Chapter 209: Kaushika, the crane and the devoted wife

कश्चिद्द्विजातिप्रवरो वेदाध्यायी तपोधनः ।
तपस्वी धर्मशीलश्च कौशिको नाम भारत

kaściddvijātipravaro vedādhyāyī tapodhanaḥ |
tapasvī dharmaśīlaśca kauśiko nāma bhārata

साङ्गोपनिषदान्वेदानधीते द्विजसत्तमः ।
सवृक्षमूले कस्मिंश्चिद्वेदानुच्चारयन्स्थितः

sāṅgopaniṣadānvedānadhīte dvijasattamaḥ |
savṛkṣamūle kasmiṃścidvedānuccārayansthitaḥ

उपरिष्टाच्च वृक्षस्य बलाका संन्यलीयत ।
तया पुरीषमुत्सृष्टं ब्राह्मणस्य तदोपरि

upariṣṭācca vṛkṣasya balākā saṃnyalīyata |
tayā purīṣamutsṛṣṭaṃ brāhmaṇasya tadopari

समवेक्ष्यततः क्रुद्धः सममध्यायत द्विजः ।
तां बलकां महाराज निलीनां नगमूर्धनि

samavekṣyatataḥ kruddhaḥ samamadhyāyata dvijaḥ |
tāṃ balakāṃ mahārāja nilīnāṃ nagamūrdhani

भृशं क्रोधाभिभूतेन बलाका सा निरीक्षिता ।
अपध्याता च विप्रेण न्यपतद्धरणीतले

bhṛśaṃ krodhābhibhūtena balākā sā nirīkṣitā |
apadhyātā ca vipreṇa nyapataddharaṇītale

बलाकां पतितां दृष्ट्वा गतसत्वामचेतनाम् ।
कारुण्यादभिसंतप्तः पर्यशोचत तां द्विजः ।
अकार्यं कृतवानस्मि द्वेषरागबलात्कृतः

balākāṃ patitāṃ dṛṣṭvā gatasatvāmacetanām |
kāruṇyādabhisaṃtaptaḥ paryaśocata tāṃ dvijaḥ |
akāryaṃ kṛtavānasmi dveṣarāgabalātkṛtaḥ

इत्युक्ताव बहुशो विद्वान्ग्रामं भैक्षाय संश्रितः ।
ग्रामे शुचीनि प्रचरन्कुलानि भरतर्षभ

ityuktāva bahuśo vidvāngrāmaṃ bhaikṣāya saṃśritaḥ |
grāme śucīni pracarankulāni bharatarṣabha

देहीति याचमानोऽसौ तिष्ठेत्युक्तः स्त्रिया ततः ।
शौचं तु यावत्कुरुते भाजनस्य कुटुम्बिवी

dehīti yācamāno'sau tiṣṭhetyuktaḥ striyā tataḥ |
śaucaṃ tu yāvatkurute bhājanasya kuṭumbivī

एतस्मिन्नन्तरे राजन्क्षुधासंपीडितो भृशम् ।
भर्ता प्रविष्टः सहसा तस्या भरतसत्तम

etasminnantare rājankṣudhāsaṃpīḍito bhṛśam |
bhartā praviṣṭaḥ sahasā tasyā bharatasattama

सा तु दृष्ट्वा पतिं साध्वी ब्राह्मणं व्यपहाय तम् ।
पाद्यमाचमनीयं वै ददौ भर्तुस्तथाऽऽसनम्

sā tu dṛṣṭvā patiṃ sādhvī brāhmaṇaṃ vyapahāya tam |
pādyamācamanīyaṃ vai dadau bhartustathā''sanam

प्रह्वा पर्यचरच्चापि भर्तारमसितेक्षणा ।
आहारेणाथ भक्ष्यैश्च वाक्यैः सुमधुरैस्तथा

prahvā paryacaraccāpi bhartāramasitekṣaṇā |
āhāreṇātha bhakṣyaiśca vākyaiḥ sumadhuraistathā

उच्छिष्टं भाविता भर्तुर्भुङ्क्ते नित्यं युधिष्ठिर ।
दैवतं च पतिं मेने भर्तुश्चित्तानुसारिणी

ucchiṣṭaṃ bhāvitā bharturbhuṅkte nityaṃ yudhiṣṭhira |
daivataṃ ca patiṃ mene bhartuścittānusāriṇī

