Chapter 298: Savitri follows Yama and wins Satyavan back

अथ भार्यासहायः स फलान्यादाय वीर्यवान् ।
कठिनं पूरयामास ततः काष्ठान्यपाटयत्

atha bhāryāsahāyaḥ sa phalānyādāya vīryavān |
kaṭhinaṃ pūrayāmāsa tataḥ kāṣṭhānyapāṭayat

तस्य पाटयतः काष्ठं स्वेदो वै समजायत ।
व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना

tasya pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ svedo vai samajāyata |
vyāyāmena ca tenāsya jajñe śirasi vedanā

सोऽभिगम्य प्रियां भार्यामुवाच श्रमपीडितः ।
व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना

so'bhigamya priyāṃ bhāryāmuvāca śramapīḍitaḥ |
vyāyāmena mamānena jātā śirasi vedanā

अङ्गानि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च ।
अस्वस्थमिव चात्मानं लक्षये मितभाषिणि

aṅgāni caiva sāvitri hṛdayaṃ dūyatīva ca |
asvasthamiva cātmānaṃ lakṣaye mitabhāṣiṇi

शूलैरिव शिरो विद्धमिदं संलक्षयाम्यहम् ।
भ्रमन्तीव दिशः सर्वाश्चक्रारूढं मनो मम ।
तत्स्वप्तुमिच्छे कल्याणि न स्तातुं शक्तिरस्ति मे

śūlairiva śiro viddhamidaṃ saṃlakṣayāmyaham |
bhramantīva diśaḥ sarvāścakrārūḍhaṃ mano mama |
tatsvaptumicche kalyāṇi na stātuṃ śaktirasti me

सा समासाद्य सावित्री भर्तारमुपगम्य च ।
उत्सङ्गेऽस्य शिर कृत्वा निषसाद महीतले

sā samāsādya sāvitrī bhartāramupagamya ca |
utsaṅge'sya śira kṛtvā niṣasāda mahītale

ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी ।
तं मुहूर्तं क्षणं वेलां दिवसं च युयोज ह

tataḥ sā nāradavaco vimṛśantī tapasvinī |
taṃ muhūrtaṃ kṣaṇaṃ velāṃ divasaṃ ca yuyoja ha

हन्त प्राप्तः स कालोऽयमिति चिन्तापरा सती ।
मुहूर्तादेव चापश्य्पुरुषं रक्तवाससम् ।
वद्धमौलिं वपुष्मन्तमादित्यसमतेजसम्

hanta prāptaḥ sa kālo'yamiti cintāparā satī |
muhūrtādeva cāpaśypuruṣaṃ raktavāsasam |
vaddhamauliṃ vapuṣmantamādityasamatejasam

श्यामावदातं रक्ताक्षं पाशहस्तं भयावहम् ।
स्थितं सत्यवतः पार्श्वे निरीक्षन्तं तमेव च

śyāmāvadātaṃ raktākṣaṃ pāśahastaṃ bhayāvaham |
sthitaṃ satyavataḥ pārśve nirīkṣantaṃ tameva ca

तं दृष्ट्वासहसोत्थाय भर्तुन्यस्य शनैः शिरः ।
कृताञ्जलिरुवाचार्ता हृदयेन प्रवेपती

taṃ dṛṣṭvāsahasotthāya bhartunyasya śanaiḥ śiraḥ |
kṛtāñjaliruvācārtā hṛdayena pravepatī

दैवतंत्वाभिजानामि वपुरेतद्ध्यमानुषम् ।
कामया ब्रूहि देवेश कस्त्वं किंच चिकीर्षसि

daivataṃtvābhijānāmi vapuretaddhyamānuṣam |
kāmayā brūhi deveśa kastvaṃ kiṃca cikīrṣasi

पतिव्रताऽसि सावित्रि तथैव च तपोन्विता ।
अस्त्वामभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम्

pativratā'si sāvitri tathaiva ca taponvitā |
astvāmabhibhāṣāmi viddhi māṃ tvaṃ śubhe yamam

अयं ते रसत्यवान्भर्ता क्षीणायुः पार्थिवात्मजः ।
नेष्यामि तमहं बद्ध्वा विद्ध्येतन्मे चीकिर्षितं

ayaṃ te rasatyavānbhartā kṣīṇāyuḥ pārthivātmajaḥ |
neṣyāmi tamahaṃ baddhvā viddhyetanme cīkirṣitaṃ

श्रूयते भगवन्दूतास्तवागच्छन्ति मानवान् ।
नेतुं किल भवान्कस्मादागतोसि स्वयं प्रभो

śrūyate bhagavandūtāstavāgacchanti mānavān |
netuṃ kila bhavānkasmādāgatosi svayaṃ prabho

इत्युक्तः पितृराजस्तां भगवान्स्वचिकीर्षितम् ।
यथावत्सर्वमाख्यातुं तत्प्रियार्थं प्रचक्रमे

ityuktaḥ pitṛrājastāṃ bhagavānsvacikīrṣitam |
yathāvatsarvamākhyātuṃ tatpriyārthaṃ pracakrame

