Chapter 48: Sanjaya recalls Shri Krishna's vow in Kamyaka

तेषां तच्चरितं श्रुत्वा मनुष्यातीतमद्भुतम् ।
चिन्ताशोकपरीतात्मा मन्युनाभिपरिप्लुतः

teṣāṃ taccaritaṃ śrutvā manuṣyātītamadbhutam |
cintāśokaparītātmā manyunābhipariplutaḥ

दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
अब्रवीत्संजयं सूतमामन्त्र्य भरतर्षभ

dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
abravītsaṃjayaṃ sūtamāmantrya bharatarṣabha

न रात्रौ न दिवा सूत शान्तिं प्राप्नोमि वैक्षणम् ।
संचिन्त्य दुर्णयं घोरमतीतं द्यूतजं हि तत्

na rātrau na divā sūta śāntiṃ prāpnomi vaikṣaṇam |
saṃcintya durṇayaṃ ghoramatītaṃ dyūtajaṃ hi tat

तेषामसह्यवीर्याणां शौर्यं धैर्यं धृतिं पराम् ।
अन्योन्यमनुरागं च भ्रातॄणामतिमानुषम्

teṣāmasahyavīryāṇāṃ śauryaṃ dhairyaṃ dhṛtiṃ parām |
anyonyamanurāgaṃ ca bhrātṝṇāmatimānuṣam

देवपुत्रौ महाभागौ देवराजसमद्युती ।
नकुलः सहदेवश्च पाण्डवौ युद्धदुर्मदौ

devaputrau mahābhāgau devarājasamadyutī |
nakulaḥ sahadevaśca pāṇḍavau yuddhadurmadau

दृढायुधौ दूरपातौ युद्धे च कृतनिश्चयौ ।
शीघ्रहस्तौ दृढक्रोधौ नित्ययुक्तौ रथे स्थितौ

dṛḍhāyudhau dūrapātau yuddhe ca kṛtaniścayau |
śīghrahastau dṛḍhakrodhau nityayuktau rathe sthitau

भीमार्जुनौ पुरोधाय यदा तौ रणमूर्धनि ।
स्थास्येते सिंहविक्रान्तावश्विनाविव दुःसहौ

bhīmārjunau purodhāya yadā tau raṇamūrdhani |
sthāsyete siṃhavikrāntāvaśvināviva duḥsahau

निःशेषमिह पश्यामि मम सैन्यस्य संजय

niḥśeṣamiha paśyāmi mama sainyasya saṃjaya

तौ ह्यप्रतिरथौ युद्धे देवपुत्रौ महारथौ ।
द्रौपद्यास्तं परिक्लेशं न क्षंस्येतेऽत्यमर्षिणौ

tau hyapratirathau yuddhe devaputrau mahārathau |
draupadyāstaṃ parikleśaṃ na kṣaṃsyete'tyamarṣiṇau

वृष्णयोऽथ महेष्वासाः पाञ्चाला वा महौजसः ।
युधि सत्याभिसन्धेन वासुदेवेन रक्षिताः ।
प्रधक्ष्यन्ति रणे पार्थाः पुत्राणां मम वाहिनीम्

vṛṣṇayo'tha maheṣvāsāḥ pāñcālā vā mahaujasaḥ |
yudhi satyābhisandhena vāsudevena rakṣitāḥ |
pradhakṣyanti raṇe pārthāḥ putrāṇāṃ mama vāhinīm

रामकृष्णप्रणीतानां वृष्णीनां सूतनन्दन ।
न शक्यः सहितुं वेगः पर्वतैरपि दुःसहः

rāmakṛṣṇapraṇītānāṃ vṛṣṇīnāṃ sūtanandana |
na śakyaḥ sahituṃ vegaḥ parvatairapi duḥsahaḥ

तेषां मध्ये महेष्वासो भीमो भीमपराक्रमः ।
शैक्यया वीरघातिन्या गदया विचरिष्यति

teṣāṃ madhye maheṣvāso bhīmo bhīmaparākramaḥ |
śaikyayā vīraghātinyā gadayā vicariṣyati

