Chapter 190: Manu saves the fish, the fish saves the world

ततः स पाण्डवो भूयो मार्कण्डेयमुवाच ह ।
कथयस्वति चरितं मनोर्वैवस्वतस्य च

tataḥ sa pāṇḍavo bhūyo mārkaṇḍeyamuvāca ha |
kathayasvati caritaṃ manorvaivasvatasya ca

विवस्वतः सुतो राजन्महर्षिः सुप्रतापवान् ।
बभूव नरशार्दूल प्रजापतिसमद्युतिः

vivasvataḥ suto rājanmaharṣiḥ supratāpavān |
babhūva naraśārdūla prajāpatisamadyutiḥ

ओजसातेजसा लक्ष्म्या तपसा च विशेषतः ।
अतिचक्राम पितरं मनुः स्वंच पितामहम्

ojasātejasā lakṣmyā tapasā ca viśeṣataḥ |
aticakrāma pitaraṃ manuḥ svaṃca pitāmaham

ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां स नराधिपः ।
एकपादस्थितस्तीव्रं चकार सुमहत्तपः

ūrdhvabāhurviśālāyāṃ badaryāṃ sa narādhipaḥ |
ekapādasthitastīvraṃ cakāra sumahattapaḥ

अवाकूशिरास्तथा चापि नेत्रैरनिमिषैर्दृढम् ।
सोऽतप्यत तपो घोरं वर्षाणामयुतं तदा

avākūśirāstathā cāpi netrairanimiṣairdṛḍham |
so'tapyata tapo ghoraṃ varṣāṇāmayutaṃ tadā

तं कदाचित्तपस्यन्तमार्द्रचीरजटाधरम् ।
चीरिणीतीरमागम्य मत्स्यो वचनमब्रवीत्

taṃ kadācittapasyantamārdracīrajaṭādharam |
cīriṇītīramāgamya matsyo vacanamabravīt

भगवन्क्षुद्रमत्स्येस्मि बलवद्भ्यो भयंमम ।
मत्स्येभ्यो हि ततो मां त्वं त्रातुमर्हसि सुव्रत

bhagavankṣudramatsyesmi balavadbhyo bhayaṃmama |
matsyebhyo hi tato māṃ tvaṃ trātumarhasi suvrata

दुर्बलं बलवन्तो हि मत्स्या मत्स्यं विशेषतः ।
भक्षयन्ति सदा वृत्तिर्विहिता नः सनातनी

durbalaṃ balavanto hi matsyā matsyaṃ viśeṣataḥ |
bhakṣayanti sadā vṛttirvihitā naḥ sanātanī

तस्माद्भयौघान्महतो मज्जन्तं मां विशेषतः ।
त्रातुमर्हसि कर्तास्मि कृतेप्रतिकृतं तव

tasmādbhayaughānmahato majjantaṃ māṃ viśeṣataḥ |
trātumarhasi kartāsmi kṛtepratikṛtaṃ tava

स मत्स्यवचनं श्रुत्वा कृपयाऽभिपरिप्लुतः ।
मनुर्वैवस्वतोऽगृह्णात्तं मत्स्यं पाणिना स्वयम्

sa matsyavacanaṃ śrutvā kṛpayā'bhipariplutaḥ |
manurvaivasvato'gṛhṇāttaṃ matsyaṃ pāṇinā svayam

उदकान्तमुपानीय मत्स्यं वैवस्वतो मनुः ।
अलिञ्जरे प्राक्षिपत्तं चन्द्रांशुसदृशप्रभम्

udakāntamupānīya matsyaṃ vaivasvato manuḥ |
aliñjare prākṣipattaṃ candrāṃśusadṛśaprabham

स तत्र ववृधे राजन्मत्स्यः परमसत्कृतः ।
पुत्रवत्स्वीकरोत्तस्मै मनुर्भावं विशेषतः

sa tatra vavṛdhe rājanmatsyaḥ paramasatkṛtaḥ |
putravatsvīkarottasmai manurbhāvaṃ viśeṣataḥ

अथ कालेन महता स मत्स्यः सुमहानभूत् ।
अलिञ्जरजले चैव नासौ समभवत्किल

atha kālena mahatā sa matsyaḥ sumahānabhūt |
aliñjarajale caiva nāsau samabhavatkila

अथ मत्स्यो मनुं दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत ।
भगवन्साधु मेऽद्यान्यत्स्थानं संप्रतिपादय

atha matsyo manuṃ dṛṣṭvā punarevābhyabhāṣata |
bhagavansādhu me'dyānyatsthānaṃ saṃpratipādaya