अयं च धर्मसंयुक्तो रूपवान्गुणसागरः ।
नार्हो मत्पुरुषैर्नेतुमतोस्मि स्वयमागतः

ayaṃ ca dharmasaṃyukto rūpavānguṇasāgaraḥ |
nārho matpuruṣairnetumatosmi svayamāgataḥ

ततः सत्यवतः कायात्पाशबद्धं वशंगतम् ।
अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात्

tataḥ satyavataḥ kāyātpāśabaddhaṃ vaśaṃgatam |
aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ niścakarṣa yamo balāt

ततः समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम् ।
निरविचेष्टंशरीरं तद्बभूवाप्रियदर्सनम्

tataḥ samuddhṛtaprāṇaṃ gataśvāsaṃ hataprabham |
niraviceṣṭaṃśarīraṃ tadbabhūvāpriyadarsanam

यमस्तु तं ततो बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुखः ।
सावित्री चैव दुःखार्ता यममेवान्वगच्छत

yamastu taṃ tato baddhvā prayāto dakṣiṇāmukhaḥ |
sāvitrī caiva duḥkhārtā yamamevānvagacchata

भर्तुः शरीररां च विधाय हि तपस्विनी ।
भर्तारमनुगच्छन्ती तथावस्थं सुमध्यमा ।
नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता

bhartuḥ śarīrarāṃ ca vidhāya hi tapasvinī |
bhartāramanugacchantī tathāvasthaṃ sumadhyamā |
niyamavratasaṃsiddhā mahābhāgā pativratā

निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदैहिकम् ।
कृतंभर्तुस्त्वयाऽऽनृण्यं यावद्गम्यं गतं त्वया

nivarta gaccha sāvitri kuruṣvāsyaurdhvadaihikam |
kṛtaṃbhartustvayā''nṛṇyaṃ yāvadgamyaṃ gataṃ tvayā

यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति ।
मया च तत्र गन्तव्यमेष धर्मः सनातनः

yatra me nīyate bhartā svayaṃ vā yatra gacchati |
mayā ca tatra gantavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ

तपसा गुरुभक्त्या च भर्तुः स्नेहाद्व्रतेन च ।
तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गतिः

tapasā gurubhaktyā ca bhartuḥ snehādvratena ca |
tava caiva prasādena na me pratihatā gatiḥ

प्राहुः साप्तपदं मैत्रं बुधास्तत्त्वार्थदर्शिनः ।
मित्रतां च पुरस्कृत्य किंचिद्वक्ष्यामि तच्छृणु

prāhuḥ sāptapadaṃ maitraṃ budhāstattvārthadarśinaḥ |
mitratāṃ ca puraskṛtya kiṃcidvakṣyāmi tacchṛṇu

नानात्मवन्तस्तु वने चरन्ति
धर्मं च वासं च परिश्रमं च ।
विज्ञानतो धर्ममुदाहरन्ति
तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम्

nānātmavantastu vane caranti
dharmaṃ ca vāsaṃ ca pariśramaṃ ca |
vijñānato dharmamudāharanti
tasmātsanto dharmamāhuḥ pradhānam

एकस्य धर्मेण सतां मतेन
सर्वेस्म तं मार्गमनुप्रपन्नाः ।
मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाञ्छे
तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम्

ekasya dharmeṇa satāṃ matena
sarvesma taṃ mārgamanuprapannāḥ |
mā vai dvitīyaṃ mā tṛtīyaṃ ca vāñche
tasmātsanto dharmamāhuḥ pradhānam

निवर्त तुष्टोस्मि तवानया गिरा
स्वराक्षरव्यञ्जनहेतुयुक्तया ।
वरं वृणीष्वेहविनाऽस्य जीवितं
ददानि ते सर्वमनिन्दिते वरम्

nivarta tuṣṭosmi tavānayā girā
svarākṣaravyañjanahetuyuktayā |
varaṃ vṛṇīṣvehavinā'sya jīvitaṃ
dadāni te sarvamanindite varam

च्युतः स्वराज्याद्वनवासमाश्रितो
विनष्टचक्षुः श्वशुरो ममाश्रमे ।
स लब्धचक्षुर्बलवान्भवेन्नृप-
स्तव प्रसादाज्ज्वलनार्कसंनिभः

cyutaḥ svarājyādvanavāsamāśrito
vinaṣṭacakṣuḥ śvaśuro mamāśrame |
sa labdhacakṣurbalavānbhavennṛpa-
stava prasādājjvalanārkasaṃnibhaḥ

ददानि तेऽहं तमनिन्दिते वरं
यथा त्वयोक्तं भविता च तत्तथा ।
तवाध्वना ग्लानिमिवोपलक्षये
निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्

dadāni te'haṃ tamanindite varaṃ
yathā tvayoktaṃ bhavitā ca tattathā |
tavādhvanā glānimivopalakṣaye
nivarta gacchasva na te śramo bhavet

श्रमः कुतो भर्तृसमीपतो हिमे
यतो हि भर्ता मम सा गतिर्ध्रुवा ।
यतः पतिं नमेष्यसि तत्र मे गतिः
सुरेश भूयश्च वचो निबोध मे

