Chapter 61: Damayanti's search, the vanishing ashram and the caravan

सा निहत्य मृगव्याधं प्रतस्थे कमलेक्षणा ।
वनं प्रतिभयं शून्यं झिल्लिकागणनादितम्

sā nihatya mṛgavyādhaṃ pratasthe kamalekṣaṇā |
vanaṃ pratibhayaṃ śūnyaṃ jhillikāgaṇanāditam

सिंहद्वीपिरुरुव्याघ्रवराहर्क्षगणैर्युतम् ।
नानापक्षिगणाकीर्णां म्लेच्छतस्करसेवितम्

siṃhadvīpiruruvyāghravarāharkṣagaṇairyutam |
nānāpakṣigaṇākīrṇāṃ mlecchataskarasevitam

सालवेणुधवाश्वत्थतिन्दुकेङ्गुदिकिंशुकैः ।
अर्जुनारिष्टसंछन्नं स्यन्दनैश्च सशाल्मलैः

sālaveṇudhavāśvatthatindukeṅgudikiṃśukaiḥ |
arjunāriṣṭasaṃchannaṃ syandanaiśca saśālmalaiḥ

जम्ब्वाम्रलोध्रखदिरशाकवेत्रसमाकुलम् ।
पद्मकामलकप्लक्षकदम्बोदुम्बरावृतम्

jambvāmralodhrakhadiraśākavetrasamākulam |
padmakāmalakaplakṣakadambodumbarāvṛtam

बदरीबिल्वसंछन्नं न्यग्रोधैश्च समाकुलम् ।
प्रियालतालखर्जूरहरीतकिबिभीतकैः

badarībilvasaṃchannaṃ nyagrodhaiśca samākulam |
priyālatālakharjūraharītakibibhītakaiḥ

नानाधातुशतैर्नद्धान्विविधानपि चाचलान् ।
निकुञ्जान्पक्षिसंघुष्टान्दरीश्चाद्भुतदर्शनाः

nānādhātuśatairnaddhānvividhānapi cācalān |
nikuñjānpakṣisaṃghuṣṭāndarīścādbhutadarśanāḥ

नदी सरांसि वापीश्च विविधांश्चरतो द्विजान् ।
सा बहून्भीमरूपांश्च पिशाचोरगराक्षसान्

nadī sarāṃsi vāpīśca vividhāṃścarato dvijān |
sā bahūnbhīmarūpāṃśca piśācoragarākṣasān

पल्वलानि तटाकानि गिरिकूटानि सर्वशः ।
सरित्सरांसि च तदा ददर्शाद्भुतदर्शनाम्

palvalāni taṭākāni girikūṭāni sarvaśaḥ |
saritsarāṃsi ca tadā dadarśādbhutadarśanām

यूथशो ददृशे चात्र विदर्भाधिपनन्दिनी ।
महिषान्वराहान्गोमायूनृक्षवानरपन्नगान्

yūthaśo dadṛśe cātra vidarbhādhipanandinī |
mahiṣānvarāhāngomāyūnṛkṣavānarapannagān

तेजसा यशसा लक्ष्म्या स्थित्या च परया युता ।
वैर्दभी विचचारैका नलमन्वेषती तदा

tejasā yaśasā lakṣmyā sthityā ca parayā yutā |
vairdabhī vicacāraikā nalamanveṣatī tadā

नाबिभ्यत्सा नृपसुता भैमी तत्राथ कस्यचित् ।
दारुणामटवीं प्राप्य भर्तृव्यसनकर्शिता

nābibhyatsā nṛpasutā bhaimī tatrātha kasyacit |
dāruṇāmaṭavīṃ prāpya bhartṛvyasanakarśitā

विदर्भतनया राजन्विललाप सुदुःखिता ।
भर्तृशोकपरीताङ्गी शिलातलमथाश्रिता

vidarbhatanayā rājanvilalāpa suduḥkhitā |
bhartṛśokaparītāṅgī śilātalamathāśritā

सिह्योरस्क महाबाहो निषधानां जनाधिप ।
क्वनु राजन्गतोसि त्वं त्यक्त्वा मां विजने वने

sihyoraska mahābāho niṣadhānāṃ janādhipa |
kvanu rājangatosi tvaṃ tyaktvā māṃ vijane vane

अश्वमेधादिभिर्वीर क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
कथमिष्ट्वा नरव्याघ्र मयि मिथ्या प्रवर्तसे

aśvamedhādibhirvīra kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |
kathamiṣṭvā naravyāghra mayi mithyā pravartase

यत्त्वयोक्तं नरश्रेष्ठ मत्समक्षं महाद्युते ।
कर्तुमर्हसि कल्याण तदृतं पार्थिवर्षभ

yattvayoktaṃ naraśreṣṭha matsamakṣaṃ mahādyute |
kartumarhasi kalyāṇa tadṛtaṃ pārthivarṣabha

यच्चोक्तं विहगैर्हंसैः समीपे तव भूमिप ।
मत्सकाशे च तैरुक्तं तदवेक्षितुमर्हसि

yaccoktaṃ vihagairhaṃsaiḥ samīpe tava bhūmipa |
matsakāśe ca tairuktaṃ tadavekṣitumarhasi

चत्वार एकतो वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः ।
स्वधीता मनुजव्याघ्र सत्यमेकं किलैकतः

catvāra ekato vedāḥ sāṅgopāṅgāḥ savistarāḥ |
svadhītā manujavyāghra satyamekaṃ kilaikataḥ

