damayantī mahārāja bāhukaṃ vākyamabravīt

पूर्वं दृष्टस्त्वया कश्चिद्धर्मज्ञो नाम बाहुक ।
सुप्तामुत्सृज्यविपिने गतो यः पुरुषः स्त्रियम्

pūrvaṃ dṛṣṭastvayā kaściddharmajño nāma bāhuka |
suptāmutsṛjyavipine gato yaḥ puruṣaḥ striyam

अनागसं प्रियां भार्यां विजने श्रममोहिताम् ।
अपहाय तु को गच्चेत्पुण्यश्लोकमृतेनलम्

anāgasaṃ priyāṃ bhāryāṃ vijane śramamohitām |
apahāya tu ko gaccetpuṇyaślokamṛtenalam

किमु तस्य मया बाल्यादपराद्धं महीपतेः ।
यो मामुत्सृज्य विपिने गतवान्निद्रयाऽर्दिताम्

kimu tasya mayā bālyādaparāddhaṃ mahīpateḥ |
yo māmutsṛjya vipine gatavānnidrayā'rditām

साक्षाद्देवानपाहाय वृतो यः स पुरा मया ।
अनुव्रतामभिमतां पुत्रिणीं त्यक्तवान्कथम्

sākṣāddevānapāhāya vṛto yaḥ sa purā mayā |
anuvratāmabhimatāṃ putriṇīṃ tyaktavānkatham

अग्नौ पाणिगृहीता च हंसानां वचने स्थिताम् ।
भरिष्यामीति सत्यं तु प्रतिश्रुत्य क्व तद्गतम्

agnau pāṇigṛhītā ca haṃsānāṃ vacane sthitām |
bhariṣyāmīti satyaṃ tu pratiśrutya kva tadgatam

दमयन्त्या ब्रुवन्त्यास्तु सर्वमेतदरिदम ।
शोकजं वारिनेत्राभ्यामसुखं प्रास्रवद्बहु

damayantyā bruvantyāstu sarvametadaridama |
śokajaṃ vārinetrābhyāmasukhaṃ prāsravadbahu

अतीव कृष्णताराभ्यां रक्तान्ताभ्यां जलंतु तत् ।
परिस्रवन्नलो राजा शोकार्तइदमब्रवीत्

atīva kṛṣṇatārābhyāṃ raktāntābhyāṃ jalaṃtu tat |
parisravannalo rājā śokārtaidamabravīt

नलोऽहं विपुलश्रोणि त्वामुत्सृज्य यतो गतः ।
आविष्टः कलिना भद्रे तेन मोहवशं गतः

nalo'haṃ vipulaśroṇi tvāmutsṛjya yato gataḥ |
āviṣṭaḥ kalinā bhadre tena mohavaśaṃ gataḥ

मम राज्यं प्रनष्टं यन्नाहं तत्कृतवान्स्वयम् ।
कलिना तत्कृतं भीरु यच्च त्वामहमत्यजम्

mama rājyaṃ pranaṣṭaṃ yannāhaṃ tatkṛtavānsvayam |
kalinā tatkṛtaṃ bhīru yacca tvāmahamatyajam

यत्त्वया धर्मकृच्छ्रे तु शापेनाभिहतः पुरा ।
वनस्थया दुःखितया शोचन्त्या मांदिवानिशम्

yattvayā dharmakṛcchre tu śāpenābhihataḥ purā |
vanasthayā duḥkhitayā śocantyā māṃdivāniśam

स मच्छरीरे त्वच्छापाद्दह्यमानोऽवसत्कलिः ।
त्वच्छापदग्धः सततं सोऽग्नावग्निरिवाहितः

sa maccharīre tvacchāpāddahyamāno'vasatkaliḥ |
tvacchāpadagdhaḥ satataṃ so'gnāvagnirivāhitaḥ

मम च व्यवसायेन तपसा चैव निर्जितः ।
दुःखस्यान्तेन चानेन भवितव्यं हि नौ शुभे

mama ca vyavasāyena tapasā caiva nirjitaḥ |
duḥkhasyāntena cānena bhavitavyaṃ hi nau śubhe

विमुच्य मां गतः पापस्ततोऽहमिह चागतः ।
त्वदर्थं विपुलश्रोणि न हि मेऽन्यत्प्रयोजनम्

vimucya māṃ gataḥ pāpastato'hamiha cāgataḥ |
tvadarthaṃ vipulaśroṇi na hi me'nyatprayojanam

कथं नु नारी भर्तारमनुरक्तमनुव्रतम् ।
उत्सृज्य वरयेदन्यं यथा त्वं भीरु कर्हिचित्

kathaṃ nu nārī bhartāramanuraktamanuvratam |
utsṛjya varayedanyaṃ yathā tvaṃ bhīru karhicit

दूताश्चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां नृपतिशासनात् ।
भैमी किल स्म भर्तारं द्वितीयं वरयिष्यति

dūtāścaranti pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nṛpatiśāsanāt |
bhaimī kila sma bhartāraṃ dvitīyaṃ varayiṣyati