śramaḥ kuto bhartṛsamīpato hime
yato hi bhartā mama sā gatirdhruvā |
yataḥ patiṃ nameṣyasi tatra me gatiḥ
sureśa bhūyaśca vaco nibodha me

सतां सकृत्संगतमीप्सितं परं
ततः परं मित्रमिति प्रचक्षते ।
न चाफलं सत्पुरुषेण संगतं
ततः सतां संनिवसेत्समागमे

satāṃ sakṛtsaṃgatamīpsitaṃ paraṃ
tataḥ paraṃ mitramiti pracakṣate |
na cāphalaṃ satpuruṣeṇa saṃgataṃ
tataḥ satāṃ saṃnivasetsamāgame

मनोनुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं
त्वया यदुक्तं वचनं हिताश्रयम् ।
विना पुनः सत्यवतोस्य जीवितं
वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि

manonukūlaṃ budhabuddhivardhanaṃ
tvayā yaduktaṃ vacanaṃ hitāśrayam |
vinā punaḥ satyavatosya jīvitaṃ
varaṃ dvitīyaṃ varayasva bhāmini

हृतंपुरा मे श्वशुरस्य धीमतः
स्वमेव राज्यंलभतां स पार्थिवः ।
कजह्यात्स्वधर्मान्न च मे गुरुर्यथा
द्वितीयमेतद्वरयामि ते वरम्

hṛtaṃpurā me śvaśurasya dhīmataḥ
svameva rājyaṃlabhatāṃ sa pārthivaḥ |
kajahyātsvadharmānna ca me gururyathā
dvitīyametadvarayāmi te varam

स्वमेवं राज्यं प्रतिपत्स्यतेऽचिरा-
न्न च स्वधर्मात्परिहीयते नृपः ।
कृतेन कामेन मया नृपात्मजे
निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत्

svamevaṃ rājyaṃ pratipatsyate'cirā-
nna ca svadharmātparihīyate nṛpaḥ |
kṛtena kāmena mayā nṛpātmaje
nivarta gacchasva na te śramo bhavet

प्रजास्त्वयैता नियमेन संयता
नियम्य चैता नयसे निकामया ।
ततो यमत्वं तव देव विश्रुतं
निबोध चेमां गिरमीरितां मया

prajāstvayaitā niyamena saṃyatā
niyamya caitā nayase nikāmayā |
tato yamatvaṃ tava deva viśrutaṃ
nibodha cemāṃ giramīritāṃ mayā

अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा ।
अनुग्रहश्च दानं च सतां धर्मः सनातनः

adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā |
anugrahaśca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ

एवंप्रायश्च लोकोऽयं मनुष्याः शक्तिपेशलाः ।
सन्तस्त्वेवाप्यमित्रेषु दयां प्राप्तेषु कुर्वते

evaṃprāyaśca loko'yaṃ manuṣyāḥ śaktipeśalāḥ |
santastvevāpyamitreṣu dayāṃ prāpteṣu kurvate

पिपासितस्येव भवेद्यथा पय-
स्तथा त्वया वाक्यमिदं समीरितम् ।
विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवितं
वरं वृणीष्वेह शुभे यदिच्छसि

pipāsitasyeva bhavedyathā paya-
stathā tvayā vākyamidaṃ samīritam |
vinā punaḥ satyavato'sya jīvitaṃ
varaṃ vṛṇīṣveha śubhe yadicchasi

ममानपत्यः पृथिवीपतिः पिता
भवत्पितुः पुत्रशतं तथौरसम् ।
कुलस्य संतानकरं च यद्भवे-
त्तृतीयमेतद्वरयामि ते वरम्

mamānapatyaḥ pṛthivīpatiḥ pitā
bhavatpituḥ putraśataṃ tathaurasam |
kulasya saṃtānakaraṃ ca yadbhave-
ttṛtīyametadvarayāmi te varam

कुलस्य संतानकरं सुवर्चसं
शतं सुतानां पितुरस्तु ते शुभे ।
कृतेन कामेन नराधिपात्मजे
निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता

kulasya saṃtānakaraṃ suvarcasaṃ
śataṃ sutānāṃ piturastu te śubhe |
kṛtena kāmena narādhipātmaje
nivarta dūraṃ hi pathastvamāgatā

न दूरमेतन्मम भर्तृसन्निधौ
मनो हि मे दूरतरं प्रधावति ।
अथ व्रजन्नेव गिरं समुद्यतां
मयोच्यमानां शृणु भूय एव च

na dūrametanmama bhartṛsannidhau
mano hi me dūrataraṃ pradhāvati |
atha vrajanneva giraṃ samudyatāṃ
mayocyamānāṃ śṛṇu bhūya eva ca

विवस्वतस्त्वं तनयऋ प्रतापवां-
स्ततो हि वैवस्वत उच्यसे बुधैः ।
समेन धर्मेण चरन्ति ताः प्रजा-
स्ततस्तवेहेवर धर्मराजता

vivasvatastvaṃ tanayaṛ pratāpavāṃ-
stato hi vaivasvata ucyase budhaiḥ |
samena dharmeṇa caranti tāḥ prajā-
statastavehevara dharmarājatā