तस्मादर्हसि शत्रुघ्न सत्यं कर्तुं नरेश्वर ।
उक्तवानसि यद्वीर मत्सकाशे पुरा वचः

tasmādarhasi śatrughna satyaṃ kartuṃ nareśvara |
uktavānasi yadvīra matsakāśe purā vacaḥ

हा वीर ननुनामाहमिष्टा किल तवानघ ।
अस्यामटव्यां घोरायां किं मां न प्रतिभाषसे

hā vīra nanunāmāhamiṣṭā kila tavānagha |
asyāmaṭavyāṃ ghorāyāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase

भर्त्सयत्येष मां रौद्रो व्यात्तास्यो दारुणाकृतिः ।
अरण्यराट् क्षुधाविष्टः किं मां न त्रातुमर्हसि

bhartsayatyeṣa māṃ raudro vyāttāsyo dāruṇākṛtiḥ |
araṇyarāṭ kṣudhāviṣṭaḥ kiṃ māṃ na trātumarhasi

न मे त्वदन्या काचिद्धि प्रियाऽस्तीत्यब्रवीस्तदा ।
तामृतां कुरु कल्याण पुरोक्तां भारतीं नृप

na me tvadanyā kāciddhi priyā'stītyabravīstadā |
tāmṛtāṃ kuru kalyāṇa puroktāṃ bhāratīṃ nṛpa

उन्मत्तां विलपन्तीं मां भार्यामिष्टां नराधिप ।
ईप्सितामीप्सितोसि त्वं किं मां न प्रतिभाषसे

unmattāṃ vilapantīṃ māṃ bhāryāmiṣṭāṃ narādhipa |
īpsitāmīpsitosi tvaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase

कृशां दीनां विवर्णां च मलिनां वसुधाधिप ।
वस्त्रार्धप्रावृतामेकां विलपन्तीमनाथवत्

kṛśāṃ dīnāṃ vivarṇāṃ ca malināṃ vasudhādhipa |
vastrārdhaprāvṛtāmekāṃ vilapantīmanāthavat

यूथभ्रष्टामिवैकां मां हरिणीं पृथुलोचन ।
न मानयसि मामार्य रुदन्तीमरिकर्शन

yūthabhraṣṭāmivaikāṃ māṃ hariṇīṃ pṛthulocana |
na mānayasi māmārya rudantīmarikarśana

महाराज महारण्ये मामिहैकाकिनीं सतीम् ।
आभाषमाणां स्वां पत्नीं किं मां न प्रतिभाषसे

mahārāja mahāraṇye māmihaikākinīṃ satīm |
ābhāṣamāṇāṃ svāṃ patnīṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase

कुलशीलोपसंपन्नां चारुसर्वाङ्गशोभनाम् ।
अनुव्रतां महाराज किं मां न प्रतिभाषसे

kulaśīlopasaṃpannāṃ cārusarvāṅgaśobhanām |
anuvratāṃ mahārāja kiṃ māṃ na pratibhāṣase

नाद्यत्वां प्रतिपश्यामि गिरावस्मिन्नरोत्तम ।
वने चास्मिन्महाधोरे सिंहव्याघ्रनिषेविते

nādyatvāṃ pratipaśyāmi girāvasminnarottama |
vane cāsminmahādhore siṃhavyāghraniṣevite

शयानमुपविष्टं वा स्थितं वा निषधाधिप ।
प्रस्थितं वा नरश्रेष्ठ मम शोकनिबर्हण

śayānamupaviṣṭaṃ vā sthitaṃ vā niṣadhādhipa |
prasthitaṃ vā naraśreṣṭha mama śokanibarhaṇa

कं नु पृच्छामि दुःखार्ता त्वदर्थे शोककर्शिता ।
कच्चिद्दृष्टस्त्वयाऽरण्ये संगत्येति नलो नृपः

kaṃ nu pṛcchāmi duḥkhārtā tvadarthe śokakarśitā |
kacciddṛṣṭastvayā'raṇye saṃgatyeti nalo nṛpaḥ

को नु मे कथयेदद्य वनेऽस्मिन्विष्ठितं नृपम् ।
अभिरूपं महात्मानं परव्यूहविनाशनम्

ko nu me kathayedadya vane'sminviṣṭhitaṃ nṛpam |
abhirūpaṃ mahātmānaṃ paravyūhavināśanam

यमन्वेपसि राजानं नलं पद्मनिभेक्षणम् ।
अयंस इति कस्याद्य श्रोष्यामि मधुरां गिरम्

yamanvepasi rājānaṃ nalaṃ padmanibhekṣaṇam |
ayaṃsa iti kasyādya śroṣyāmi madhurāṃ giram

अरण्यराडयं श्रीमांश्चतुर्दंष्ट्रो महाहनुः ।
शार्दूलोऽभिमुखोऽभ्येति पृच्छाम्येनमशङ्किता

araṇyarāḍayaṃ śrīmāṃścaturdaṃṣṭro mahāhanuḥ |
śārdūlo'bhimukho'bhyeti pṛcchāmyenamaśaṅkitā

भवान्मृगाणामधिपस्त्वमस्मिन्कानने प्रभुः ।
विदर्भराजतनयां दमयन्तीति विद्धि माम्

bhavānmṛgāṇāmadhipastvamasminkānane prabhuḥ |
vidarbharājatanayāṃ damayantīti viddhi mām

निषधाधिपतेर्भार्यां नलस्यामित्रघातिनः ।
पतिमन्वेषतीमेकां कृपणां शोककर्शिताम्

niṣadhādhipaterbhāryāṃ nalasyāmitraghātinaḥ |
patimanveṣatīmekāṃ kṛpaṇāṃ śokakarśitām

