Chapter 213: The vyadha teaches karma and rebirth

धर्मव्याधस्तु निपुणं पुनरेव युधिष्ठिर ।
विप्रर्षभमुवाचेदं सर्वधर्मभृतांवर

dharmavyādhastu nipuṇaṃ punareva yudhiṣṭhira |
viprarṣabhamuvācedaṃ sarvadharmabhṛtāṃvara

श्रुतिप्रमाणो धर्मोऽयमिति वृद्धानुशासनम् ।
सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस् बहुशाखा ह्यनन्तिका

śrutipramāṇo dharmo'yamiti vṛddhānuśāsanam |
sūkṣmā gatirhi dharmas bahuśākhā hyanantikā

प्राणान्तिके विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
अनृतेन भवेत्सत्यं सत्येनैवानृतं भवेत्

prāṇāntike vivāhe ca vaktavyamanṛtaṃ bhavet |
anṛtena bhavetsatyaṃ satyenaivānṛtaṃ bhavet

यद्भूतहितमत्यन्तं तत्सत्यमिति धारणा ।
विपर्ययकृतोऽधर्मः पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम्

yadbhūtahitamatyantaṃ tatsatyamiti dhāraṇā |
viparyayakṛto'dharmaḥ paśya dharmasya sūkṣmatām

यत्करोत्यशुभं कर्म शुभं वा यदि सत्तम ।
अवश्यं तत्समाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः

yatkarotyaśubhaṃ karma śubhaṃ vā yadi sattama |
avaśyaṃ tatsamāpnoti puruṣo nātra saṃśayaḥ

विषमां च दशां प्राप्तो देवान्गर्हति वै भृशम् ।
आत्मृनः कर्मदोषेण न विजानात्यपण्डितः

viṣamāṃ ca daśāṃ prāpto devāngarhati vai bhṛśam |
ātmṛnaḥ karmadoṣeṇa na vijānātyapaṇḍitaḥ

मूढो नैकृतिकश्चापि चपलश्च द्विजोत्तम ।
न शुभं कर्म बध्नाति पुरुषं पाषनिश्चयम्

mūḍho naikṛtikaścāpi capalaśca dvijottama |
na śubhaṃ karma badhnāti puruṣaṃ pāṣaniścayam

सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते ।
नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम्

sukhaduḥkhaviparyāso yadā samupapadyate |
nainaṃ prajñā sunītaṃ vā trāyate naiva pauruṣam

यो यमिच्छेद्यथा कामं तं तं कामं स आप्नुयात् ।
यदि स्यादपराधीनं पौरुषस् क्रियाफलम्

yo yamicchedyathā kāmaṃ taṃ taṃ kāmaṃ sa āpnuyāt |
yadi syādaparādhīnaṃ pauruṣas kriyāphalam

संयताश्चापि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः ।
दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाः सर्वकर्मभिः

saṃyatāścāpi dakṣāśca matimantaśca mānavāḥ |
dṛśyante niṣphalāḥ santaḥ prahīṇāḥ sarvakarmabhiḥ

भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः ।
वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेनैव युज्यते

bhūtānāmaparaḥ kaściddhiṃsāyāṃ satatotthitaḥ |
vañcanāyāṃ ca lokasya sa sukhenaiva yujyate

अचेष्टमपि चासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्ठति ।
कश्चित्कर्माणि कुर्वन्हि न प्राप्यमधिगच्छति

aceṣṭamapi cāsīnaṃ śrīḥ kaṃcidupatiṣṭhati |
kaścitkarmāṇi kurvanhi na prāpyamadhigacchati

देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृध्नुभिः ।
दशमासधृता गर्भा जायन्ते कुलपांसनाः

devāniṣṭvā tapastaptvā kṛpaṇaiḥ putragṛdhnubhiḥ |
daśamāsadhṛtā garbhā jāyante kulapāṃsanāḥ

अपरे धनधान्यैश्च भोगैश्च पितृसंचितैः ।
विपुलैरभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मङ्गलैः

apare dhanadhānyaiśca bhogaiśca pitṛsaṃcitaiḥ |
vipulairabhijāyante labdhāstaireva maṅgalaiḥ

न देहजा मनुष्याणां व्याधयो द्विजसत्तम ।
कर्मजा हि मनुष्याणां रोगा नास्त्यत्र संशयः

na dehajā manuṣyāṇāṃ vyādhayo dvijasattama |
karmajā hi manuṣyāṇāṃ rogā nāstyatra saṃśayaḥ

आधिभिश्चैव बाध्यन्ते व्यालैः क्षुद्रमृगा इव ।
व्याधयो विनिवार्यन्ते मृगा व्याधैरिव द्विज