आत्मन्यपि न विश्वासस्तथा भवति सत्सु यः ।
तस्मात्सत्सु विशेपेण सर्वः प्रणयमिच्छति

ātmanyapi na viśvāsastathā bhavati satsu yaḥ |
tasmātsatsu viśepeṇa sarvaḥ praṇayamicchati

सौहदात्सर्वभूतानां विश्वासो नाम जायते ।
तस्मात्सत्सु विशेपेण विश्वासं कुरुते जनः

sauhadātsarvabhūtānāṃ viśvāso nāma jāyate |
tasmātsatsu viśepeṇa viśvāsaṃ kurute janaḥ

उदाहृतंते वचनं यदङ्गने
शुभे न तादृक् त्वदृते श्रुतं मया ।
अनेन तुष्टोस्मि विनाऽस्य जीवितं
वरं चतुर्थं वरयस्व गच्छ च

udāhṛtaṃte vacanaṃ yadaṅgane
śubhe na tādṛk tvadṛte śrutaṃ mayā |
anena tuṣṭosmi vinā'sya jīvitaṃ
varaṃ caturthaṃ varayasva gaccha ca

ममात्मजं सत्यवतस्तथौरसं
भवेदुभाभ्यामिह यत्कुलोद्वहम् ।
शतं सुतानां बलवीर्यशालिना-
मिदंचतुर्थं वरयामि ते वरम्

mamātmajaṃ satyavatastathaurasaṃ
bhavedubhābhyāmiha yatkulodvaham |
śataṃ sutānāṃ balavīryaśālinā-
midaṃcaturthaṃ varayāmi te varam

शतं सुतानां बलवीरय्शालिनां
भविष्यति प्रीतिकरं तवाबले ।
परिश्रमस्ते न भवेन्नृपात्मजे
निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता

śataṃ sutānāṃ balavīrayśālināṃ
bhaviṣyati prītikaraṃ tavābale |
pariśramaste na bhavennṛpātmaje
nivarta dūraṃ hi pathastvamāgatā

सतां सदा शाश्वतधर्मवृत्तिः
सन्तो न सीदन्ति न च व्यथन्ति ।
सतां सद्भिर्नाफलः संगमोस्ति
सद्भ्यो भयंनानुवर्तन्ति सन्तः

satāṃ sadā śāśvatadharmavṛttiḥ
santo na sīdanti na ca vyathanti |
satāṃ sadbhirnāphalaḥ saṃgamosti
sadbhyo bhayaṃnānuvartanti santaḥ

सन्तो हि सत्येन नयन्ति सूर्यं
सन्तो भूमिं तपसा धारयन्ति ।
सन्तो गतिर्भूतभव्यस्य राज-
न्सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्तः

santo hi satyena nayanti sūryaṃ
santo bhūmiṃ tapasā dhārayanti |
santo gatirbhūtabhavyasya rāja-
nsatāṃ madhye nāvasīdanti santaḥ

आर्यजुष्टमिदं वृत्तमिति विज्ञाय शाश्वतम् ।
सन्तः परार्थं कुर्वाणा नावेक्षन्ति प्रतिक्रियाः

āryajuṣṭamidaṃ vṛttamiti vijñāya śāśvatam |
santaḥ parārthaṃ kurvāṇā nāvekṣanti pratikriyāḥ

न च प्रसादः सत्पुरुषेषु मोघो
न चाप्यर्थो नश्यति नापि मानः ।
यस्मादेतन्नियतं सत्सु नित्यं
तस्मात्सन्तो रक्षितारो भवन्ति

na ca prasādaḥ satpuruṣeṣu mogho
na cāpyartho naśyati nāpi mānaḥ |
yasmādetanniyataṃ satsu nityaṃ
tasmātsanto rakṣitāro bhavanti

यथायथा भाषसि धर्मसंहितं
मनोनुकूलं सुपदं महार्थवत् ।
तथातथा मे त्वयि भक्तिरुत्तमा
वरं वृणीष्वाप्रतिमं पतिव्रते

yathāyathā bhāṣasi dharmasaṃhitaṃ
manonukūlaṃ supadaṃ mahārthavat |
tathātathā me tvayi bhaktiruttamā
varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ pativrate

न तेऽपवर्गः सुकृताद्विना कृत-
स्तथा यथाऽन्येषु वरेषु मानद ।
वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं
यथा मृता ह्येवमहं पतिं विना

na te'pavargaḥ sukṛtādvinā kṛta-
stathā yathā'nyeṣu vareṣu mānada |
varaṃ vṛṇe jīvatu satyavānayaṃ
yathā mṛtā hyevamahaṃ patiṃ vinā

न कामये भर्तविनाकृता सुखं
न कामये भर्तृविनाकृता दिवम् ।
नकामये भर्तविनाकृता श्रियं
न भर्तृहीना व्यवसामि जीबितुम्

na kāmaye bhartavinākṛtā sukhaṃ
na kāmaye bhartṛvinākṛtā divam |
nakāmaye bhartavinākṛtā śriyaṃ
na bhartṛhīnā vyavasāmi jībitum