आश्वासय मृगेन्द्रेह यदि दृष्टस्त्वया नलः ।
सिंहस्कन्धो महाबाहुः पद्मपत्रनिभेक्षणः

āśvāsaya mṛgendreha yadi dṛṣṭastvayā nalaḥ |
siṃhaskandho mahābāhuḥ padmapatranibhekṣaṇaḥ

अथवाऽरण्यनृपते नलं यदि न शंससि ।
मां खादय मृगश्रेष्ठ दुःखादस्माद्विमोचय

athavā'raṇyanṛpate nalaṃ yadi na śaṃsasi |
māṃ khādaya mṛgaśreṣṭha duḥkhādasmādvimocaya

श्रुत्वाऽरण्ये विलपितं ममैष मृगराट् स्वयम् ।
यात्येष मृष्टसलिलामापगां सागरोपमाम्

śrutvā'raṇye vilapitaṃ mamaiṣa mṛgarāṭ svayam |
yātyeṣa mṛṣṭasalilāmāpagāṃ sāgaropamām

इमं शिलोच्चयं पृच्छे शृङ्गैर्बहुभिरुच्छितैः ।
विराजितं दिवस्पृग्भिर्नैकवर्णैर्मनोरमैः

imaṃ śiloccayaṃ pṛcche śṛṅgairbahubhirucchitaiḥ |
virājitaṃ divaspṛgbhirnaikavarṇairmanoramaiḥ

नानाधातुसमाकीर्णं विविधोपलभूषितम् ।
आस्यारण्यस्य महतः केतुभूतमिवोच्छितम्

nānādhātusamākīrṇaṃ vividhopalabhūṣitam |
āsyāraṇyasya mahataḥ ketubhūtamivocchitam

सिंहशार्दूलमातङ्गवराहर्क्षमृगायुतम् ।
पतत्रिभिर्बहुविधैः समन्तादनुनादितम्

siṃhaśārdūlamātaṅgavarāharkṣamṛgāyutam |
patatribhirbahuvidhaiḥ samantādanunāditam

किंशुकाशोकबकुलपुन्नागैरुपशोभितम् ।
[कर्णिकारधवप्लक्षैः सुपुष्पैरुपशोभितम् ॥]

kiṃśukāśokabakulapunnāgairupaśobhitam |
[karṇikāradhavaplakṣaiḥ supuṣpairupaśobhitam ||]

सरिद्भिः सविहङ्गाभिः शिखरैश्च समाकुलम् ।
पृथिव्या रुचिराकारं चूडामणिमिव स्थितम् ।
निरिराजमिमं तावत्पृच्छामि नृपतिं प्रति

saridbhiḥ savihaṅgābhiḥ śikharaiśca samākulam |
pṛthivyā rucirākāraṃ cūḍāmaṇimiva sthitam |
nirirājamimaṃ tāvatpṛcchāmi nṛpatiṃ prati

भगवन्नचलश्रेष्ठ दिव्यद्रशन विश्रुत ।
शरण्य बहुकल्याण नमस्तेऽस्तु महीधर

bhagavannacalaśreṣṭha divyadraśana viśruta |
śaraṇya bahukalyāṇa namaste'stu mahīdhara

प्रणमे त्वाऽभिगम्याहं राजपुत्रीं निबोध माम् ।
राजस्नुषां राजभार्यां दमयन्तीति विश्रुताम्

praṇame tvā'bhigamyāhaṃ rājaputrīṃ nibodha mām |
rājasnuṣāṃ rājabhāryāṃ damayantīti viśrutām

राजा विदर्भाधिपतिः पिता मम महारथः ।
भीमो नाम क्षितिपतिश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता

rājā vidarbhādhipatiḥ pitā mama mahārathaḥ |
bhīmo nāma kṣitipatiścāturvarṇyasya rakṣitā

राजसूयाश्वमेधानां क्रतूनां दक्षिणावताम् ।
आहर्ता पार्थिवश्रेष्ठः पृथुचार्वञ्चितेक्षणः

rājasūyāśvamedhānāṃ kratūnāṃ dakṣiṇāvatām |
āhartā pārthivaśreṣṭhaḥ pṛthucārvañcitekṣaṇaḥ

ब्रह्मण्यः साधुवृत्तश्च सत्यवागनसूयकः ।
शीलवान्वीर्यसंपन्नः पृथुश्रीर्धर्मविच्छुचिः

brahmaṇyaḥ sādhuvṛttaśca satyavāganasūyakaḥ |
śīlavānvīryasaṃpannaḥ pṛthuśrīrdharmavicchuciḥ

सम्यग्गोप्ता विदर्भाणां निर्जितारिगणः प्रभुः ।
तस्य मां विद्धि तनयां भगवंस्त्वामुपस्थिताम्

samyaggoptā vidarbhāṇāṃ nirjitārigaṇaḥ prabhuḥ |
tasya māṃ viddhi tanayāṃ bhagavaṃstvāmupasthitām

निषधेषु महाराजः श्वशुरो मे नरोत्तमः ।
गृहीतनामा विख्यातो वीरसेन इति स्म ह

niṣadheṣu mahārājaḥ śvaśuro me narottamaḥ |
gṛhītanāmā vikhyāto vīrasena iti sma ha

तस्य राज्ञः सुतो वीरः श्रीमान्सत्यपराक्रमः ।
क्रमप्राप्तं पितुः स्वं यो राज्यं समनुशास्ति ह

tasya rājñaḥ suto vīraḥ śrīmānsatyaparākramaḥ |
kramaprāptaṃ pituḥ svaṃ yo rājyaṃ samanuśāsti ha