स्वैरवृत्ता यथाकाममनुरूपमिवात्मनः ।
श्रुत्वैव चैवं त्वरितो भागस्वरिरुपस्थितः

svairavṛttā yathākāmamanurūpamivātmanaḥ |
śrutvaiva caivaṃ tvarito bhāgasvarirupasthitaḥ

दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा नलस्य परिदेवितम् ।
प्राञ्जलिर्वेपमाना च भीता वचनमब्रवीत्

damayantī tu tacchrutvā nalasya paridevitam |
prāñjalirvepamānā ca bhītā vacanamabravīt

न मामर्हसि कल्याण पापेन परिशङ्कितुम् ।
मया हि देवानुत्सृज्य वृतस्त्वं निषधाधिप

na māmarhasi kalyāṇa pāpena pariśaṅkitum |
mayā hi devānutsṛjya vṛtastvaṃ niṣadhādhipa

तवाभिगमनार्थं तु सर्वतो ब्राह्मणा गताः ।
वाक्यानि मम गाथाभिर्गायमाना दिशो दश

tavābhigamanārthaṃ tu sarvato brāhmaṇā gatāḥ |
vākyāni mama gāthābhirgāyamānā diśo daśa

ततस्त्वां ब्राह्मणो विद्वान्पर्णादो नाम पार्थिव ।
अभ्यगच्छत्कोसलायामृतुपर्णनिवेशने

tatastvāṃ brāhmaṇo vidvānparṇādo nāma pārthiva |
abhyagacchatkosalāyāmṛtuparṇaniveśane

तेन वाक्ये कृतेसम्यक्प्रतिवाक्ये तथा हृते ।
उपायोऽयंमया दृष्टो नैषधानयने तव

tena vākye kṛtesamyakprativākye tathā hṛte |
upāyo'yaṃmayā dṛṣṭo naiṣadhānayane tava

त्वामृते नहि लोकेऽन्य एकाह्ना पृथिवीपते ।
समर्थो योजनशतं गन्तुमश्वैर्नराधिप

tvāmṛte nahi loke'nya ekāhnā pṛthivīpate |
samartho yojanaśataṃ gantumaśvairnarādhipa

तथापि मां महीपाल भजेतां चरणौ तव ।
स्पृशेयं तेन सत्येन पादावेतौ महीपते ।
यथा नासत्कृतं किंचिन्मनसाऽपि चराम्यहम्

tathāpi māṃ mahīpāla bhajetāṃ caraṇau tava |
spṛśeyaṃ tena satyena pādāvetau mahīpate |
yathā nāsatkṛtaṃ kiṃcinmanasā'pi carāmyaham

अयं चरति लोकेऽस्मिन्भूतसाक्षी सदागतिः ।
एष मे मुञ्चतु प्राणान्यदि पापं चराम्यहम्

ayaṃ carati loke'sminbhūtasākṣī sadāgatiḥ |
eṣa me muñcatu prāṇānyadi pāpaṃ carāmyaham

यथा चरति तिग्मांशुः परितो भुवनं सदा ।
स मुञ्चतु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम्

yathā carati tigmāṃśuḥ parito bhuvanaṃ sadā |
sa muñcatu mama prāṇānyadi pāpaṃ carāmyaham

चन्द्रमाः सर्वभूतानामन्तश्चरति साक्षिवत् ।
स मुञ्चतु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम्

candramāḥ sarvabhūtānāmantaścarati sākṣivat |
sa muñcatu mama prāṇānyadi pāpaṃ carāmyaham

एते देवास्त्रयः कृत्स्नं त्रैलोक्यं धारयन्ति वै ।
विब्रुवन्तु यथा सत्यमेतद्देवास्त्यजन्तु माम्

ete devāstrayaḥ kṛtsnaṃ trailokyaṃ dhārayanti vai |
vibruvantu yathā satyametaddevāstyajantu mām

एवमुक्ते ततो वायुरन्तरिक्षादभाषत ।
नैषा कृतवती पापं नल सत्यं ब्रवीमि ते

evamukte tato vāyurantarikṣādabhāṣata |
naiṣā kṛtavatī pāpaṃ nala satyaṃ bravīmi te

राजञ्शीलनिधिः स्फीतो दमयन्त्या सुरक्षितः ।
साक्षिणो रक्षिणश्चास्या वयं त्रीन्परिवत्सरान्

rājañśīlanidhiḥ sphīto damayantyā surakṣitaḥ |
sākṣiṇo rakṣiṇaścāsyā vayaṃ trīnparivatsarān

उपायो विहितश्चायं त्वदर्थमतुलोऽनया ।
न ह्येकाह्ना शतं गन्ता त्वामृतेऽन्यः पुमानिह

upāyo vihitaścāyaṃ tvadarthamatulo'nayā |
na hyekāhnā śataṃ gantā tvāmṛte'nyaḥ pumāniha