ādhibhiścaiva bādhyante vyālaiḥ kṣudramṛgā iva |
vyādhayo vinivāryante mṛgā vyādhairiva dvija

येषामस्ति च भोक्तव्यं ग्रहणीरोगपीडिताः ।
न शक्नुवन्ति ते भोक्तुं चेष्टितं पूर्वकर्मया

yeṣāmasti ca bhoktavyaṃ grahaṇīrogapīḍitāḥ |
na śaknuvanti te bhoktuṃ ceṣṭitaṃ pūrvakarmayā

अपरे बाहुबलिनः क्लिश्यन्ति बहवो जनाः ।
दुःखेन चाधिगच्छनति भोजनं द्विजसत्तम

apare bāhubalinaḥ kliśyanti bahavo janāḥ |
duḥkhena cādhigacchanati bhojanaṃ dvijasattama

इति लोकमनाक्रन्दं देहशङ्कापरिप्लुतम् ।
स्रोतसाऽसकृदाक्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा

iti lokamanākrandaṃ dehaśaṅkāpariplutam |
srotasā'sakṛdākṣiptaṃ hriyamāṇaṃ balīyasā

न म्रियेयुर्न जीर्यैयुः सर्वे स्युः सर्वकामिकाः ।
नाप्रियं प्रतिपश्येयुर्विधिश्च यदि नो भवेत्

na mriyeyurna jīryaiyuḥ sarve syuḥ sarvakāmikāḥ |
nāpriyaṃ pratipaśyeyurvidhiśca yadi no bhavet

उपर्युपरि लोकस्य सर्वो गन्तुं समीहते ।
यतते च यथाथक्ति न च तद्वर्तते तथा

uparyupari lokasya sarvo gantuṃ samīhate |
yatate ca yathāthakti na ca tadvartate tathā

बहवः संप्रदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्रमङ्गलाः ।
महत्तु फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसिद्धिषु

bahavaḥ saṃpradṛśyante tulyanakṣatramaṅgalāḥ |
mahattu phalavaiṣamyaṃ dṛśyate karmasiddhiṣu

न केचिदीशते ब्रह्मन्स्वयंग्राह्यस्य सत्तम ।
कर्मणां प्राकृतानां वै इह सिद्धिः प्रदृश्यते

na kecidīśate brahmansvayaṃgrāhyasya sattama |
karmaṇāṃ prākṛtānāṃ vai iha siddhiḥ pradṛśyate

तथा श्रुतिरियंब्रह्मञ्जीवः किल सनातनः ।
शरीरमध्रुवं लोके सर्वेषां प्राणिनामिह

tathā śrutiriyaṃbrahmañjīvaḥ kila sanātanaḥ |
śarīramadhruvaṃ loke sarveṣāṃ prāṇināmiha

वध्यमाने शरीरे तु देहनाशो भवत्युत ।
जीवः संक्रमतेऽन्यत्रकर्मबनधनिबन्धनः

vadhyamāne śarīre tu dehanāśo bhavatyuta |
jīvaḥ saṃkramate'nyatrakarmabanadhanibandhanaḥ

कथं धर्मविदांश्रेष्ठ जीवो भवति शाश्वतः ।
एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन वदतांवर

kathaṃ dharmavidāṃśreṣṭha jīvo bhavati śāśvataḥ |
etadicchāmyahaṃ jñātuṃ tattvena vadatāṃvara

न जीवनाशोस्ति हि देहभेदे
मिथ्यैतदाहुर्म्रियतीति मूढाः ।
जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति
दशार्धतैवास् शरीरभेदः

na jīvanāśosti hi dehabhede
mithyaitadāhurmriyatīti mūḍhāḥ |
jīvastu dehāntaritaḥ prayāti
daśārdhataivās śarīrabhedaḥ

अन्यो हि नाश्नाति कृतं हि कर्म
मनुष्यलोके मनुजस् कश्चित् ।
यत्तेन किंचिद्धि कृतंहि कर्म
तदश्नुते नास्ति कृतस्य नाशः

anyo hi nāśnāti kṛtaṃ hi karma
manuṣyaloke manujas kaścit |
yattena kiṃciddhi kṛtaṃhi karma
tadaśnute nāsti kṛtasya nāśaḥ

सुपुण्यशीला हि भवन्ति पुण्या
नराधमाः पापकृतो भवन्ति ।
नरोऽनुयातस्त्विह कर्मभिः स्वै-
स्ततः समुत्पद्यति भावितस्तैः

supuṇyaśīlā hi bhavanti puṇyā
narādhamāḥ pāpakṛto bhavanti |
naro'nuyātastviha karmabhiḥ svai-
stataḥ samutpadyati bhāvitastaiḥ

