Chapter 297: Savitri's three-night vow and the fateful walk

ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदाचन ।
प्राप्तः स कालो मर्व्यं यत्रसत्यवता नृप

tataḥ kāle bahutithe vyatikrānte kadācana |
prāptaḥ sa kālo marvyaṃ yatrasatyavatā nṛpa

गणयन्त्याश्च सावित्र्या दिवसदिवसे गते ।
यद्वाक्यं नारदेनोक्तं वर्तते हृदि नित्यशः

gaṇayantyāśca sāvitryā divasadivase gate |
yadvākyaṃ nāradenoktaṃ vartate hṛdi nityaśaḥ

चतुर्थेऽहनि मर्तव्यमिति संचिन्त्य भामिनी ।
व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य दिवारात्रं स्थिताऽभवत्

caturthe'hani martavyamiti saṃcintya bhāminī |
vrataṃ trirātramuddiśya divārātraṃ sthitā'bhavat

त्रयोदश्यां चोपवासं प्रतिपत्सु च पारणम् ।
आयुष्यं वर्धते भर्तुर्व्रतेनानि भारत

trayodaśyāṃ copavāsaṃ pratipatsu ca pāraṇam |
āyuṣyaṃ vardhate bharturvratenāni bhārata

तं श्रुत्वा रकनियमं तस्या भृशं दुःखान्वितो नृपः ।
उत्थाय वाक्यं सावित्रीमब्रवीत्परिसान्त्वयन्

taṃ śrutvā rakaniyamaṃ tasyā bhṛśaṃ duḥkhānvito nṛpaḥ |
utthāya vākyaṃ sāvitrīmabravītparisāntvayan

अतितीव्रोऽयमारम्भस्त्वयाऽऽरब्धो नृपात्मजे ।
तिसृणां वसतीनां हि स्तानं परमदुश्चरम्

atitīvro'yamārambhastvayā''rabdho nṛpātmaje |
tisṛṇāṃ vasatīnāṃ hi stānaṃ paramaduścaram

न कार्यस्तात संतापः पारयिष्याम्यहं व्रतम् ।
व्यसंसायकृतं हीदं व्यवसायश्च कारणम्

na kāryastāta saṃtāpaḥ pārayiṣyāmyahaṃ vratam |
vyasaṃsāyakṛtaṃ hīdaṃ vyavasāyaśca kāraṇam

व्रतं भिन्धीति वक्तुं त्वां नास्मि शक्तः कथंचन ।
पारयस्वेति वचनं युक्तमस्मद्विधो वदेत्

vrataṃ bhindhīti vaktuṃ tvāṃ nāsmi śaktaḥ kathaṃcana |
pārayasveti vacanaṃ yuktamasmadvidho vadet

एवमुक्त्वा द्युमत्सेनो विरराम महामनाः ।
तिष्ठन्ती चैव सावित्री काण्ठभूतेव लक्ष्यते

evamuktvā dyumatseno virarāma mahāmanāḥ |
tiṣṭhantī caiva sāvitrī kāṇṭhabhūteva lakṣyate

श्वोभूते भर्तृमरणे सावित्र्या भरतर्षभ ।
दुःखान्वितायास्तिष्ठन्त्याः सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत

śvobhūte bhartṛmaraṇe sāvitryā bharatarṣabha |
duḥkhānvitāyāstiṣṭhantyāḥ sā rātrirvyatyavartata

अद्य तद्दिवसं चेति हुत्वा दीप्तं हुताशनम् ।
युगमात्रोदिते सूर्येकृत्वा पौर्वाङ्णिकीः क्रियाः

adya taddivasaṃ ceti hutvā dīptaṃ hutāśanam |
yugamātrodite sūryekṛtvā paurvāṅṇikīḥ kriyāḥ