नलो नामारिहा श्यामः पुण्यल्को इति श्रुतः ।
ब्रह्मण्यो वेदविद्वाग्मी पुण्यकृत्सोमपोऽग्निचित्

nalo nāmārihā śyāmaḥ puṇyalko iti śrutaḥ |
brahmaṇyo vedavidvāgmī puṇyakṛtsomapo'gnicit

यष्टा दाता च योद्धा च सम्यक्चैव प्रशासिता ।
तस्य मामचलश्रेष्ठ विद्धि भार्यामिहागताम्

yaṣṭā dātā ca yoddhā ca samyakcaiva praśāsitā |
tasya māmacalaśreṣṭha viddhi bhāryāmihāgatām

त्यक्तश्रियं भर्तृहीनामनाथां व्यसनान्विताम् ।
अन्वेषमाणां भर्तारं नलं नरवरोत्तमम्

tyaktaśriyaṃ bhartṛhīnāmanāthāṃ vyasanānvitām |
anveṣamāṇāṃ bhartāraṃ nalaṃ naravarottamam

खमुल्लिखद्भिरेतैर्हि त्वया शृङ्गशतैर्नृपः ।
कच्चिद्दृष्टोऽचलश्रेष्ठ वनेऽस्मिन्दारुणे नलः

khamullikhadbhiretairhi tvayā śṛṅgaśatairnṛpaḥ |
kacciddṛṣṭo'calaśreṣṭha vane'smindāruṇe nalaḥ

विक्रान्तः सत्त्ववान्वीरो भर्ता मम महायशाः ।
निषधानामधिपतिः कच्चिद्दृष्टस्त्वया नलः

vikrāntaḥ sattvavānvīro bhartā mama mahāyaśāḥ |
niṣadhānāmadhipatiḥ kacciddṛṣṭastvayā nalaḥ

कं मीं विलपतीमेकां पर्वतश्रेष्ठ विह्वलाम् ।
गिरा नाश्वासयस्यद्यस्वां सुतामिव दुखितां

kaṃ mīṃ vilapatīmekāṃ parvataśreṣṭha vihvalām |
girā nāśvāsayasyadyasvāṃ sutāmiva dukhitāṃ

वीर विक्रान्त धर्मज्ञ सत्यसंध महीपते ।
यद्यस्यस्मिन्वने राजन्दर्शयात्मानमात्मना

vīra vikrānta dharmajña satyasaṃdha mahīpate |
yadyasyasminvane rājandarśayātmānamātmanā

कदा सुस्निग्गम्भीरां जीमूतस्वनसन्निभाम् ।
श्रोष्यामि नैषधस्याहं वाचं ताममृतोपमाम्

kadā susniggambhīrāṃ jīmūtasvanasannibhām |
śroṣyāmi naiṣadhasyāhaṃ vācaṃ tāmamṛtopamām

वैदर्भ्येहीति विस्पष्टां शुभां राज्ञो महात्मनः ।
आत्माभिधायिनीमृद्धां मम शोकविनाशिनीं

vaidarbhyehīti vispaṣṭāṃ śubhāṃ rājño mahātmanaḥ |
ātmābhidhāyinīmṛddhāṃ mama śokavināśinīṃ

इतिसा तं गिरिश्रेष्ठमुक्त्वा पार्थिवनन्दिनी ।
दमयन्ती ततो भूयो जगाम दिशमुत्तराम्

itisā taṃ giriśreṣṭhamuktvā pārthivanandinī |
damayantī tato bhūyo jagāma diśamuttarām

सा गत्वा त्रीनहोरात्रान्ददर्श परमाङ्गना ।
तापसारण्यमतुलं दिव्यकाननशोभितम्

sā gatvā trīnahorātrāndadarśa paramāṅganā |
tāpasāraṇyamatulaṃ divyakānanaśobhitam

वसिष्ठभृग्वत्रिसमैस्तापसैरुपशोभितम् ।
नियतैः संयताहारैर्दमशौचसमन्वितैः

vasiṣṭhabhṛgvatrisamaistāpasairupaśobhitam |
niyataiḥ saṃyatāhārairdamaśaucasamanvitaiḥ

अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च पत्राहारैस्तथैव च ।
जितेन्द्रियैर्महाभागैः स्वर्गमार्गदिदृक्षुभिः

abbhakṣairvāyubhakṣaiśca patrāhāraistathaiva ca |
jitendriyairmahābhāgaiḥ svargamārgadidṛkṣubhiḥ

वल्कलाजिनसंवीतैर्मुनिभिः संयतेन्द्रियैः ।
तापसाध्युषितं रम्यं ददर्शाश्रममण्डलम्

valkalājinasaṃvītairmunibhiḥ saṃyatendriyaiḥ |
tāpasādhyuṣitaṃ ramyaṃ dadarśāśramamaṇḍalam

नानामृगगणैर्जुष्टं शाखामृगगणायुतम् ।
तापसैः समुपेतं च सा दृष्ट्वैव समाश्वसत्

nānāmṛgagaṇairjuṣṭaṃ śākhāmṛgagaṇāyutam |
tāpasaiḥ samupetaṃ ca sā dṛṣṭvaiva samāśvasat

सुभ्रूः सुकेशी सुश्रोणी सुकुचा सुद्विजानना ।
वर्चस्विनी सुप्रतिष्ठा स्वसितायतलोचना

subhrūḥ sukeśī suśroṇī sukucā sudvijānanā |
varcasvinī supratiṣṭhā svasitāyatalocanā

