Chapter 244: Yudhishthira orders his brothers to free Duryodhana

अस्मानभिगतांस्तात भयार्ताञ्छरणैषिणः ।
कौरवान्विषमप्राप्तान्कथं ब्रूयास्त्वमीदृशम्

asmānabhigatāṃstāta bhayārtāñcharaṇaiṣiṇaḥ |
kauravānviṣamaprāptānkathaṃ brūyāstvamīdṛśam

भवन्ति भेदा ज्ञातीनां कलहाश्च वृकोदर ।
प्रसक्तानि च वैराणि ज्ञातिधर्मो न नश्यति

bhavanti bhedā jñātīnāṃ kalahāśca vṛkodara |
prasaktāni ca vairāṇi jñātidharmo na naśyati

यदा तु कश्चिज्ज्ञातीनां बाह्यः प्रार्थयते कुलम् ।
न मर्षयन्ति तत्सन्तो बाह्येनाभिप्रधर्षणम्

yadā tu kaścijjñātīnāṃ bāhyaḥ prārthayate kulam |
na marṣayanti tatsanto bāhyenābhipradharṣaṇam

जानात्येष हि दुर्बुद्धिरस्मानिह चिरोषितान् ।
स एवं परिभूयास्मानकार्षीदिदमप्रियम्

jānātyeṣa hi durbuddhirasmāniha ciroṣitān |
sa evaṃ paribhūyāsmānakārṣīdidamapriyam

दुर्योधनस्य ग्रहणाद्गन्धर्वेण बलाद्रणे ।
स्त्रीणां बाह्याभिमर्शाच्च हतं भवति नः कुलम्

duryodhanasya grahaṇādgandharveṇa balādraṇe |
strīṇāṃ bāhyābhimarśācca hataṃ bhavati naḥ kulam

श्चरणं च प्रपन्नानां त्राणार्थं च कुलस्य च ।
उत्तिष्ठध्वं नरव्याघ्राः सज्जीभवत मा चिरम्

ścaraṇaṃ ca prapannānāṃ trāṇārthaṃ ca kulasya ca |
uttiṣṭhadhvaṃ naravyāghrāḥ sajjībhavata mā ciram

अर्जुनश्च यमौ चैव त्वं च भीमापराजितः ।
मोक्षयध्वं नरव्याघ्रा ह्रियमाणं सुयोधनम्

arjunaśca yamau caiva tvaṃ ca bhīmāparājitaḥ |
mokṣayadhvaṃ naravyāghrā hriyamāṇaṃ suyodhanam

एते रथा नरव्याघ्राः सर्वशस्त्रसमन्विताः ।
धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां विमला काञ्चनध्वजाः

ete rathā naravyāghrāḥ sarvaśastrasamanvitāḥ |
dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ vimalā kāñcanadhvajāḥ

सस्वनानधिरोहध्वं नित्यसज्जानिमान्रथान् ।
इन्द्रसेनादिभिः सूतैः कृतशस्त्रैरधिष्ठितान्

sasvanānadhirohadhvaṃ nityasajjānimānrathān |
indrasenādibhiḥ sūtaiḥ kṛtaśastrairadhiṣṭhitān

एतानास्थाय वै यत्ता गन्धर्वान्योद्धुमाहवे ।
सुयोधनस्य मोक्षाय प्रयतध्वमतनद्रिताः

etānāsthāya vai yattā gandharvānyoddhumāhave |
suyodhanasya mokṣāya prayatadhvamatanadritāḥ

परैः परिभवे प्राप्ते वयं पञ्चोत्तरं शतम् ।
परस्परविरोधे तु वयं पञ्चैव ते शतम्

paraiḥ paribhave prāpte vayaṃ pañcottaraṃ śatam |
parasparavirodhe tu vayaṃ pañcaiva te śatam

य एव कश्चिद्राजन्यः शरणार्थमिहागतम् ।
परं शक्त्याभिरक्षेत किं पुनस्त्वं वृकोदर

ya eva kaścidrājanyaḥ śaraṇārthamihāgatam |
paraṃ śaktyābhirakṣeta kiṃ punastvaṃ vṛkodara

एवमुक्तस्तु कौन्तेयः पुनर्वाक्यमभाषत ।
कोपसंरक्तनयनः पूर्ववैरमनुस्मरन्

evamuktastu kaunteyaḥ punarvākyamabhāṣata |
kopasaṃraktanayanaḥ pūrvavairamanusmaran