व्रतं समाप्यसावित्री स्नात्वा शुद्धा यशस्विनी ।
ततः सर्वान्द्विजान्वृद्धाञ्श्वश्रूं श्वशुरमेव च ।
अभिवाद्यानुपूर्व्येण प्राञ्जलिर्नियता स्थिता

vrataṃ samāpyasāvitrī snātvā śuddhā yaśasvinī |
tataḥ sarvāndvijānvṛddhāñśvaśrūṃ śvaśurameva ca |
abhivādyānupūrvyeṇa prāñjalirniyatā sthitā

अवैधव्याशिषस्ते तु सावित्र्यर्थं हिताः शुभाः ।
ऊचुस्तपस्विनः सर्वे तपोवननिवासिनः

avaidhavyāśiṣaste tu sāvitryarthaṃ hitāḥ śubhāḥ |
ūcustapasvinaḥ sarve tapovananivāsinaḥ

एवमस्त्विति सावित्री ध्यानयोगपरायणा ।
मनसा ता गिरः सर्वाः प्रत्यगृह्णात्तपस्विनी

evamastviti sāvitrī dhyānayogaparāyaṇā |
manasā tā giraḥ sarvāḥ pratyagṛhṇāttapasvinī

तं कालं तं मुहूर्तं च प्रतीक्षन्ती नृपात्मजा ।
यथोक्तं नारदवचश्चिन्तयन्ती सुदुःखिता

taṃ kālaṃ taṃ muhūrtaṃ ca pratīkṣantī nṛpātmajā |
yathoktaṃ nāradavacaścintayantī suduḥkhitā

ततस्तु श्वश्रूश्वशुरावूचतुस्तां नृपात्मजाम् ।
एकान्तमास्थितां वाक्यं प्रीत्या भरतसत्तम

tatastu śvaśrūśvaśurāvūcatustāṃ nṛpātmajām |
ekāntamāsthitāṃ vākyaṃ prītyā bharatasattama

व्रतं यथोपदिष्टं तु तथा तत्पारितं त्वया ।
आहारकालः संप्राप्तः क्रियतां यदनन्तरम्

vrataṃ yathopadiṣṭaṃ tu tathā tatpāritaṃ tvayā |
āhārakālaḥ saṃprāptaḥ kriyatāṃ yadanantaram

अस्तं गते मयाऽऽदित्ये भोक्तव्यं कृतकामया ।
एष मे हृदि संकल्पः समयश्च कृतो मया

astaṃ gate mayā''ditye bhoktavyaṃ kṛtakāmayā |
eṣa me hṛdi saṃkalpaḥ samayaśca kṛto mayā

एवं संभाषमाणायाः सावित्र्या भोजनं प्रति ।
स्कन्धे परशुमादाय सत्यवान्प्रस्थितो वनम्

evaṃ saṃbhāṣamāṇāyāḥ sāvitryā bhojanaṃ prati |
skandhe paraśumādāya satyavānprasthito vanam

सावित्री त्वाह भर्तारं नैकस्त्वं गन्तुमर्हसि ।
सह त्वया गमिष्यामि न हित्वां हातुमुत्सहे

sāvitrī tvāha bhartāraṃ naikastvaṃ gantumarhasi |
saha tvayā gamiṣyāmi na hitvāṃ hātumutsahe

वनं न गतपूर्वं ते दुःख पन्थाश्च भामिनि ।
व्रतोपवासक्षामा च कथं पद्भ्यां गमिष्यसि

vanaṃ na gatapūrvaṃ te duḥkha panthāśca bhāmini |
vratopavāsakṣāmā ca kathaṃ padbhyāṃ gamiṣyasi

उपवासान्न मे ग्लानिर्नास्ति चापि परिश्रमः ।
गमने च कृतोत्साहां प्रतिषेद्धुं न माऽर्हसि

upavāsānna me glānirnāsti cāpi pariśramaḥ |
gamane ca kṛtotsāhāṃ pratiṣeddhuṃ na mā'rhasi