सा विवेशाश्रमपदं वीरसेनसुतप्रिया ।
योषिद्रत्नं महाभागा दमयन्ती तपस्विनी

sā viveśāśramapadaṃ vīrasenasutapriyā |
yoṣidratnaṃ mahābhāgā damayantī tapasvinī

साऽभिवाद्य तपोवृद्धान्विनयावनता स्थिता ।
स्वागतं त इतिप्रोक्ता तैः सर्वैस्तापसोत्तमैः

sā'bhivādya tapovṛddhānvinayāvanatā sthitā |
svāgataṃ ta itiproktā taiḥ sarvaistāpasottamaiḥ

पूजां चास्या यथान्यायं कृत्वा तत्रतपोधनाः ।
आस्यतामित्यथोचुस्ते ब्रूहि किं करवामहे

pūjāṃ cāsyā yathānyāyaṃ kṛtvā tatratapodhanāḥ |
āsyatāmityathocuste brūhi kiṃ karavāmahe

तानुवाच वरारोहा कच्चिद्भगवतामिह ।
तपःस्वग्निषु धर्मेषु मृगपक्षिषु चानघाः

tānuvāca varārohā kaccidbhagavatāmiha |
tapaḥsvagniṣu dharmeṣu mṛgapakṣiṣu cānaghāḥ

कुशलं वो महाभागाः स्वधर्माचरणेषु च ।
तैरुक्ता कुशलं भद्रे सर्वत्रेति यशस्विनी

kuśalaṃ vo mahābhāgāḥ svadharmācaraṇeṣu ca |
tairuktā kuśalaṃ bhadre sarvatreti yaśasvinī

ब्रूहि सर्वानवद्याङ्गि का त्वं किंच चिकीर्षसि ।
दृष्ट्वैव ते परंरूपं द्युतिं च परमामिह

brūhi sarvānavadyāṅgi kā tvaṃ kiṃca cikīrṣasi |
dṛṣṭvaiva te paraṃrūpaṃ dyutiṃ ca paramāmiha

विस्मयो नः समुत्पन्नः समाश्वसिहि मा शुचः ।
अस्यारण्यस्य देवी त्वमुताहोऽस्य महीभृतः ।
अस्याश्च नद्याः कल्याणि वद सत्यमनिन्दिते

vismayo naḥ samutpannaḥ samāśvasihi mā śucaḥ |
asyāraṇyasya devī tvamutāho'sya mahībhṛtaḥ |
asyāśca nadyāḥ kalyāṇi vada satyamanindite

साऽब्रवीत्तानृपीन्नाहमरण्यस्यास्य देवता ।
न चाप्यस्य गिरर्विप्रा नैव नद्याश्च देवता

sā'bravīttānṛpīnnāhamaraṇyasyāsya devatā |
na cāpyasya girarviprā naiva nadyāśca devatā

मानुषीं मां विजानीत यूयं सर्वेतपोधनाः ।
विस्तरेणाभिधास्यामि तन्मे शृणुत सर्वशः

mānuṣīṃ māṃ vijānīta yūyaṃ sarvetapodhanāḥ |
vistareṇābhidhāsyāmi tanme śṛṇuta sarvaśaḥ

विदर्भेपु महीपालो भीमो नाम महीपतिः ।
तस्य मां तनयां सर्वे जानीत द्विजसत्तमाः

vidarbhepu mahīpālo bhīmo nāma mahīpatiḥ |
tasya māṃ tanayāṃ sarve jānīta dvijasattamāḥ

निपधाधिपतिर्धीमान्नलो नाम महायशाः ।
वीरः संग्रामजिद्विद्वान्मम भर्ता विशांपतिः

nipadhādhipatirdhīmānnalo nāma mahāyaśāḥ |
vīraḥ saṃgrāmajidvidvānmama bhartā viśāṃpatiḥ

देवताभ्यर्चनपरो द्विजातिजनवत्सलः ।
गोप्ता निपधवंशस्य महातेजा महाबलः

devatābhyarcanaparo dvijātijanavatsalaḥ |
goptā nipadhavaṃśasya mahātejā mahābalaḥ

सत्यवान्धर्मवित्प्राज्ञः सत्यसंधोऽरिमर्दनः ।
ब्रह्मण्यो दैवतपरः श्रीमान्परपुरंजयः

satyavāndharmavitprājñaḥ satyasaṃdho'rimardanaḥ |
brahmaṇyo daivataparaḥ śrīmānparapuraṃjayaḥ

नलो नाम नृपश्रेष्ठो देवराजसमद्युतिः ।
मम भर्ता विशालाक्षः पूर्णेन्दुवदनोऽरिहा

nalo nāma nṛpaśreṣṭho devarājasamadyutiḥ |
mama bhartā viśālākṣaḥ pūrṇenduvadano'rihā

आहर्ता क्रतुमुख्यानां वेदवेदाङ्गपारगः ।
सपत्नानां मृधे हन्ता रविसोमसमप्रभः

āhartā kratumukhyānāṃ vedavedāṅgapāragaḥ |
sapatnānāṃ mṛdhe hantā ravisomasamaprabhaḥ

स कैश्चिन्निकृतिप्रज्ञैरनार्यैरकृतात्मभिः ।
आहृय पृथिवीपालः सत्यधर्मपरायणः ।
देवनेकुशलैर्जिह्मैर्जितो राज्यं वसूनि च

sa kaiścinnikṛtiprajñairanāryairakṛtātmabhiḥ |
āhṛya pṛthivīpālaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ |
devanekuśalairjihmairjito rājyaṃ vasūni ca