उद्धृत्यालिञ्जरात्तस्मात्ततः स भगवान्मनुः ।
तं मत्स्यमनयद्वापीं महतीं स मनुस्तदा

uddhṛtyāliñjarāttasmāttataḥ sa bhagavānmanuḥ |
taṃ matsyamanayadvāpīṃ mahatīṃ sa manustadā

तत्रतं प्राक्षिपच्चापि मनुः परपुरंजय ।
अथावर्धत मत्स्यः स पुनर्वर्षगणान्बहून्

tatrataṃ prākṣipaccāpi manuḥ parapuraṃjaya |
athāvardhata matsyaḥ sa punarvarṣagaṇānbahūn

द्वियोजनायता वापी विस्तृताचापि योजनम् ।
तस्यां नासौ समभवन्मत्स्यो राजीवलोचन

dviyojanāyatā vāpī vistṛtācāpi yojanam |
tasyāṃ nāsau samabhavanmatsyo rājīvalocana

विचेष्टितुं च कौन्तेय मत्स्यो वाप्यां विशांपते ।
मनुं मत्स्यस्ततो दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत

viceṣṭituṃ ca kaunteya matsyo vāpyāṃ viśāṃpate |
manuṃ matsyastato dṛṣṭvā punarevābhyabhāṣata

नय मां भगवन्साधो समुद्रमहिषीं प्रियाम् ।
गङ्गां नांत्रापि शक्तोस्मि वस्तुं मतिमतांवर

naya māṃ bhagavansādho samudramahiṣīṃ priyām |
gaṅgāṃ nāṃtrāpi śaktosmi vastuṃ matimatāṃvara

निदेशे हि मया तुभ्यं स्थातव्यमनसूयता ।
वृद्धिर्हि परमा प्राप्ता त्वत्कृते हि मयाऽनघ

nideśe hi mayā tubhyaṃ sthātavyamanasūyatā |
vṛddhirhi paramā prāptā tvatkṛte hi mayā'nagha

एवमुक्तो मनुर्मत्स्यमनयद्भगवान्वशी ।
नदीं गङ्गां तत्रचैनं स्वयं प्राक्षिपदेव च

evamukto manurmatsyamanayadbhagavānvaśī |
nadīṃ gaṅgāṃ tatracainaṃ svayaṃ prākṣipadeva ca

स तत्र ववृधे मत्स्यः कंचित्रालमरिंदम ।
गतः पुनर्मनुं दृष्ट्वा मत्स्यो वचनमब्रवीत्

sa tatra vavṛdhe matsyaḥ kaṃcitrālamariṃdama |
gataḥ punarmanuṃ dṛṣṭvā matsyo vacanamabravīt

गङ्गायां हि न शक्नोमि बृहत्त्वाच्चेष्टितुं प्रभो ।
समुद्रं नय मामाशु प्रसीद भगवन्निति

gaṅgāyāṃ hi na śaknomi bṛhattvācceṣṭituṃ prabho |
samudraṃ naya māmāśu prasīda bhagavanniti

उद्धृत्य गङ्गासलिलात्ततो मत्स्यं मनुः स्वयम् ।
समुद्रमनयत्पार्त तत्रचैनमवासृजत्

uddhṛtya gaṅgāsalilāttato matsyaṃ manuḥ svayam |
samudramanayatpārta tatracainamavāsṛjat

सुमहानपि मत्स्यस्तु स मनोर्नयतस्तदा ।
आसीद्यथेष्टहार्यश्च स्पर्शगन्धसुखश्च वै

sumahānapi matsyastu sa manornayatastadā |
āsīdyatheṣṭahāryaśca sparśagandhasukhaśca vai

यदा समुद्रे प्रक्षिप्तः स मत्स्यो ननुना तदा ।
तत एनमिदं वाक्यं स्मयमान इवाब्रवीत्

yadā samudre prakṣiptaḥ sa matsyo nanunā tadā |
tata enamidaṃ vākyaṃ smayamāna ivābravīt

भगवन्हि कृता रक्षा त्वया सर्वा विशेषतः ।
प्राप्तकालं तु यत्कार्यं त्वया तच्छ्रूयतां मम

bhagavanhi kṛtā rakṣā tvayā sarvā viśeṣataḥ |
prāptakālaṃ tu yatkāryaṃ tvayā tacchrūyatāṃ mama

अचिराद्भगवन्बौममिदं स्थावरजङ्गमम् ।
सर्वमेव महाभाग प्रलयं वै गमिष्यति

acirādbhagavanbaumamidaṃ sthāvarajaṅgamam |
sarvameva mahābhāga pralayaṃ vai gamiṣyati