कथं संभवते योनौ कथं वा पुण्यपापयोः ।
जातीः पुण्या ह्यपुण्याश् कथं गच्छति सत्तम

kathaṃ saṃbhavate yonau kathaṃ vā puṇyapāpayoḥ |
jātīḥ puṇyā hyapuṇyāś kathaṃ gacchati sattama

गर्भाधानसमायुक्तं कर्मेदं संप्रदृश्यते ।
समासेन तु ते क्षिप्रं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तम

garbhādhānasamāyuktaṃ karmedaṃ saṃpradṛśyate |
samāsena tu te kṣipraṃ pravakṣyāmi dvijottama

यथा संभृतसंभारः पुनरेव प्रजायते ।
शुभकृच्छुभयोनीषु पापकृत्पापयोनिषु

yathā saṃbhṛtasaṃbhāraḥ punareva prajāyate |
śubhakṛcchubhayonīṣu pāpakṛtpāpayoniṣu

शुभैः प्रयोगैर्देवत्वंव्यामिश्रैर्मानुषो भवेत् ।
मोहनीयैर्वियोनीषु त्वधोगामी च किल्बिषैः

śubhaiḥ prayogairdevatvaṃvyāmiśrairmānuṣo bhavet |
mohanīyairviyonīṣu tvadhogāmī ca kilbiṣaiḥ

जातिमृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः ।
संसारे पच्यमानश्च दोषैरात्मकृतैर्नरः

jātimṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ |
saṃsāre pacyamānaśca doṣairātmakṛtairnaraḥ

तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च ।
जीवाः संपरिवर्तन्ते कर्मबन्धनिबन्धनाः

tiryagyonisahasrāṇi gatvā narakameva ca |
jīvāḥ saṃparivartante karmabandhanibandhanāḥ

जन्तुस्तु कर्मभिस्तैस्तैः स्वकृतैः प्रेत्य दुःखितः ।
तद्दुःखप्रतिघातार्थमपुण्यां योनिमाप्नुते

jantustu karmabhistaistaiḥ svakṛtaiḥ pretya duḥkhitaḥ |
tadduḥkhapratighātārthamapuṇyāṃ yonimāpnute

ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु ।
पच्यते तु पुनस्तेन भुक्त्वाऽपथ्यमिवातुरः

tataḥ karma samādatte punaranyannavaṃ bahu |
pacyate tu punastena bhuktvā'pathyamivāturaḥ

अजस्रमेव दुःखार्तोऽदुःखितः सुखिसंज्ञितः ।
ततो निवृत्तबन्धत्वात्कर्मणामुदयादपि

ajasrameva duḥkhārto'duḥkhitaḥ sukhisaṃjñitaḥ |
tato nivṛttabandhatvātkarmaṇāmudayādapi

परिक्रामति संसारे चक्रवद्बहुवेदनः ।
स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धश्चापि कर्मभिः

parikrāmati saṃsāre cakravadbahuvedanaḥ |
sa cennivṛttabandhastu viśuddhaścāpi karmabhiḥ

तपोयोगसमारम्भं कुरुते द्विजसत्तम ।
कर्मभिर्बहुभिश्चापि लोकानश्नाति कर्मभिः

tapoyogasamārambhaṃ kurute dvijasattama |
karmabhirbahubhiścāpi lokānaśnāti karmabhiḥ

[स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धश्चापि कर्मभिः ।]
प्राप्नोति सुकृताँल्लोकान्यत्रगत्वा न शोचति

[sa cennivṛttabandhastu viśuddhaścāpi karmabhiḥ |]
prāpnoti sukṛtām̐llokānyatragatvā na śocati

पापं कुर्वनपुण्यवृत्तः पुण्यस्यान्तं न गच्छति ।
पुण्यं कुर्वन्पुण्यवृत्तः पुण्यस्यान्तं न गच्छति ।
तस्मात्पुण्यं यतेत्कर्तुं वर्जयीत च पापकम्

pāpaṃ kurvanapuṇyavṛttaḥ puṇyasyāntaṃ na gacchati |
puṇyaṃ kurvanpuṇyavṛttaḥ puṇyasyāntaṃ na gacchati |
tasmātpuṇyaṃ yatetkartuṃ varjayīta ca pāpakam

अनसूयुः कृतज्ञश्च कल्याणान्येव सेवते ।
सुखानि धर्ममर्थं च स्वर्गं च लभते नरः

anasūyuḥ kṛtajñaśca kalyāṇānyeva sevate |
sukhāni dharmamarthaṃ ca svargaṃ ca labhate naraḥ