पुरा जतुगृहेऽनेन दग्धुमस्मान्युधिष्ठिर ।
दुर्बुद्धिर्हि कृता वीर तदा दैवेन रक्षिताः

purā jatugṛhe'nena dagdhumasmānyudhiṣṭhira |
durbuddhirhi kṛtā vīra tadā daivena rakṣitāḥ

कालकूटविषं तीक्ष्णं भोजने मम भारत ।
उप्त्वा गङ्गां लतापाशैर्वैद्ध्वा च प्राक्षिपत्प्रभो

kālakūṭaviṣaṃ tīkṣṇaṃ bhojane mama bhārata |
uptvā gaṅgāṃ latāpāśairvaiddhvā ca prākṣipatprabho

रसातलं च संप्राप्य तदा वासुकिमञ्जसा ।
तत्र दृष्ट्वा तु राजेन्द्रपुनः प्राप्तो महीतलम्

rasātalaṃ ca saṃprāpya tadā vāsukimañjasā |
tatra dṛṣṭvā tu rājendrapunaḥ prāpto mahītalam

द्यूतकालेऽपिकौन्तेय वृजिनानि कृतनि वै ।
द्रौपद्याश्च पराभर्शः केशग्रहणमेव च ।
वस्त्रापहरणं चैव सभामध्ये कृतानि वै

dyūtakāle'pikaunteya vṛjināni kṛtani vai |
draupadyāśca parābharśaḥ keśagrahaṇameva ca |
vastrāpaharaṇaṃ caiva sabhāmadhye kṛtāni vai

राज्यं चाच्छिद्य राजेन्द्र उक्तवान्परुषाणि नः ।
पुरा कृतानां पापानां फलं भुङ्क्ते सुयोधनः

rājyaṃ cācchidya rājendra uktavānparuṣāṇi naḥ |
purā kṛtānāṃ pāpānāṃ phalaṃ bhuṅkte suyodhanaḥ

अस्माबिरेवकर्तव्यं धार्तराष्ट्रस्य निग्रहम् ।
अन्येन तु कृतं तद्वै मैत्र्यमस्माकमिच्छता ।
उपकारी तु गन्धर्वो मा राजन्विमना भव

asmābirevakartavyaṃ dhārtarāṣṭrasya nigraham |
anyena tu kṛtaṃ tadvai maitryamasmākamicchatā |
upakārī tu gandharvo mā rājanvimanā bhava

एतस्मिन्नन्तरे राजंश्चित्रसेनेन वै हृतः ।
विललाप सुदुःखार्तो नीयमानः सुयोधनः

etasminnantare rājaṃścitrasenena vai hṛtaḥ |
vilalāpa suduḥkhārto nīyamānaḥ suyodhanaḥ

युधिष्ठिर महाबाहो सर्वधर्मभृतांवर ।
सपुत्रान्सहदारांश्च गन्धर्वेण हृतान्बलात्

yudhiṣṭhira mahābāho sarvadharmabhṛtāṃvara |
saputrānsahadārāṃśca gandharveṇa hṛtānbalāt

पाण्डुपुत्र महाबाहो कौरवाणां यशस्कर
सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठ गन्धर्वेण हृतं बलात् ।
रक्षस्व पुरुषव्याघ्र युधिष्ठिर महायशः

pāṇḍuputra mahābāho kauravāṇāṃ yaśaskara
sarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭha gandharveṇa hṛtaṃ balāt |
rakṣasva puruṣavyāghra yudhiṣṭhira mahāyaśaḥ

भ्रातरं ते महाबाहो बद्ध्वा नयति मामयम् ।
दुश्शासनं दुर्विषहं दुर्मुखं दुर्जयं तथा

bhrātaraṃ te mahābāho baddhvā nayati māmayam |
duśśāsanaṃ durviṣahaṃ durmukhaṃ durjayaṃ tathā

बद्ध्वा हरन्ति गन्धर्वा अस्मान्दारांश्च सर्वशः ।
अनुधावत मां क्षिप्रं रक्षध्वं पुरुषोत्तमाः

baddhvā haranti gandharvā asmāndārāṃśca sarvaśaḥ |
anudhāvata māṃ kṣipraṃ rakṣadhvaṃ puruṣottamāḥ

यमौ मामनुधावेतां रक्षार्थं मम सायुधौ ।
कुरुवंशस्य सुमहदयशः प्राप्तमीदृशम् ।
व्यपोहयध्वं गन्धर्वाञ्जित्वा वीर्येण पाण्डवाः

yamau māmanudhāvetāṃ rakṣārthaṃ mama sāyudhau |
kuruvaṃśasya sumahadayaśaḥ prāptamīdṛśam |
vyapohayadhvaṃ gandharvāñjitvā vīryeṇa pāṇḍavāḥ