वरातिसर्गः शतपुत्रता मम
त्वयैव दत्तो ह्रियते च मे पतिः ।
वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं
तवैव सत्यं वचनं भविष्यति

varātisargaḥ śataputratā mama
tvayaiva datto hriyate ca me patiḥ |
varaṃ vṛṇe jīvatu satyavānayaṃ
tavaiva satyaṃ vacanaṃ bhaviṣyati

तथेत्युक्त्वा तु तं पाशं मुक्त्वा वैवस्वतो यमः ।
धर्मराजः प्रहृष्टात्मा सावित्रीमिदमब्रवीत्

tathetyuktvā tu taṃ pāśaṃ muktvā vaivasvato yamaḥ |
dharmarājaḥ prahṛṣṭātmā sāvitrīmidamabravīt

एष भद्रे मया मुक्तो भर्ता ते कुलनन्दिनि ।
तोषितोऽहं त्वया साध्वि वाक्यैर्धर्मार्तसंहितैः

eṣa bhadre mayā mukto bhartā te kulanandini |
toṣito'haṃ tvayā sādhvi vākyairdharmārtasaṃhitaiḥ

अरोगस्व नेयश्च सिद्धार्थः स भविष्यि ।
चतुर्वर्षशतायुश्च त्वया सार्धमवाप्स्यति

arogasva neyaśca siddhārthaḥ sa bhaviṣyi |
caturvarṣaśatāyuśca tvayā sārdhamavāpsyati

इष्ट्वा यज्ञैश्च धर्मेण ख्यातिं लोके गमिष्यति ।
त्वयि पुत्रशतं चैव सत्यवाञ्जनयिष्यति

iṣṭvā yajñaiśca dharmeṇa khyātiṃ loke gamiṣyati |
tvayi putraśataṃ caiva satyavāñjanayiṣyati

ते चापि सर्वे राजानः क्षत्रियाः पुत्रपौत्रिणः ।
ख्यातास्त्वन्नामधेयाश्चभविष्यन्तीह शाश्वताः

te cāpi sarve rājānaḥ kṣatriyāḥ putrapautriṇaḥ |
khyātāstvannāmadheyāścabhaviṣyantīha śāśvatāḥ

पितुश्च ते पुत्रशतं भविता तव मातरि ।
मालव्यां मालवा नाम शाश्वताः पुत्रपौत्रिणः ।
भ्रातरस्ते भविष्यन्ति क्षत्रियास्त्रिदशोपमाः

pituśca te putraśataṃ bhavitā tava mātari |
mālavyāṃ mālavā nāma śāśvatāḥ putrapautriṇaḥ |
bhrātaraste bhaviṣyanti kṣatriyāstridaśopamāḥ

एवं तस्यै वरं दत्त्वा धर्मराजः प्रतापवान् ।
निवर्तयित्वा सावित्रीं स्वमेव भवनं ययौ

evaṃ tasyai varaṃ dattvā dharmarājaḥ pratāpavān |
nivartayitvā sāvitrīṃ svameva bhavanaṃ yayau

सावित्र्यपि यमे याते भर्तारं प्रतिलभ्य च ।
जगाम तत्र यत्रास्या भर्तुः शावं कलेवरम्

sāvitryapi yame yāte bhartāraṃ pratilabhya ca |
jagāma tatra yatrāsyā bhartuḥ śāvaṃ kalevaram

सा भूमौ प्रेक्ष्यभर्तारमुपसृत्योपगृह्य च ।
उत्सङ्गे शिर आरोप्य भूमावुपविवेश ह

sā bhūmau prekṣyabhartāramupasṛtyopagṛhya ca |
utsaṅge śira āropya bhūmāvupaviveśa ha

संज्ञां चस पुनर्लब्ध्वा सावित्रीमभ्यभाषत ।
प्रोष्यागत इव प्रेम्णा पुनःपुनरुदीक्ष्यवै

saṃjñāṃ casa punarlabdhvā sāvitrīmabhyabhāṣata |
proṣyāgata iva premṇā punaḥpunarudīkṣyavai

सुचिरं बत सुप्तोस्मि किमर्थं नावबोधितः ।
क्व चासौ पुरुषः श्यामो योसौ मां संचकर्षह

suciraṃ bata suptosmi kimarthaṃ nāvabodhitaḥ |
kva cāsau puruṣaḥ śyāmo yosau māṃ saṃcakarṣaha

सुचिरं त्वंप्रसुप्तोसि ममाह्के पुरुषर्षभ ।
गतः स भगवान्देवः प्रजासंयमनो यमः

suciraṃ tvaṃprasuptosi mamāhke puruṣarṣabha |
gataḥ sa bhagavāndevaḥ prajāsaṃyamano yamaḥ

विश्रान्तोसि महाभाग विनिद्रश्च नृपात्मज ।
यदि शक्यं समुत्तिष्ठ विगाढां पश्य शर्वरीम्

viśrāntosi mahābhāga vinidraśca nṛpātmaja |
yadi śakyaṃ samuttiṣṭha vigāḍhāṃ paśya śarvarīm