तस्य मामवगच्छध्वं भार्यां राजर्पभस्य वै ।
दमयन्तीति विख्यातां भर्तुर्दर्शनलालसाम्

tasya māmavagacchadhvaṃ bhāryāṃ rājarpabhasya vai |
damayantīti vikhyātāṃ bharturdarśanalālasām

सा वनानि गिरींश्चैव सरांसि सरितस्तथा ।
पल्वलानि च सर्वाणि तथाऽरण्यानि सर्वशः

sā vanāni girīṃścaiva sarāṃsi saritastathā |
palvalāni ca sarvāṇi tathā'raṇyāni sarvaśaḥ

अन्वेपमाणआ भर्तारं नलं रणविशारदम् ।
महात्मानं कृतास्त्रं च विचरामीह दुःखिता

anvepamāṇaā bhartāraṃ nalaṃ raṇaviśāradam |
mahātmānaṃ kṛtāstraṃ ca vicarāmīha duḥkhitā

कच्चिद्भगवतां रम्यं तपोवनमिदं नृपः ।
भवेत्प्राप्तो नलो नाम निपधानां जनाधिपः

kaccidbhagavatāṃ ramyaṃ tapovanamidaṃ nṛpaḥ |
bhavetprāpto nalo nāma nipadhānāṃ janādhipaḥ

यत्कृतेऽहमिदं दुःखं प्रपन्ना भृशदारुणम् ।
वनं प्रतियं धोरं शार्दूलमृगसेवितम्

yatkṛte'hamidaṃ duḥkhaṃ prapannā bhṛśadāruṇam |
vanaṃ pratiyaṃ dhoraṃ śārdūlamṛgasevitam

यदि कैश्चिदहोरात्रैर्न द्रक्ष्यामि नलं नृपम् ।
आत्मानं श्रेयसा योक्ष्ये देहस्यास्य विमोक्षणात्

yadi kaiścidahorātrairna drakṣyāmi nalaṃ nṛpam |
ātmānaṃ śreyasā yokṣye dehasyāsya vimokṣaṇāt

कोनु मे जीवितेनार्थस्तमृते पुरुषर्षभम् ।
कथं भविष्याम्यद्याहं भर्तृशोकाभिपीडिता

konu me jīvitenārthastamṛte puruṣarṣabham |
kathaṃ bhaviṣyāmyadyāhaṃ bhartṛśokābhipīḍitā

तथा विलपतीमेकामरण्ये भीमनन्दिनीम् ।
दमयन्तीमथोचुस्ते तापसाः सत्यवादिनः

tathā vilapatīmekāmaraṇye bhīmanandinīm |
damayantīmathocuste tāpasāḥ satyavādinaḥ

उदर्कस्तव कल्याणि कल्याणो भविता शुभे ।
वयं पश्याम तपसा क्षिप्रं द्रक्ष्यसि नैषधम्

udarkastava kalyāṇi kalyāṇo bhavitā śubhe |
vayaṃ paśyāma tapasā kṣipraṃ drakṣyasi naiṣadham

निपधानामधिपतिं नलं रिपुनिपातिनम् ।
भैमि धर्मभृतां श्रेष्ठं द्रक्ष्यसे विगतज्वरम्

nipadhānāmadhipatiṃ nalaṃ ripunipātinam |
bhaimi dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ drakṣyase vigatajvaram

विमुक्तं सर्वपापेभ्यः सर्वरत्नसमन्वितम् ।
तदेव नगरं श्रेष्ठं प्रशासतमरिन्दमम्

vimuktaṃ sarvapāpebhyaḥ sarvaratnasamanvitam |
tadeva nagaraṃ śreṣṭhaṃ praśāsatamarindamam

द्विपतां भयकर्तारं सुहृदां शोकनाशनम् ।
पतिमेष्यसि कल्याणि कल्याणाभिजनं नृपम्

dvipatāṃ bhayakartāraṃ suhṛdāṃ śokanāśanam |
patimeṣyasi kalyāṇi kalyāṇābhijanaṃ nṛpam

एवमुक्त्वा नलस्येष्टां महिषीं पार्थिवात्मजाम् ।
अन्तर्हितास्तापसास्ते साग्निहोत्राश्रमास्तथा

evamuktvā nalasyeṣṭāṃ mahiṣīṃ pārthivātmajām |
antarhitāstāpasāste sāgnihotrāśramāstathā

सा दृष्ट्वा महदाश्चर्यं विस्मिता ह्यभवत्तदा ।
दमयन्त्यनवद्याङ्गी वीरसेननृपस्नुषा

sā dṛṣṭvā mahadāścaryaṃ vismitā hyabhavattadā |
damayantyanavadyāṅgī vīrasenanṛpasnuṣā

चिन्तयामास वैदर्भी किमेतद्दृष्टवत्यहम्

cintayāmāsa vaidarbhī kimetaddṛṣṭavatyaham

किंनु स्वप्नो मया दृष्टः कोऽयंविधिरिहाभवत् ।
क्वनु ते तापसाः सर्वे क्व तदाश्रममण्डलम्

kiṃnu svapno mayā dṛṣṭaḥ ko'yaṃvidhirihābhavat |
kvanu te tāpasāḥ sarve kva tadāśramamaṇḍalam

क्व सा पुण्यजला रम्या नदी द्विजनिषेविता ।
क्वनु ते ह नगा हृद्याः फलपुष्पोपशोभिताः

kva sā puṇyajalā ramyā nadī dvijaniṣevitā |
kvanu te ha nagā hṛdyāḥ phalapuṣpopaśobhitāḥ