संप्रक्षालनकालोऽयंलोकानां समुपस्थितः ।
तस्मात्त्वां बोधयाम्यद्ययत्ते हितमनुत्तमम्

saṃprakṣālanakālo'yaṃlokānāṃ samupasthitaḥ |
tasmāttvāṃ bodhayāmyadyayatte hitamanuttamam

त्रसानां स्तावराणां च यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति ।
तस्य सर्वस् संप्राप्तः कालः परमदारुणः

trasānāṃ stāvarāṇāṃ ca yacceṅgaṃ yacca neṅgati |
tasya sarvas saṃprāptaḥ kālaḥ paramadāruṇaḥ

नौश्च कारयितव्या ते दृढा युक्तवटारका ।
तत्र सप्तर्षिभिः सार्धमारुहेथा महामुने

nauśca kārayitavyā te dṛḍhā yuktavaṭārakā |
tatra saptarṣibhiḥ sārdhamāruhethā mahāmune

बीजानि चैव सर्वाणि यथोक्तानि मया पुरा ।
तस्यामारोहयेर्नावि सुसंगुप्तानि भागशः

bījāni caiva sarvāṇi yathoktāni mayā purā |
tasyāmārohayernāvi susaṃguptāni bhāgaśaḥ

नौस्थश्च मां प्रतीक्षेथास्ततो मुनिजनप्रिय ।
आगमिष्याम्यहं शृङ्गी विज्ञेयस्तेन तापस

nausthaśca māṃ pratīkṣethāstato munijanapriya |
āgamiṣyāmyahaṃ śṛṅgī vijñeyastena tāpasa

एवमेतत्त्वया कार्यमापृष्टोसि व्रजाम्यहम् ।
ता न शक्या महत्यो वै आपस्तर्तुं मया विना ।
नातिशङ्क्यमिदं चापि वचनं मे त्वया विभो

evametattvayā kāryamāpṛṣṭosi vrajāmyaham |
tā na śakyā mahatyo vai āpastartuṃ mayā vinā |
nātiśaṅkyamidaṃ cāpi vacanaṃ me tvayā vibho

एवं करिष्य इति तं स मत्स्यं प्रत्यभाषत ।
जग्मतुश्च यथाकाममनुज्ञाप्य परस्परम्

evaṃ kariṣya iti taṃ sa matsyaṃ pratyabhāṣata |
jagmatuśca yathākāmamanujñāpya parasparam

ततो मनुर्महाराज यथोक्तं मत्स्यकेन ह ।
बीजान्यादाय सर्वाणि सागरं पुप्लुवे तदा ।
नौकया शुभयावीर महोर्मिणमरिंदम

tato manurmahārāja yathoktaṃ matsyakena ha |
bījānyādāya sarvāṇi sāgaraṃ pupluve tadā |
naukayā śubhayāvīra mahormiṇamariṃdama

चिन्तयामास च मनुस्तं मत्स्यं पृथिवीपते ।
सच तच्चिन्तितं ज्ञात्वा मत्स्यः परपुरंजय ।
शृङ्गी तत्राजगागाशु तदा भरतसत्तम

cintayāmāsa ca manustaṃ matsyaṃ pṛthivīpate |
saca taccintitaṃ jñātvā matsyaḥ parapuraṃjaya |
śṛṅgī tatrājagāgāśu tadā bharatasattama

तं दृष्ट्वा मनुजव्याघ्र मनुर्मत्स्यं जलार्णवे ।
शृङ्गिणं तं यथोक्तेन रूपेणाद्रिमिवोच्छ्रितम्

taṃ dṛṣṭvā manujavyāghra manurmatsyaṃ jalārṇave |
śṛṅgiṇaṃ taṃ yathoktena rūpeṇādrimivocchritam

वटारकमयं पाशमथ मत्स्यस्य मूर्धनि ।
मनुर्मनुजशार्दूल तस् शृङ्गे न्यवेशयत्

vaṭārakamayaṃ pāśamatha matsyasya mūrdhani |
manurmanujaśārdūla tas śṛṅge nyaveśayat

संयतस्तेन पाशेन मत्स्यः परपुरंजय ।
वेगेन महता नावं प्राकर्षल्लवणाम्भसि

saṃyatastena pāśena matsyaḥ parapuraṃjaya |
vegena mahatā nāvaṃ prākarṣallavaṇāmbhasi

स ततार तया नावा समुद्रं मनुजेश्वर ।
नृत्यमानमिवोर्मीभिर्गर्जमानमिवाम्भसा

sa tatāra tayā nāvā samudraṃ manujeśvara |
nṛtyamānamivormībhirgarjamānamivāmbhasā

क्षोभ्यमाणा महावातैः सा नौस्तस्मिन्महोदधौ ।
घूर्णते चपलेव स्‌री मत्ता परपुरंजय

kṣobhyamāṇā mahāvātaiḥ sā naustasminmahodadhau |
ghūrṇate capaleva s‌rī mattā parapuraṃjaya