उपलभ्यततः संज्ञां सुखसुप्त इवोत्थितः ।
दिशः सर्वा वनान्तांश्च निरीक्ष्योवाच सत्यवान्

upalabhyatataḥ saṃjñāṃ sukhasupta ivotthitaḥ |
diśaḥ sarvā vanāntāṃśca nirīkṣyovāca satyavān

फलाहारोस्मि निष्क्रान्तस्‌वया सह सुमध्यमे ।
ततः पाटयतः काष्ठं शरिसो मे रुजाऽभवत्

phalāhārosmi niṣkrāntas‌vayā saha sumadhyame |
tataḥ pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ śariso me rujā'bhavat

शिरोभितापसंतप्तः स्थातुं चिरमशक्नुवन् ।
तवोत्सङ्गे प्रसुप्तोस्मि इति सर्वं स्मरे शुभे

śirobhitāpasaṃtaptaḥ sthātuṃ ciramaśaknuvan |
tavotsaṅge prasuptosmi iti sarvaṃ smare śubhe

त्वयोपगूढस्य च मे निद्रयाऽपहृतं मनः ।
ततोऽपश्यं तमो घोरं पुरुषं च महौजसम्

tvayopagūḍhasya ca me nidrayā'pahṛtaṃ manaḥ |
tato'paśyaṃ tamo ghoraṃ puruṣaṃ ca mahaujasam

तद्यदि त्वं विजानासि किं तद्ब्रूहि सुमध्यमे ।
स्वप्नो मे यदिवा दृष्टो यदि वा सत्यमेव तत्

tadyadi tvaṃ vijānāsi kiṃ tadbrūhi sumadhyame |
svapno me yadivā dṛṣṭo yadi vā satyameva tat

तमुवाचाथ सावित्री रजनी व्यवगाहते ।
श्वस्ते सर्वंयथावृत्तमाख्यास्यामि नृपात्मज

tamuvācātha sāvitrī rajanī vyavagāhate |
śvaste sarvaṃyathāvṛttamākhyāsyāmi nṛpātmaja

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुव्रत ।
विगाढा रजनी चेयं निवृत्तश्च दिवाकरः

uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te pitarau paśya suvrata |
vigāḍhā rajanī ceyaṃ nivṛttaśca divākaraḥ

नक्तंचराश्चरन्त्येते हृष्टाः क्रूराभिभाषिणः ।
श्रूयन्ते पर्णशब्दाश्च मृगाणां चरतां वने

naktaṃcarāścarantyete hṛṣṭāḥ krūrābhibhāṣiṇaḥ |
śrūyante parṇaśabdāśca mṛgāṇāṃ caratāṃ vane

एता घोरं शिवा नादान्दिशं दक्षिणपश्चिमाम् ।
आस्थाय विरुवन्त्युग्राः कम्पयन्त्यो मनो मम

etā ghoraṃ śivā nādāndiśaṃ dakṣiṇapaścimām |
āsthāya viruvantyugrāḥ kampayantyo mano mama

वनं प्रतिभयाकारं घनेन तमसा वृतम् ।
न विज्ञास्यसि पन्थानं गन्तुं चैव न शक्ष्यसि

vanaṃ pratibhayākāraṃ ghanena tamasā vṛtam |
na vijñāsyasi panthānaṃ gantuṃ caiva na śakṣyasi

अस्मिन्न वने दग्धे शुष्कवृक्षः स्थितो ज्वलन् ।
वायुना धम्यमानोत्र दृश्यतेऽग्निः क्वचित्क्वचित्

asminna vane dagdhe śuṣkavṛkṣaḥ sthito jvalan |
vāyunā dhamyamānotra dṛśyate'gniḥ kvacitkvacit

ततोऽग्निमानयित्वेह ज्वालयिप्यामि सर्वतः ।
काष्ठानीमानि सन्तीह जहि संतापमात्मनः

tato'gnimānayitveha jvālayipyāmi sarvataḥ |
kāṣṭhānīmāni santīha jahi saṃtāpamātmanaḥ

यदि नोत्सहसे गन्तुं सरुजं त्वां हि लक्षये ।
न च ज्ञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते वने

yadi notsahase gantuṃ sarujaṃ tvāṃ hi lakṣaye |
na ca jñāsyasi panthānaṃ tamasā saṃvṛte vane

श्वः प्रभाते वने दृश्ये यास्यावोऽनुमते तव ।
वसावेह क्षपामेकां रुचितं यदि तेऽनघ

śvaḥ prabhāte vane dṛśye yāsyāvo'numate tava |
vasāveha kṣapāmekāṃ rucitaṃ yadi te'nagha

शिरोरुजा निवृत्ता मे स्वस्थान्यङ्गानि लक्षये ।
मातापितृभ्यामिच्छामि संयोगं त्वत्प्रसादजम्

śirorujā nivṛttā me svasthānyaṅgāni lakṣaye |
mātāpitṛbhyāmicchāmi saṃyogaṃ tvatprasādajam