इत्येवं नरशार्दूल विस्मिता कमलेक्षणा ।
ध्यात्वा चिरं भीमसुता दमयन्ती शुचिस्मिता ।
भर्तृशोकपरा दीनाविवर्णवदनाऽभवत्

ityevaṃ naraśārdūla vismitā kamalekṣaṇā |
dhyātvā ciraṃ bhīmasutā damayantī śucismitā |
bhartṛśokaparā dīnāvivarṇavadanā'bhavat

सा गत्वाऽथापरां भूमिं बाष्पसंदिग्धया गिरा ।
विललापाश्रुपूर्णाक्षी दृष्ट्वाऽशोकतरुं ततः

sā gatvā'thāparāṃ bhūmiṃ bāṣpasaṃdigdhayā girā |
vilalāpāśrupūrṇākṣī dṛṣṭvā'śokataruṃ tataḥ

उपगम्य तरुश्रेष्ठमशोकं पुष्पितं वने ।
पल्लवापीडितं हृद्यं विहङ्गैरनुनादितम्

upagamya taruśreṣṭhamaśokaṃ puṣpitaṃ vane |
pallavāpīḍitaṃ hṛdyaṃ vihaṅgairanunāditam

अहो बतायमगमः श्रीमानस्मिन्वनान्तरे ।
आपीडैर्बहुभिर्भाति श्रीमान्पर्वतराडिव

aho batāyamagamaḥ śrīmānasminvanāntare |
āpīḍairbahubhirbhāti śrīmānparvatarāḍiva

विशोकां कुरु मां क्षिप्रमशोक प्रियदर्शन ।
वीतशोकभयाबाधं कच्चित्त्वं दृष्टवान्नृपम्

viśokāṃ kuru māṃ kṣipramaśoka priyadarśana |
vītaśokabhayābādhaṃ kaccittvaṃ dṛṣṭavānnṛpam

नलं नामारिदमनं नमयन्त्याः प्रियं पतिम् ।
निमधानामधिपतिं दृष्टवानसि मे प्रियम्

nalaṃ nāmāridamanaṃ namayantyāḥ priyaṃ patim |
nimadhānāmadhipatiṃ dṛṣṭavānasi me priyam

एकवस्त्रार्धसंवीतं सुकुमारतनुत्वचम् ।
व्यसनेनार्दितं वीरमरण्यमिदमागतम्

ekavastrārdhasaṃvītaṃ sukumāratanutvacam |
vyasanenārditaṃ vīramaraṇyamidamāgatam

यथा विशोका गच्छेयमशोकनग तत्कुरु ।
सत्यनामा भवाशोक मम शोकविनाशनात्

yathā viśokā gaccheyamaśokanaga tatkuru |
satyanāmā bhavāśoka mama śokavināśanāt

एवंसाऽशोकवृत्तं तमार्ता वै परिगम्य ह ।
जगाम दारुणतरं देशं भैमी वराङ्गना

evaṃsā'śokavṛttaṃ tamārtā vai parigamya ha |
jagāma dāruṇataraṃ deśaṃ bhaimī varāṅganā

सा ददर्श नगान्नैकान्नैकाश्च सरितस्तथा ।
नैकांश्च पर्वतान्रम्यान्नैकांश्च मृगपक्षिणः

sā dadarśa nagānnaikānnaikāśca saritastathā |
naikāṃśca parvatānramyānnaikāṃśca mṛgapakṣiṇaḥ

कन्दरांश्च नितम्बांश्च नदीश्चाद्भुतदर्शनाः ।
ददर्श तान्भीमसुता पतिमन्वेषती तदा

kandarāṃśca nitambāṃśca nadīścādbhutadarśanāḥ |
dadarśa tānbhīmasutā patimanveṣatī tadā

गत्वा प्रकृष्टमध्वानं दमयन्ती शुचिस्मिता ।
ददर्शाथ महासार्थं हस्त्यश्वरथसंकुलम्

gatvā prakṛṣṭamadhvānaṃ damayantī śucismitā |
dadarśātha mahāsārthaṃ hastyaśvarathasaṃkulam

उत्तरन्तं नदीं रम्यां प्रसन्नसलिलां शुभाम् ।
सुशीततोयां विस्तीर्णां ह्रदिनीं वेतसैर्वृताम्

uttarantaṃ nadīṃ ramyāṃ prasannasalilāṃ śubhām |
suśītatoyāṃ vistīrṇāṃ hradinīṃ vetasairvṛtām

प्रोद्धुष्टां क्रौञ्चकुररैश्चक्रबाकोपकूजिताम् ।
कूर्मग्राहझवाकीर्णां विपुलद्वीपशोभिताम्

proddhuṣṭāṃ krauñcakuraraiścakrabākopakūjitām |
kūrmagrāhajhavākīrṇāṃ vipuladvīpaśobhitām

सा दृष्ट्वैव महासार्थं नलपत्नी यशस्विनी ।
उपसर्प्य वरारोहा जनमध्यं विवेश ह

sā dṛṣṭvaiva mahāsārthaṃ nalapatnī yaśasvinī |
upasarpya varārohā janamadhyaṃ viveśa ha

उन्मत्तरूपा शोकार्ता तथा वस्त्रार्धसंवृता ।
कृशा विवर्णा मलिना पांसुध्वस्तशिरोरुहा

unmattarūpā śokārtā tathā vastrārdhasaṃvṛtā |
kṛśā vivarṇā malinā pāṃsudhvastaśiroruhā