तथा गाण्डीवनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
गदावेगं च भीमस्य नालं सोढुं नराधिपाः

tathā gāṇḍīvanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ |
gadāvegaṃ ca bhīmasya nālaṃ soḍhuṃ narādhipāḥ

ततोऽहं सुहृदां वाचो दुर्योधनवशानुगः ।
स्मरणीयाः स्मरिष्यामि मया या न कृताः पुरा

tato'haṃ suhṛdāṃ vāco duryodhanavaśānugaḥ |
smaraṇīyāḥ smariṣyāmi mayā yā na kṛtāḥ purā

व्यतिक्रमोऽयं सुमहांस्त्वया राजन्नुपेक्षितः ।
समर्थेनापि यन्मोहात्पुत्रस्ते न निवारितः

vyatikramo'yaṃ sumahāṃstvayā rājannupekṣitaḥ |
samarthenāpi yanmohātputraste na nivāritaḥ

श्रुत्वाऽयं निर्जितान्द्यूते पाण्डवान्मधुसूदनः ।
त्वरितः कामय्के पार्थान्समभावयदच्युतः

śrutvā'yaṃ nirjitāndyūte pāṇḍavānmadhusūdanaḥ |
tvaritaḥ kāmayke pārthānsamabhāvayadacyutaḥ

द्रुपदस्य तथा पुत्रा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
विराटो धृष्टकेतुश्च केकयाश्च महारथाः

drupadasya tathā putrā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ |
virāṭo dhṛṣṭaketuśca kekayāśca mahārathāḥ

तैश्च यत्कथितं राजन्दृष्ट्वा पार्थान्पराजितान् ।
चारेण विदितं सर्वं तन्मया वेदितं च ते

taiśca yatkathitaṃ rājandṛṣṭvā pārthānparājitān |
cāreṇa viditaṃ sarvaṃ tanmayā veditaṃ ca te

समागम्य वृतस्तत्र पाण्डवैर्मधुसूदनः ।
सारथ्ये फल्गुनस्याजौ तथेत्याह च तान्हरिः

samāgamya vṛtastatra pāṇḍavairmadhusūdanaḥ |
sārathye phalgunasyājau tathetyāha ca tānhariḥ

अमर्षितो हि कृष्णोपि दृष्ट्वा पार्थांस्तदा गतान् ।
कृष्णाजिनोत्तरासङ्गानब्रवीच्च युधिष्ठिरम्

amarṣito hi kṛṣṇopi dṛṣṭvā pārthāṃstadā gatān |
kṛṣṇājinottarāsaṅgānabravīcca yudhiṣṭhiram

या सा समृद्धिः पार्थानामिन्द्रप्रस्थे बभूव ह ।
राजसूये मया दृष्टा नृपैरन्यैः सुदुर्लभा

yā sā samṛddhiḥ pārthānāmindraprasthe babhūva ha |
rājasūye mayā dṛṣṭā nṛpairanyaiḥ sudurlabhā

यत्रसर्वान्महीपालाञ्शस्त्रतेजोभयार्दितान् ।
सवङ्गाङ्गान्सपौण्ड्रौढ्रान्सचोलद्रविडान्ध्रकान्

yatrasarvānmahīpālāñśastratejobhayārditān |
savaṅgāṅgānsapauṇḍrauḍhrānsacoladraviḍāndhrakān

सागरानूपकांश्चैव ये च पत्तनवासिनः ।
सिंहलान्बर्बरान्म्लेच्छान्ये च लङ्कानिवासिनः

sāgarānūpakāṃścaiva ye ca pattanavāsinaḥ |
siṃhalānbarbarānmlecchānye ca laṅkānivāsinaḥ

पश्चिमानि चराष्ट्राणि शतशः सागरान्तिकान् ।
पह्लवान्दरदान्सर्वान्किरातान्यवनाञ्शकान्

paścimāni carāṣṭrāṇi śataśaḥ sāgarāntikān |
pahlavāndaradānsarvānkirātānyavanāñśakān