न कदाचिद्विकाले हि गतपूर्वोहमाश्रमात् ।
अनागतायां सन्ध्यायां माता मे प्ररुणद्धि माम्

na kadācidvikāle hi gatapūrvohamāśramāt |
anāgatāyāṃ sandhyāyāṃ mātā me praruṇaddhi mām

दिवाऽपिमयि निष्क्रान्ते सन्तप्येते गुरू मम ।
विचिनोति हि मां तातः सहैवाश्रमवासिभिः

divā'pimayi niṣkrānte santapyete gurū mama |
vicinoti hi māṃ tātaḥ sahaivāśramavāsibhiḥ

मात्रा पित्रा च सुभृशं दुःखिताभ्यामहं पुरा ।
उपालब्धश्च बहुशश्चिरेणागच्छसीति हि

mātrā pitrā ca subhṛśaṃ duḥkhitābhyāmahaṃ purā |
upālabdhaśca bahuśaścireṇāgacchasīti hi

कात्ववस्था तयोरद्य मदर्थमिति चिन्तये ।
तयोरदृश्ये मयि च महद्दुःखं भविष्यति

kātvavasthā tayoradya madarthamiti cintaye |
tayoradṛśye mayi ca mahadduḥkhaṃ bhaviṣyati

पुरा मामूचतुश्चैव रात्रावस्रायमाणकौ ।
भृशं सुदुःखितौ वृद्धौ बहुशः प्रीतिसंयुतौ

purā māmūcatuścaiva rātrāvasrāyamāṇakau |
bhṛśaṃ suduḥkhitau vṛddhau bahuśaḥ prītisaṃyutau

त्वया हीनौ न जीवाव मुहूर्तमपि पुत्रक ।
यावद्धरिष्यसे पुत्र तावन्नौ जीवितं ध्रुवम्

tvayā hīnau na jīvāva muhūrtamapi putraka |
yāvaddhariṣyase putra tāvannau jīvitaṃ dhruvam

वृद्धयोरन्धयोर्दृष्टिस्त्वयि वंशः प्रतिष्ठिः ।
त्वयि पिण्डश्च कीर्तिश्च सन्तानश्चावयोरिति

vṛddhayorandhayordṛṣṭistvayi vaṃśaḥ pratiṣṭhiḥ |
tvayi piṇḍaśca kīrtiśca santānaścāvayoriti

माता वृद्धा पिता वृद्धस्तयोर्यष्टिरहं किल ।
तौ रात्रौ मामपश्यन्तौ कामवस्थां गमिष्यतः

mātā vṛddhā pitā vṛddhastayoryaṣṭirahaṃ kila |
tau rātrau māmapaśyantau kāmavasthāṃ gamiṣyataḥ

निद्रायाश्चाभ्यसूयामि यस्या हेतोः पिता मम ।
माता च संशयं प्राप्ता मत्कृतेऽनपकारिणी

nidrāyāścābhyasūyāmi yasyā hetoḥ pitā mama |
mātā ca saṃśayaṃ prāptā matkṛte'napakāriṇī

अहं च संशयं प्राप्तः कृच्छ्रामापदमास्थितः ।
मातापितृभ्यां हि विना नाहं जीवितुमुत्सहे

ahaṃ ca saṃśayaṃ prāptaḥ kṛcchrāmāpadamāsthitaḥ |
mātāpitṛbhyāṃ hi vinā nāhaṃ jīvitumutsahe

व्यक्तमाकुलया बुद्ध्या प्रज्ञाचक्षुः पिता मम ।
एकैकमस्यां वेलायां पृच्छत्याश्रमवासिनम्

vyaktamākulayā buddhyā prajñācakṣuḥ pitā mama |
ekaikamasyāṃ velāyāṃ pṛcchatyāśramavāsinam

नात्मानमनुशोचामि यथाऽहंपितरं शुभे ।
भर्तारं चाप्यनुगतां मातरं भृशदुःखिताम्

nātmānamanuśocāmi yathā'haṃpitaraṃ śubhe |
bhartāraṃ cāpyanugatāṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām

मत्कृते न हि तावद्य सन्तापं परमेष्यतः ।
जीवन्तावनुजीवामि भर्तव्यौ तौ मयेति ह

matkṛte na hi tāvadya santāpaṃ parameṣyataḥ |
jīvantāvanujīvāmi bhartavyau tau mayeti ha

तयोः प्रियं मे कर्व्यमिति जीवामि चाप्यहम् ।
परमं दैवतं तौ मे पूजनीयौ सदा मया ।
तयोस्तु मे सदाऽस्त्येवं व्रतमेतत्पुरातनम्

tayoḥ priyaṃ me karvyamiti jīvāmi cāpyaham |
paramaṃ daivataṃ tau me pūjanīyau sadā mayā |
tayostu me sadā'styevaṃ vratametatpurātanam

एवमुक्त्वा स धर्मात्मा गुरुभक्तो गुरुप्रियः ।
उच्छ्रित्य बाहू दुःखार्तः सुस्वरं प्ररुरोद ह

evamuktvā sa dharmātmā gurubhakto gurupriyaḥ |
ucchritya bāhū duḥkhārtaḥ susvaraṃ praruroda ha