संस्कृतस्य च दान्तस् नियतस्य यतात्मनः ।
प्राज्ञास्यानन्तरा वृत्तिरिहि लोके परत्र च

saṃskṛtasya ca dāntas niyatasya yatātmanaḥ |
prājñāsyānantarā vṛttirihi loke paratra ca

सतां धऱ्मेण वर्तेत क्रियां शिष्टवदाचरेत् ।
असंक्लेशेन लोकस्य वृत्तिं लिप्सेत वै द्विजः

satāṃ dhaṟmeṇa varteta kriyāṃ śiṣṭavadācaret |
asaṃkleśena lokasya vṛttiṃ lipseta vai dvijaḥ

सन्ति ह्यागमविज्ञानाः शिष्टाः शास्त्रे विचक्षणाः ।
स्वधर्मेण क्रिया लोके कुर्वाणास्ते ह्यसंकराः

santi hyāgamavijñānāḥ śiṣṭāḥ śāstre vicakṣaṇāḥ |
svadharmeṇa kriyā loke kurvāṇāste hyasaṃkarāḥ

प्राज्ञो धर्मेण रमते धर्मं चैवोपजीवति ।
तस्माद्धर्मादवाप्तेन धनन द्विजसत्तम

prājño dharmeṇa ramate dharmaṃ caivopajīvati |
tasmāddharmādavāptena dhanana dvijasattama

तस्यैव सिंचते मूलं गुणान्पश्यति यत्र वै ।
धर्मात्मा भवति ह्येवं चित्तं चास्य प्रसीदति ।
स मित्रजनसंतुष्ट इह प्रेत्य च नन्दति

tasyaiva siṃcate mūlaṃ guṇānpaśyati yatra vai |
dharmātmā bhavati hyevaṃ cittaṃ cāsya prasīdati |
sa mitrajanasaṃtuṣṭa iha pretya ca nandati

शब्दं स्पर्शं तथा रूपं गन्धानिष्टांस्च सत्तम ।
प्रभुत्वं लभते चापि धर्मस्यैतत्फलं विदुः

śabdaṃ sparśaṃ tathā rūpaṃ gandhāniṣṭāṃsca sattama |
prabhutvaṃ labhate cāpi dharmasyaitatphalaṃ viduḥ

धरमस्य च पलं लब्ध्वा न तुष्यति महाद्विज ।
अतुष्यमाणो निर्वेदमादत्ते ज्ञानचक्षुषा

dharamasya ca palaṃ labdhvā na tuṣyati mahādvija |
atuṣyamāṇo nirvedamādatte jñānacakṣuṣā

प्रज्ञाचक्षुर्नर इह दोषं नैवानुरुध्यते ।
विरज्ये यथाकामं न च धर्मं विमुञ्चति

prajñācakṣurnara iha doṣaṃ naivānurudhyate |
virajye yathākāmaṃ na ca dharmaṃ vimuñcati

फलत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्रियात्मकम् ।
ततो मोक्षे प्रयतते नानुपायादुपायतः

phalatyāge ca yatate dṛṣṭvā lokaṃ kriyātmakam |
tato mokṣe prayatate nānupāyādupāyataḥ

एवं निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च ।
धार्मिकश्चापि भवति मोक्षं च लभते परम्

evaṃ nirvedamādatte pāpaṃ karma jahāti ca |
dhārmikaścāpi bhavati mokṣaṃ ca labhate param

तपो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमः ।
तेन सर्वानवाप्नोति कामान्यान्मनसेच्छति

tapo niḥśreyasaṃ jantostasya mūlaṃ śamo damaḥ |
tena sarvānavāpnoti kāmānyānmanasecchati

इन्द्रियाणां निरोधेन सत्येन च दमेन च ।
ब्रह्मणः पदमाप्नोति यत्परं द्विजसत्तम

indriyāṇāṃ nirodhena satyena ca damena ca |
brahmaṇaḥ padamāpnoti yatparaṃ dvijasattama

इन्द्रियाणीति यान्याहुः कानि तानि यतव्रत ।
निग्रहश्च कथं कार्यो निग्रहस्य च किं फलम्

indriyāṇīti yānyāhuḥ kāni tāni yatavrata |
nigrahaśca kathaṃ kāryo nigrahasya ca kiṃ phalam

कथं च फलमाप्नोति तेषां धर्मभृतांवर ।
एतदिच्छामि तत्त्वेन धर्मं ज्ञातुं सुधार्मिक

kathaṃ ca phalamāpnoti teṣāṃ dharmabhṛtāṃvara |
etadicchāmi tattvena dharmaṃ jñātuṃ sudhārmika