हारहूणांश्च चीनांश्च तुषारान्सैन्धवांस्तथा ।
जागुडान्रामठान्मुण्डान्स्त्रीराज्यमथ तङ्गणान्

hārahūṇāṃśca cīnāṃśca tuṣārānsaindhavāṃstathā |
jāguḍānrāmaṭhānmuṇḍānstrīrājyamatha taṅgaṇān

केकयान्मालवांश्चैव तथा काश्मीरकानपि ।
अद्राक्षमहमाहूतान्यज्ञे ते परिवेषकान्

kekayānmālavāṃścaiva tathā kāśmīrakānapi |
adrākṣamahamāhūtānyajñe te pariveṣakān

सा ते समृद्धिर्यैरात्ता चपला प्रतिसारिणी ।
आदाय जीवितं तेषामाहरिष्यामि तामहम्

sā te samṛddhiryairāttā capalā pratisāriṇī |
ādāya jīvitaṃ teṣāmāhariṣyāmi tāmaham

रामेण सह कौरव्य भीमार्जुनवयैस्तथा ।
अक्रूरगदसाम्बैश्च प्रद्युम्नेनाहुकेन च

rāmeṇa saha kauravya bhīmārjunavayaistathā |
akrūragadasāmbaiśca pradyumnenāhukena ca

धृष्टद्युम्नेन वीरेण शिशुपालात्मजेन च ।
दुर्योधनं रणे हत्वा सद्यः कर्णं च भारत ।
दुःशासनं सौबलेयं यश्चान्यः प्रतियोत्स्यति

dhṛṣṭadyumnena vīreṇa śiśupālātmajena ca |
duryodhanaṃ raṇe hatvā sadyaḥ karṇaṃ ca bhārata |
duḥśāsanaṃ saubaleyaṃ yaścānyaḥ pratiyotsyati

ततस्त्वं हास्तिनपुरे भ्रातृभिः सहितो वसन् ।
धार्तराष्ट्रीं श्रियं प्राप्य प्रशाधि पृथिवीमिमां

tatastvaṃ hāstinapure bhrātṛbhiḥ sahito vasan |
dhārtarāṣṭrīṃ śriyaṃ prāpya praśādhi pṛthivīmimāṃ

अथैनमब्रवीद्राजा तस्मिन्वीरसमागमे ।
शृण्वत्स्वेतेषु वीरेषु धृष्टद्युम्नमुखेषु च

athainamabravīdrājā tasminvīrasamāgame |
śṛṇvatsveteṣu vīreṣu dhṛṣṭadyumnamukheṣu ca

प्रतिगृह्णामि ते वाचमिमां सत्यां जनार्दन ।
अमित्रान्मे महाबाहो सानुबन्धान्हनिष्यसि

pratigṛhṇāmi te vācamimāṃ satyāṃ janārdana |
amitrānme mahābāho sānubandhānhaniṣyasi

वर्षात्रयोदशादूर्ध्वं सत्यं मां कुरु केशव ।
प्रतिज्ञातो वने वासो राज्ञांमध्ये मया ह्ययम्

varṣātrayodaśādūrdhvaṃ satyaṃ māṃ kuru keśava |
pratijñāto vane vāso rājñāṃmadhye mayā hyayam

धर्मराजस्य वचनं प्रतिश्रुत्य सभासदः ।
धृष्टद्युम्नपुरोगास्ते समयामासुऱञ्जसा

dharmarājasya vacanaṃ pratiśrutya sabhāsadaḥ |
dhṛṣṭadyumnapurogāste samayāmāsuṟañjasā

केशवं मधुरैर्वाक्यैः कालयुक्तैरमर्षितम् ।
पाञ्चालीं प्राहुरक्लिष्टां वासुदेवस्य शृण्वतः

keśavaṃ madhurairvākyaiḥ kālayuktairamarṣitam |
pāñcālīṃ prāhurakliṣṭāṃ vāsudevasya śṛṇvataḥ

दुर्योधनस्तव क्रोधाद्देवि त्यक्ष्यति जीवितम् ।
प्रतिजानीम ते सत्यं मा शुचो वरवर्णिनि

duryodhanastava krodhāddevi tyakṣyati jīvitam |
pratijānīma te satyaṃ mā śuco varavarṇini