ततोऽब्रवीत्तथा दृष्ट्वाभर्तारं शोककर्शितम् ।
प्रमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां सावित्री धर्मचारिणी

tato'bravīttathā dṛṣṭvābhartāraṃ śokakarśitam |
pramṛjyāśrūṇi pāṇibhyāṃ sāvitrī dharmacāriṇī

यदि मेऽस्ति तपस्तप्तं यदि दत्तं हुतं यदि ।
श्वश्रूश्वशुरभर्तॄणां मम पुण्याऽस्तु शर्वरी

yadi me'sti tapastaptaṃ yadi dattaṃ hutaṃ yadi |
śvaśrūśvaśurabhartṝṇāṃ mama puṇyā'stu śarvarī

न स्मराम्युक्तपूर्वं वै स्वैरेष्वप्यनृतां गिरम् ।
तेन सत्येन तावद्य ध्रियेतां श्वशुरौ मम

na smarāmyuktapūrvaṃ vai svaireṣvapyanṛtāṃ giram |
tena satyena tāvadya dhriyetāṃ śvaśurau mama

कामये दर्शनं पित्रोर्याहि सावित्रि माचिरम् ।
अपिनाम गुरू तौ हि पश्येयं ध्रियमाणकौ

kāmaye darśanaṃ pitroryāhi sāvitri māciram |
apināma gurū tau hi paśyeyaṃ dhriyamāṇakau

पुरा मातुः पितुर्वाऽपियदि पश्यामि विप्रियम् ।
न जीविष्ये वरारोहे सत्येनात्मानमालभे

purā mātuḥ piturvā'piyadi paśyāmi vipriyam |
na jīviṣye varārohe satyenātmānamālabhe

यदि धर्मे च ते बुद्धिर्मां चेज्जीवन्तमिच्छसि ।
मम प्रियं वा कर्तव्यं गच्छावाश्रममन्तिकात्

yadi dharme ca te buddhirmāṃ cejjīvantamicchasi |
mama priyaṃ vā kartavyaṃ gacchāvāśramamantikāt

सावित्री तत उत्थाय केशान्संम्य भामिनी ।
पतिमुत्थापयामास बाहुभ्यां परिगृह्य वै

sāvitrī tata utthāya keśānsaṃmya bhāminī |
patimutthāpayāmāsa bāhubhyāṃ parigṛhya vai

उत्ताय सत्यवांश्चापि प्रमृज्याङ्गानि पाणिना ।
सर्वा दिशः समालोक्य कठिने दृष्टिमादधे

uttāya satyavāṃścāpi pramṛjyāṅgāni pāṇinā |
sarvā diśaḥ samālokya kaṭhine dṛṣṭimādadhe

तमुवाचाथसावित्री श्वः फलानि हरिष्यसि ।
योगक्षेमार्थमेतं ते नेष्यामि परशुं त्वहम्

tamuvācāthasāvitrī śvaḥ phalāni hariṣyasi |
yogakṣemārthametaṃ te neṣyāmi paraśuṃ tvaham

कृत्त्वा कठिनभारं सा वृक्षशाखावलम्बिनम् ।
गृहीत्वा परशुं भर्तुः सकाशे पुनरागमत्

kṛttvā kaṭhinabhāraṃ sā vṛkṣaśākhāvalambinam |
gṛhītvā paraśuṃ bhartuḥ sakāśe punarāgamat

वामे स्कन्धे तु वामोरूर्भर्तुर्बाहुं निवेश्य च ।
दक्षिणएन परिष्वज्य जगाम गजगामिनी

vāme skandhe tu vāmorūrbharturbāhuṃ niveśya ca |
dakṣiṇaena pariṣvajya jagāma gajagāminī

अभ्यासगमनाद्भीरु पन्थानो विदिता मम ।
वृक्षान्तरालोकितया ज्योत्स्नया चापि लक्षये

abhyāsagamanādbhīru panthāno viditā mama |
vṛkṣāntarālokitayā jyotsnayā cāpi lakṣaye

आगतौ स्वः पथा येन फलान्यवचितानि च ।
यथागतं शुभे गच्छ पन्थानं मा विचारय

āgatau svaḥ pathā yena phalānyavacitāni ca |
yathāgataṃ śubhe gaccha panthānaṃ mā vicāraya

पलाशखण्डे चैतस्मिन्पन्था व्यावर्तते द्विधा ।
तस्योत्तरेण यः पन्थास्तेन गच्छ त्वरस्व च

palāśakhaṇḍe caitasminpanthā vyāvartate dvidhā |
tasyottareṇa yaḥ panthāstena gaccha tvarasva ca

स्वस्थोस्मि बलवानस्मि दिदृक्षुः पितरावुभौ ।
ब्रुवन्नेव त्वरायुक्तः सम्प्रायादाश्रमं प्रति

svasthosmi balavānasmi didṛkṣuḥ pitarāvubhau |
bruvanneva tvarāyuktaḥ samprāyādāśramaṃ prati