कर्मणा मनसा वाचा नात्यश्नान्नापि चापिवत् ।
तं सर्वभावोपगता पतिशुश्रूषणे रता

karmaṇā manasā vācā nātyaśnānnāpi cāpivat |
taṃ sarvabhāvopagatā patiśuśrūṣaṇe ratā

साध्वाचारा शुचिर्दक्षा कुटुम्बस्य हितैषिणी ।
भर्तुश्चापि हितं यत्तत्सततं साऽनुवर्तते

sādhvācārā śucirdakṣā kuṭumbasya hitaiṣiṇī |
bhartuścāpi hitaṃ yattatsatataṃ sā'nuvartate

देवतातिथिभृत्यानां श्वश्रूश्वशुरयोस्तथा ।
शुश्रूषणपरा नित्यं सततं संयतेन्द्रिया

devatātithibhṛtyānāṃ śvaśrūśvaśurayostathā |
śuśrūṣaṇaparā nityaṃ satataṃ saṃyatendriyā

सा ब्राह्मणं तदा दृष्ट्वा संस्थितं भैक्षकाङ्क्षिणम् ।
कुर्वती पतिशुश्रूषां सस्माराथ शुभेक्षणा

sā brāhmaṇaṃ tadā dṛṣṭvā saṃsthitaṃ bhaikṣakāṅkṣiṇam |
kurvatī patiśuśrūṣāṃ sasmārātha śubhekṣaṇā

व्रीडिता साऽभवत्साध्वी तदा भरतसत्तम ।
भिक्षामादाय विप्राय निर्जगाम यशस्विनी

vrīḍitā sā'bhavatsādhvī tadā bharatasattama |
bhikṣāmādāya viprāya nirjagāma yaśasvinī

किमिदं भवति त्वं मां तिष्ठेत्युक्त्वा वराङ्गने ।
उपरोधं कृतवती न विसर्जितवत्यसि

kimidaṃ bhavati tvaṃ māṃ tiṣṭhetyuktvā varāṅgane |
uparodhaṃ kṛtavatī na visarjitavatyasi

ब्राह्मणं क्रोधसंतप्तं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
दृष्ट्वा साध्वी मनुष्येन्द्रसान्त्वपूर्वं वचोऽब्रवीत्

brāhmaṇaṃ krodhasaṃtaptaṃ jvalantamiva tejasā |
dṛṣṭvā sādhvī manuṣyendrasāntvapūrvaṃ vaco'bravīt

क्षमस्वविप्रप्रवर क्षमस्व स्त्रीजडात्मताम् ।
प्रसीद भगवन्मह्यं कृपां कुरु मयि द्विज

kṣamasvaviprapravara kṣamasva strījaḍātmatām |
prasīda bhagavanmahyaṃ kṛpāṃ kuru mayi dvija

क्षन्तुमर्हसि मे विद्वन्भर्ता मे दैवतं महत् ।
स चापि क्षुधितः श्रान्तः प्राप्तः शुश्रूषितोमया

kṣantumarhasi me vidvanbhartā me daivataṃ mahat |
sa cāpi kṣudhitaḥ śrāntaḥ prāptaḥ śuśrūṣitomayā

ब्राह्मणआ न गरीयांसो गरीयांस्ते पतिः कृतः ।
गृहस्थधर्मे वर्तन्ती ब्राह्मणानवमन्यसे

brāhmaṇaā na garīyāṃso garīyāṃste patiḥ kṛtaḥ |
gṛhasthadharme vartantī brāhmaṇānavamanyase

इन्द्रोऽप्येषां प्रणमते किं पुनर्मानवो भुवि ।
अवलिप्ते न जानीषे वृद्धानां न श्रुतं त्वया

indro'pyeṣāṃ praṇamate kiṃ punarmānavo bhuvi |
avalipte na jānīṣe vṛddhānāṃ na śrutaṃ tvayā

ब्राह्मणा ह्यग्निसदृशा दहेयुः पृथिवीमपि ।
सपर्वतवनद्वीपां क्षिप्रमेवावमानिताः

brāhmaṇā hyagnisadṛśā daheyuḥ pṛthivīmapi |
saparvatavanadvīpāṃ kṣipramevāvamānitāḥ

[नाहं बलाका विप्रर्षे त्यज क्रोधं तपोधन ।
अनया क्रुद्धया दृष्ट्या क्रुद्धः किं मां करिष्यसि]

[nāhaṃ balākā viprarṣe tyaja krodhaṃ tapodhana |
anayā kruddhayā dṛṣṭyā kruddhaḥ kiṃ māṃ kariṣyasi]