तां दृष्ट्वा तत्रमनुजाः केचिद्भीताः प्रदुद्रुवुः ।
केचिच्चिन्तापरास्तस्थुः केचित्तत्रविचुक्रुशुः

tāṃ dṛṣṭvā tatramanujāḥ kecidbhītāḥ pradudruvuḥ |
keciccintāparāstasthuḥ kecittatravicukruśuḥ

प्रहसन्ति स्म तां केचिदभ्यसूयन्ति चापरे ।
कुर्वन्त्यस्यांदयांकेचित्पप्रच्छुश्चापि भारत

prahasanti sma tāṃ kecidabhyasūyanti cāpare |
kurvantyasyāṃdayāṃkecitpapracchuścāpi bhārata

काऽसि कस्यासि कल्याणि किं वा मृगयसे वने ।
त्वां दृष्ट्वा व्यथिताः स्मेह कच्चित्त्वमसिं मानुषी

kā'si kasyāsi kalyāṇi kiṃ vā mṛgayase vane |
tvāṃ dṛṣṭvā vyathitāḥ smeha kaccittvamasiṃ mānuṣī

वद सत्यं वनस्यास्य पर्वतस्याथवा दिशः ।
देवता त्वं हि कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः

vada satyaṃ vanasyāsya parvatasyāthavā diśaḥ |
devatā tvaṃ hi kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

यक्षी वा राक्षसी वा त्वमुताहोसि सुराङ्गना ।
सर्वथाकुरु नः स्वस्ति रक्ष चास्माननिन्दिते

yakṣī vā rākṣasī vā tvamutāhosi surāṅganā |
sarvathākuru naḥ svasti rakṣa cāsmānanindite

यथाऽयंसर्वथा सार्थः क्षेमी शीघ्रमितो व्रजेत् ।
तथा विधत्स्व कल्याणि यथा श्रेयो हि नो भवेत्

yathā'yaṃsarvathā sārthaḥ kṣemī śīghramito vrajet |
tathā vidhatsva kalyāṇi yathā śreyo hi no bhavet

तथोक्ता तेन सार्थेन दमयन्ती नृपात्मजा ।
प्रत्युवाच ततः साध्वी भर्तृव्यसनपीडिता

tathoktā tena sārthena damayantī nṛpātmajā |
pratyuvāca tataḥ sādhvī bhartṛvyasanapīḍitā

सार्तवाहं च सार्थं च जना ये चात्र केचन ।
युवस्थविरबालाश् सार्थस्य च पुरोगमाः

sārtavāhaṃ ca sārthaṃ ca janā ye cātra kecana |
yuvasthavirabālāś sārthasya ca purogamāḥ

मानुषीं मां विजानीत मनुजाधिपतेः सुताम् ।
नृपस्नुषां राजभार्यां भर्तृदर्शनलालसाम्

mānuṣīṃ māṃ vijānīta manujādhipateḥ sutām |
nṛpasnuṣāṃ rājabhāryāṃ bhartṛdarśanalālasām

विदर्भराण्मम पिता भर्ता राजा च नैषधः ।
नलोनाम महाभागस्तं मार्गाम्यपराजितम्

vidarbharāṇmama pitā bhartā rājā ca naiṣadhaḥ |
nalonāma mahābhāgastaṃ mārgāmyaparājitam

यदि जानीत नृपतिं क्षिप्रं शंसत मे प्रियम् ।
नलं पुरुषशार्दूलममित्रगणसूदनम्

yadi jānīta nṛpatiṃ kṣipraṃ śaṃsata me priyam |
nalaṃ puruṣaśārdūlamamitragaṇasūdanam

तामुवाचानवद्याङ्गीं सार्थस्य महतः प्रभुः ।
सार्थवाहः शुचिर्नाम शृणु कल्याणि मद्वचः

tāmuvācānavadyāṅgīṃ sārthasya mahataḥ prabhuḥ |
sārthavāhaḥ śucirnāma śṛṇu kalyāṇi madvacaḥ

अहं सार्थस्य नेता वै सार्थवाहः शुचिस्मिते ।
मनुष्यं नलनामानं न पश्यामि यशस्विनि

ahaṃ sārthasya netā vai sārthavāhaḥ śucismite |
manuṣyaṃ nalanāmānaṃ na paśyāmi yaśasvini

कुञ्जरद्वीपिमहिषशार्दूलर्क्षमृगानपि ।
पश्याम्यस्मिन्वने कृत्स्ने ह्यमनुष्यनिषेविते

kuñjaradvīpimahiṣaśārdūlarkṣamṛgānapi |
paśyāmyasminvane kṛtsne hyamanuṣyaniṣevite

ऋते त्वां मानुषीं मर्त्यं न पश्यामि महावने ।
तथा नो यक्षराडद्य मणिभद्रः प्रसीदतु

ṛte tvāṃ mānuṣīṃ martyaṃ na paśyāmi mahāvane |
tathā no yakṣarāḍadya maṇibhadraḥ prasīdatu

साऽब्रवीद्वणिजः सर्वान्सार्थवाहं च तं ततः ।
क्वनु यास्यति सार्थोऽयमेतदाख्यातुमर्हसि

sā'bravīdvaṇijaḥ sarvānsārthavāhaṃ ca taṃ tataḥ |
kvanu yāsyati sārtho'yametadākhyātumarhasi

सार्थोऽयं चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यदर्शिनः ।
क्षिप्रं जनपदं गन्ता लाभाय मनुजात्मजे

sārtho'yaṃ cedirājasya subāhoḥ satyadarśinaḥ |
kṣipraṃ janapadaṃ gantā lābhāya manujātmaje