उपपन्ना त्वया भैमी त्वं च भैम्या महीपते ।
नात्र शङ्का त्वया कार्या संगच्छ सह भार्यया

upapannā tvayā bhaimī tvaṃ ca bhaimyā mahīpate |
nātra śaṅkā tvayā kāryā saṃgaccha saha bhāryayā

तथा ब्रुवति वायौ तु पुष्पवृष्टिः पपात ह ।
देवदुन्दुभयो नेदुर्ववौ च पवनः शिवः

tathā bruvati vāyau tu puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha |
devadundubhayo nedurvavau ca pavanaḥ śivaḥ

तदद्भुतमयं दृष्ट्वा नलो राजाऽथ भारत ।
दमयन्त्यां विशङ्कां तामुपाकर्षदरिंदमः

tadadbhutamayaṃ dṛṣṭvā nalo rājā'tha bhārata |
damayantyāṃ viśaṅkāṃ tāmupākarṣadariṃdamaḥ

ततस्तद्वस्त्रमरजः प्रावृणोद्वसुधाधिपः ।
संस्मृत्य नागराजं तं ततो लेभे स्वकं वपुः

tatastadvastramarajaḥ prāvṛṇodvasudhādhipaḥ |
saṃsmṛtya nāgarājaṃ taṃ tato lebhe svakaṃ vapuḥ

स्वरूपिणं तु भर्तारं दृष्ट्वा भीमसुता तदा ।
प्राक्रोशदुच्चैरालिङ्ग्य पुण्यश्लोकमनिन्दिता

svarūpiṇaṃ tu bhartāraṃ dṛṣṭvā bhīmasutā tadā |
prākrośaduccairāliṅgya puṇyaślokamaninditā

भैमीमपि नलो राजा भ्राजमानो यथा पुरा ।
सस्वजे स्वसुतौ चापि यथावत्प्रत्यनन्दत

bhaimīmapi nalo rājā bhrājamāno yathā purā |
sasvaje svasutau cāpi yathāvatpratyanandata

ततः स्वोरसि विन्यस्य वक्रं तस्य शुभानना ।
परीता तेन दुःखेन निशश्वासायतेक्षणा

tataḥ svorasi vinyasya vakraṃ tasya śubhānanā |
parītā tena duḥkhena niśaśvāsāyatekṣaṇā

तथैव मलदिग्धाङ्गीं परिष्वज्य शुचिस्मिताम् ।
सुचिरं पुरुषव्याघ्रस्तस्थौ शोकपरिप्लुतः

tathaiva maladigdhāṅgīṃ pariṣvajya śucismitām |
suciraṃ puruṣavyāghrastasthau śokapariplutaḥ

ततः सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्या नलस्य च ।
भीमायाकथयत्प्रीत्या वैदर्भ्या जननी नृप

tataḥ sarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyā nalasya ca |
bhīmāyākathayatprītyā vaidarbhyā jananī nṛpa

ततोऽब्रवीन्महाराजः कृतशौचमहंनलम् ।
दमयन्त्या सहोपेतं कल्ये द्रष्टा सुखोषितम्

tato'bravīnmahārājaḥ kṛtaśaucamahaṃnalam |
damayantyā sahopetaṃ kalye draṣṭā sukhoṣitam

ततस्तौ सहितौ रात्रिं कथयन्तौ पुरातनम् ।
वने विचरितं सर्वमूषतुर्मुदितौ नृप

tatastau sahitau rātriṃ kathayantau purātanam |
vane vicaritaṃ sarvamūṣaturmuditau nṛpa

गृहे भीमस्य नृपतेः परस्परसुखैषिणौ ।
वसेतां हृष्टसंकल्पौ वैदर्भी च नलश् ह

gṛhe bhīmasya nṛpateḥ parasparasukhaiṣiṇau |
vasetāṃ hṛṣṭasaṃkalpau vaidarbhī ca nalaś ha

स चतुर्थे ततो वर्षे संगम्य सह भार्यया ।
सर्वकामैः सुसिद्धार्थो लब्धवान्परमां मुदम्

sa caturthe tato varṣe saṃgamya saha bhāryayā |
sarvakāmaiḥ susiddhārtho labdhavānparamāṃ mudam

दमयन्त्यपि भर्तारमासाद्याप्यायिता भृशम् ।
अर्धसंजातसस्येव तोयं प्राप्य वसुंधरा

damayantyapi bhartāramāsādyāpyāyitā bhṛśam |
ardhasaṃjātasasyeva toyaṃ prāpya vasuṃdharā

सैवं समेत्य व्यपनीय तन्द्रां
शान्तज्वरा हर्षविवृद्धसत्त्वा ।
रराज भैमी समवाप्तकामा
शीतांशुना रात्रिरिवोदितेन

saivaṃ sametya vyapanīya tandrāṃ
śāntajvarā harṣavivṛddhasattvā |
rarāja bhaimī samavāptakāmā
śītāṃśunā rātririvoditena