नावजानाम्यहं विप्रान्देवैस्तुल्यान्मनस्विनः ।
अपराधमिमं विप्र क्षन्तुमर्हसि मेऽनघ

nāvajānāmyahaṃ viprāndevaistulyānmanasvinaḥ |
aparādhamimaṃ vipra kṣantumarhasi me'nagha

जानामि तेजो विप्राणआं महाभाग्यं च धीमताम् ।
अपेयः सागरः क्रोधात्कृतो हि लवणोदकः

jānāmi tejo viprāṇaāṃ mahābhāgyaṃ ca dhīmatām |
apeyaḥ sāgaraḥ krodhātkṛto hi lavaṇodakaḥ

तथैव दीप्ततपसां मुनीनां भावितात्मनाम् ।
येषां क्रोधाग्निरद्यापि समुद्रे नोपशाम्यति ।
कस्तान्परिभवेन्मूढो ब्राह्मणानमितौजसः

tathaiva dīptatapasāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām |
yeṣāṃ krodhāgniradyāpi samudre nopaśāmyati |
kastānparibhavenmūḍho brāhmaṇānamitaujasaḥ

ब्राह्मणानां परिभवाद्वातापिः सुदुरात्मवान् ।
अगस्त्यमृषिमासाद्य जीर्णः क्रूरो महासुरः

brāhmaṇānāṃ paribhavādvātāpiḥ sudurātmavān |
agastyamṛṣimāsādya jīrṇaḥ krūro mahāsuraḥ

बहुप्रभावाः श्रूयन्ते ब्राह्मणानां महात्मनाम् ।
क्रोधः सुविपुलो ब्रह्मन्प्रसादश्च महात्मनाम् ।
अस्मिंस्त्वतिक्रमे ब्रह्मन्क्षन्तुमर्हसि मेऽनघ

bahuprabhāvāḥ śrūyante brāhmaṇānāṃ mahātmanām |
krodhaḥ suvipulo brahmanprasādaśca mahātmanām |
asmiṃstvatikrame brahmankṣantumarhasi me'nagha

पतिशुश्रूषया धर्मो य स मे रोचते द्विज ।
दैवतेष्वपि सर्वेषु भर्ता मे दैवतं परम्

patiśuśrūṣayā dharmo ya sa me rocate dvija |
daivateṣvapi sarveṣu bhartā me daivataṃ param

अविशेषेण तस्याहं कुर्यां धर्मं द्विजोत्तम ।
शुश्रूषायाः फलं पश्य पत्युर्ब्राह्मण यादृशम्

aviśeṣeṇa tasyāhaṃ kuryāṃ dharmaṃ dvijottama |
śuśrūṣāyāḥ phalaṃ paśya patyurbrāhmaṇa yādṛśam

बलाका हि त्वया दग्धा रोषात्तद्विदितं मया ।
क्रोधः शत्रुः शरीरस्थो मनुष्याणां द्विजोत्तम

balākā hi tvayā dagdhā roṣāttadviditaṃ mayā |
krodhaḥ śatruḥ śarīrastho manuṣyāṇāṃ dvijottama

मास्म क्रुध्यो बलाकेव न वध्याऽस्मि पतिव्रता ।
यः क्रोधमोहौ त्यजति तं देवा ब्राह्मणं विदुः

māsma krudhyo balākeva na vadhyā'smi pativratā |
yaḥ krodhamohau tyajati taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

यो वदेदिह सत्यानि गुरुं संतोषयेत च ।
हिंसितश्च त हिंसेत तं देवा ब्राह्मणं विदुः

yo vadediha satyāni guruṃ saṃtoṣayeta ca |
hiṃsitaśca ta hiṃseta taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

जितेन्द्रियो धर्मपरः स्वाध्यायनिरतः शुचिः ।
कामक्रोधौ वशौ यस्य तं देवा ब्राह्मणं विदुः

jitendriyo dharmaparaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ |
kāmakrodhau vaśau yasya taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

यस्य चात्मसमो लोको धर्मज्ञस्य मनस्विनः ।
सर्वधर्मेषु चरतस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः

yasya cātmasamo loko dharmajñasya manasvinaḥ |
sarvadharmeṣu caratastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

योऽध्यापयेदधीयीत यजेद्वा याजयीत वा ।
दद्याद्वाऽपि यथाशक्ति तं देवा ब्राह्मणं विदुः

yo'dhyāpayedadhīyīta yajedvā yājayīta vā |
dadyādvā'pi yathāśakti taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