एवं विलपमानस्य कौरवस्यार्तया गिरा ।
श्रुत्वा विलापं संभ्रान्तो घृणयाऽभिपरिप्लुतः

evaṃ vilapamānasya kauravasyārtayā girā |
śrutvā vilāpaṃ saṃbhrānto ghṛṇayā'bhipariplutaḥ

युधिष्ठिरः पुनर्वाक्यं भीमसेनमथाब्रवीत् ।
सुयोधनस्य मोक्षाय प्रयतध्वमतन्द्रिताः

yudhiṣṭhiraḥ punarvākyaṃ bhīmasenamathābravīt |
suyodhanasya mokṣāya prayatadhvamatandritāḥ

क इवार्यो दयेत्प्राणानभिधावेति चोदितः ।
प्राञ्जलं शरणापन्नं दृष्ट्वा शत्रुमपि ध्रुवम्

ka ivāryo dayetprāṇānabhidhāveti coditaḥ |
prāñjalaṃ śaraṇāpannaṃ dṛṣṭvā śatrumapi dhruvam

वरप्रदानं राज्यं च पुत्रजन्म च पाण्डवाः ।
शत्रोश्च मोक्षणं क्लेशास्त्रीणि चैकं च तत्समम्

varapradānaṃ rājyaṃ ca putrajanma ca pāṇḍavāḥ |
śatrośca mokṣaṇaṃ kleśāstrīṇi caikaṃ ca tatsamam

न ह्यस्त्यधिकमेतस्माद्यदापन्नः सुयोधनः ।
त्वद्बाहुबलमाश्रित्य जीवितं परिमार्गते

na hyastyadhikametasmādyadāpannaḥ suyodhanaḥ |
tvadbāhubalamāśritya jīvitaṃ parimārgate

स्वयमेव प्रधावेयं यदि न स्याद्वृकोदर ।
विततो मे क्रतुर्वीर न हि मेऽत्र विचारणा

svayameva pradhāveyaṃ yadi na syādvṛkodara |
vitato me kraturvīra na hi me'tra vicāraṇā

साम्नैव तु यथा भीम मोक्षयेथाः सुयोधनम् ।
तथा सर्वैरुपायैस्त्वं यतेथाः कुरुनन्दन

sāmnaiva tu yathā bhīma mokṣayethāḥ suyodhanam |
tathā sarvairupāyaistvaṃ yatethāḥ kurunandana

न साम्ना प्रतिपद्येत यदि गन्धर्वराडसौ ।
पराक्रमेण मृदुना मोक्षयेथाः सुयोधनम्

na sāmnā pratipadyeta yadi gandharvarāḍasau |
parākrameṇa mṛdunā mokṣayethāḥ suyodhanam

अथासौ मृदुयुद्धेन न मुञ्चेद्भीम कौरवान् ।
सर्वोपायैर्पिमोच्यास्ते निगृह्य परिपन्थिनः

athāsau mṛduyuddhena na muñcedbhīma kauravān |
sarvopāyairpimocyāste nigṛhya paripanthinaḥ

एतावद्धि मया शक्यं संदेष्टुं वै वृकोदर ।
वैताने कर्मणि तते वर्तमाने च भारत ।
वरप्रदानं सुमहद्याचकस्य प्रकीर्तितम्

etāvaddhi mayā śakyaṃ saṃdeṣṭuṃ vai vṛkodara |
vaitāne karmaṇi tate vartamāne ca bhārata |
varapradānaṃ sumahadyācakasya prakīrtitam

अजातसत्रोर्वचनं तच्छ्रुत्वा तु धनंजयः ।
प्रतिजज्ञे गुरोर्वाक्यं कौरवाणां विमोक्षणम्

ajātasatrorvacanaṃ tacchrutvā tu dhanaṃjayaḥ |
pratijajñe gurorvākyaṃ kauravāṇāṃ vimokṣaṇam

यदि ककसाम्ना न मोक्ष्यन्ति गन्धर्वा धृतराष्ट्रजान् ।
अद्य गन्धर्वराजस्य भूमिः पास्यति शोणितम्

yadi kakasāmnā na mokṣyanti gandharvā dhṛtarāṣṭrajān |
adya gandharvarājasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitam

अर्जुनस्य तु तां श्रुत्वा प्रतिज्ञां सत्यवादिनः ।
कौरवाणां तदा राजन्पुनः प्रत्यागतं मनः

arjunasya tu tāṃ śrutvā pratijñāṃ satyavādinaḥ |
kauravāṇāṃ tadā rājanpunaḥ pratyāgataṃ manaḥ