ये स्म ते कुरवः कृष्णे दृष्ट्वा त्वां प्राहसंस्तदा ।
मांसानि तेषां खादन्तो हरिष्यन्ति वृकद्विजाः

ye sma te kuravaḥ kṛṣṇe dṛṣṭvā tvāṃ prāhasaṃstadā |
māṃsāni teṣāṃ khādanto hariṣyanti vṛkadvijāḥ

पास्यन्ति रुधिरं तेषां गृध्रा गोमायवस्तथा ।
उत्तमाङ्गानि कर्षन्तो यैः कृष्टाऽसि सभातले

pāsyanti rudhiraṃ teṣāṃ gṛdhrā gomāyavastathā |
uttamāṅgāni karṣanto yaiḥ kṛṣṭā'si sabhātale

तेषां द्रक्ष्यसि पाञ्चालि गात्राणि पृथिवीतले ।
क्रव्यादैः कृष्यमाणानि भक्ष्यमाणानि चासकृत्

teṣāṃ drakṣyasi pāñcāli gātrāṇi pṛthivītale |
kravyādaiḥ kṛṣyamāṇāni bhakṣyamāṇāni cāsakṛt

परिक्लिष्टाऽसियैस्तत्रयैश्चासि समुपेक्षिता ।
तेषामुत्कृत्तशिरसां भूमिः पास्यति शोणितम्

parikliṣṭā'siyaistatrayaiścāsi samupekṣitā |
teṣāmutkṛttaśirasāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam

एवं बहुविधा वाचस्त ऊचुः पुरुषर्षभाः ।
सर्वेतेजस्विनः शूराः सर्वेचाहतलक्षणाः

evaṃ bahuvidhā vācasta ūcuḥ puruṣarṣabhāḥ |
sarvetejasvinaḥ śūrāḥ sarvecāhatalakṣaṇāḥ

ते धर्मराजेन वृतावर्षादूर्ध्वं त्रयोदशात् ।
पुरस्कृत्योपयास्यन्ति वासुदेवं महारथाः

te dharmarājena vṛtāvarṣādūrdhvaṃ trayodaśāt |
puraskṛtyopayāsyanti vāsudevaṃ mahārathāḥ

रामश्च कृष्णश्च धनंजयश्च
प्रद्युम्नसाम्बौ युयुधानभीमौ ।
माद्रीसुतौ केकयराजपुत्राः
पाञ्चालपुत्राः सह मत्स्यराज्ञा

rāmaśca kṛṣṇaśca dhanaṃjayaśca
pradyumnasāmbau yuyudhānabhīmau |
mādrīsutau kekayarājaputrāḥ
pāñcālaputrāḥ saha matsyarājñā

एतान्सर्वाल्लोँकवीरानजेया-
न्महात्मनः सानुबन्धान्ससैन्यान् ।
को जीवितार्थी समरेऽभ्युदीया-
त्क्रुद्धान्सिंहान्केसरिणो यथैव

etānsarvāllom̐kavīrānajeyā-
nmahātmanaḥ sānubandhānsasainyān |
ko jīvitārthī samare'bhyudīyā-
tkruddhānsiṃhānkesariṇo yathaiva

यन्माऽब्रवीद्विदुरो द्यूतकाले
त्वं पाण्डवाञ्जेषय्सि चेन्नरेन्द्र ।
ध्रुवं कुरूणामयमन्तकालो
महाभयो भविता शोणितौधः

yanmā'bravīdviduro dyūtakāle
tvaṃ pāṇḍavāñjeṣaysi cennarendra |
dhruvaṃ kurūṇāmayamantakālo
mahābhayo bhavitā śoṇitaudhaḥ

मन्ये यथा तद्भवितेति सूत
यथा क्षत्ता प्राह वचः पुरा माम् ।
असंशयं भविता युद्धमेत-
द्गते काले पाण्डवानां यथोक्तम्

manye yathā tadbhaviteti sūta
yathā kṣattā prāha vacaḥ purā mām |
asaṃśayaṃ bhavitā yuddhameta-
dgate kāle pāṇḍavānāṃ yathoktam