यदि ते गमनोत्साहः करिष्यामि तव प्रयम् ।
मम त्वामन्त्रय गुरून्न मां दोषः स्पृशेदयम्

yadi te gamanotsāhaḥ kariṣyāmi tava prayam |
mama tvāmantraya gurūnna māṃ doṣaḥ spṛśedayam

साऽभिवाद्याब्रवीच्छ्वश्रूं श्वशुरं च महाव्रता ।
अयं गच्छति मे भर्ता फलाहारो महावनम्

sā'bhivādyābravīcchvaśrūṃ śvaśuraṃ ca mahāvratā |
ayaṃ gacchati me bhartā phalāhāro mahāvanam

इच्छेयमभ्यनुज्ञाता आर्यया श्वशुरेण ह ।
अनेन सह निर्गन्तुं न मेऽद्य विरहः क्षमः

iccheyamabhyanujñātā āryayā śvaśureṇa ha |
anena saha nirgantuṃ na me'dya virahaḥ kṣamaḥ

गुर्वग्निहोत्रार्तकृतेप्रस्थितश्च सुतस्तव ।
न निवार्यो निवार्यः स्यादन्यथा प्रस्थितो वनम्

gurvagnihotrārtakṛteprasthitaśca sutastava |
na nivāryo nivāryaḥ syādanyathā prasthito vanam

संवत्सरः किंचिदूनो न निष्क्रान्ताऽहमाश्रमात् ।
वनं कुसुमितं द्रष्टुं परं कौतूहलं हि मे

saṃvatsaraḥ kiṃcidūno na niṣkrāntā'hamāśramāt |
vanaṃ kusumitaṃ draṣṭuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me

यदा प्रभृति सावित्री पित्रा दत्ता स्नाषु मम ।
नानयाऽभ्यर्थनायुक्तमुक्तपूर्वं स्मराम्यहम्

yadā prabhṛti sāvitrī pitrā dattā snāṣu mama |
nānayā'bhyarthanāyuktamuktapūrvaṃ smarāmyaham

तदेषा लभतां कामं यथाभिलषितं वधूः ।
अप्रमादश्च कर्तव्यः पुत्रि सत्यवतः पथि

tadeṣā labhatāṃ kāmaṃ yathābhilaṣitaṃ vadhūḥ |
apramādaśca kartavyaḥ putri satyavataḥ pathi

उभाभ्यामभ्यनुज्ञाता सा जगाम यशस्विनी ।
सहभर्त्रा हसन्तीव हृदयेन विदूयता

ubhābhyāmabhyanujñātā sā jagāma yaśasvinī |
sahabhartrā hasantīva hṛdayena vidūyatā

सा वनानि विचित्राणि रमणीयानि सर्वशः ।
मयूरगणजुष्टानि ददर्श विपुलेक्षणा

sā vanāni vicitrāṇi ramaṇīyāni sarvaśaḥ |
mayūragaṇajuṣṭāni dadarśa vipulekṣaṇā

नदीः पुण्यवहाश्चैव पुष्पितांश्च नगोत्तमान् ।
सत्यवानाह पश्येति सावित्रीं मधूरं वचः

nadīḥ puṇyavahāścaiva puṣpitāṃśca nagottamān |
satyavānāha paśyeti sāvitrīṃ madhūraṃ vacaḥ

नीरीक्षमाणा भर्तारं सर्वावस्थमनिन्दिता ।
मृतमेव हिं मेने काले मुनिवचः स्मरन्

nīrīkṣamāṇā bhartāraṃ sarvāvasthamaninditā |
mṛtameva hiṃ mene kāle munivacaḥ smaran

अनुव्रजन्ती भर्तारं जगाम मृदुगामिनी ।
द्विधेव हृदयं कृत्वा तं च कालमवेक्षती

anuvrajantī bhartāraṃ jagāma mṛdugāminī |
dvidheva hṛdayaṃ kṛtvā taṃ ca kālamavekṣatī