ब्राह्मचारी वदान्यो योप्यधीयाद्द्विजपुङ्गवः ।
स्वाध्यायवानमत्तो वै तं देवा ब्राह्मणं विदुः

brāhmacārī vadānyo yopyadhīyāddvijapuṅgavaḥ |
svādhyāyavānamatto vai taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

यद्ब्राह्मणानां कुशलं तदेषां परिकीर्तयेत् ।
सत्यं तथा व्याहरतां नानृते रमते मनः

yadbrāhmaṇānāṃ kuśalaṃ tadeṣāṃ parikīrtayet |
satyaṃ tathā vyāharatāṃ nānṛte ramate manaḥ

धनं तु ब्राह्मणस्याहुः स्वाध्यायं दममार्जवम् ।
इन्द्रियाणां निग्रहं च शाश्वतं द्विजसत्तम

dhanaṃ tu brāhmaṇasyāhuḥ svādhyāyaṃ damamārjavam |
indriyāṇāṃ nigrahaṃ ca śāśvataṃ dvijasattama

सत्यार्जवे धर्ममाहुः परं धर्मविदो जनाः ।
दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः

satyārjave dharmamāhuḥ paraṃ dharmavido janāḥ |
durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ sa ca satye pratiṣṭhitaḥ

श्रुतिप्रमाणो धर्मः स्यादिति वृद्धानुशासनम् ।
बहुधा दृश्यते धर्मः सूक्ष्म एव द्विजोत्तम

śrutipramāṇo dharmaḥ syāditi vṛddhānuśāsanam |
bahudhā dṛśyate dharmaḥ sūkṣma eva dvijottama

भगवानपि धर्मज्ञः स्वाद्यायनिरतः शुचिः ।
न तु तत्त्वेन भगवन्दर्मं वेत्सीति मे मतिः

bhagavānapi dharmajñaḥ svādyāyanirataḥ śuciḥ |
na tu tattvena bhagavandarmaṃ vetsīti me matiḥ

यदि विप्र न जानीषे धर्मं परमकं द्विज ।
धर्मव्याधं तत पृच्छ गत्वा तु मिथिलां पुरीम्

yadi vipra na jānīṣe dharmaṃ paramakaṃ dvija |
dharmavyādhaṃ tata pṛccha gatvā tu mithilāṃ purīm

मातापितृभ्यां शुश्रूपुः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
मिथिलायां वसेद्व्याधः स ते धर्मान्प्रवक्ष्यति

mātāpitṛbhyāṃ śuśrūpuḥ satyavādī jitendriyaḥ |
mithilāyāṃ vasedvyādhaḥ sa te dharmānpravakṣyati

तत्र गच्छस्व भद्रं ते यथाकामं द्विजोत्तम ।
व्याधः परमधर्मात्मा स ते छेत्स्यति संशयम्

tatra gacchasva bhadraṃ te yathākāmaṃ dvijottama |
vyādhaḥ paramadharmātmā sa te chetsyati saṃśayam

अत्युक्तमपि मे सर्वं क्षन्तुमर्हस्यनिन्दित ।
स्त्रियो ह्यवध्याः सर्वेषां ये धर्ममभिविन्दते

atyuktamapi me sarvaṃ kṣantumarhasyanindita |
striyo hyavadhyāḥ sarveṣāṃ ye dharmamabhivindate

प्रीतोस्मि तव भद्रं ते गतः क्रोधश्च शोभने ।
उपालम्भस्त्वया प्रोक्तो मम निश्रेयसं परम्

prītosmi tava bhadraṃ te gataḥ krodhaśca śobhane |
upālambhastvayā prokto mama niśreyasaṃ param

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि साधयिष्यामि शोभने ।
धन्या त्वमसि कल्याणि यस्याः स्याद्वृत्तमीदृशम् ।

svasti te'stu gamiṣyāmi sādhayiṣyāmi śobhane |
dhanyā tvamasi kalyāṇi yasyāḥ syādvṛttamīdṛśam |

तया विसृष्टो निर्गत्य स्वमेव भवनं ययौ ।
विनिन्दन्स स्वमात्मानं कौशिको द्विजसत्तमः ॥
वस्त्रिणो वस्त्रदा यान्ति अवस्त्रा यान्त्यवस्त्रदाः

tayā visṛṣṭo nirgatya svameva bhavanaṃ yayau |
vinindansa svamātmānaṃ kauśiko dvijasattamaḥ ||
vastriṇo vastradā yānti avastrā yāntyavastradāḥ