नैव भूमिर्न च दिशः प्रदिशो वा चकाशिरे ।
सर्वं सलिलमेवासीत्खं द्यौश्च नरपुङ्गव

naiva bhūmirna ca diśaḥ pradiśo vā cakāśire |
sarvaṃ salilamevāsītkhaṃ dyauśca narapuṅgava

एवंभूते तदा लोके संकुले भरतर्षभ ।
अदृश्यन्त सप्तर्षयो मनुर्मत्स्यस्तथैव च

evaṃbhūte tadā loke saṃkule bharatarṣabha |
adṛśyanta saptarṣayo manurmatsyastathaiva ca

एवं बहून्वर्षगणांस्तां नावं सोऽथ मत्स्यकः ।
चकर्षातन्द्रितो राजंस्तस्मिन्सलिलसंचये

evaṃ bahūnvarṣagaṇāṃstāṃ nāvaṃ so'tha matsyakaḥ |
cakarṣātandrito rājaṃstasminsalilasaṃcaye

ततो हिमवतः शृङ्गं यत्परं भरतर्षभ ।
तत्राकर्षत्ततो नावं स मत्स्यः कुरुनन्दन

tato himavataḥ śṛṅgaṃ yatparaṃ bharatarṣabha |
tatrākarṣattato nāvaṃ sa matsyaḥ kurunandana

अथाब्रवीत्तदा मत्स्यस्तानृषीन्प्रहसञ्शनैः ।
अस्मिन्हिमवतः शृङ्गे नावं बध्नीत माचिरम्

athābravīttadā matsyastānṛṣīnprahasañśanaiḥ |
asminhimavataḥ śṛṅge nāvaṃ badhnīta māciram

सा बद्धा तत्र तैस्तूर्णमृषिभिर्भरतर्षभ ।
नौर्मत्स्यस्य वचः श्रुत्वा शृङ्गे हिमवतस्तदा

sā baddhā tatra taistūrṇamṛṣibhirbharatarṣabha |
naurmatsyasya vacaḥ śrutvā śṛṅge himavatastadā

तच्च नौबन्धनं नाम शृङ्गं हिमवतः परम् ।
ख्यातमद्यापि कौन्तेय तद्विद्धि भरतर्षभ

tacca naubandhanaṃ nāma śṛṅgaṃ himavataḥ param |
khyātamadyāpi kaunteya tadviddhi bharatarṣabha

अथाब्रवीदनिमिषस्तानृषीन्सहितस्तदा ।
अहं प्रजापतिर्ब्रह्मा मत्परं नाधिगम्यते ।
मत्स्यरूपेण यूयं च मयाऽस्मान्मोक्षिता भयात्

athābravīdanimiṣastānṛṣīnsahitastadā |
ahaṃ prajāpatirbrahmā matparaṃ nādhigamyate |
matsyarūpeṇa yūyaṃ ca mayā'smānmokṣitā bhayāt

मनुना च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानुपाः ।
स्रष्टव्याः सर्वलोकाश्चयच्चेङ्गं यच्चा नेङ्गति

manunā ca prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānupāḥ |
sraṣṭavyāḥ sarvalokāścayacceṅgaṃ yaccā neṅgati

तपसा चापि तीव्रेण प्रतिभाऽस्य भविष्यति ।
मत्प्रसादात्प्रजासर्गे न च मोहं गमिष्यति ।
इत्युक्त्वा वचनं मत्स्यः क्षणेनादर्शनं गतः

tapasā cāpi tīvreṇa pratibhā'sya bhaviṣyati |
matprasādātprajāsarge na ca mohaṃ gamiṣyati |
ityuktvā vacanaṃ matsyaḥ kṣaṇenādarśanaṃ gataḥ

स्रष्टुकामः प्रजाश्चापि मनुर्वैवस्वतः स्वयम् ।
प्रमूढोऽभूत्प्रजासर्गे तपस्तेपे महत्ततः

sraṣṭukāmaḥ prajāścāpi manurvaivasvataḥ svayam |
pramūḍho'bhūtprajāsarge tapastepe mahattataḥ

तपसा महता युक्तः सोऽथ स्रष्टुं प्रचक्रमे ।
सर्वाः प्रजा मनुः साक्षाद्यथावद्भरतर्षभ

tapasā mahatā yuktaḥ so'tha sraṣṭuṃ pracakrame |
sarvāḥ prajā manuḥ sākṣādyathāvadbharatarṣabha

इत्येतन्मात्स्यकं नाम पुराणं परिकीर्तितम् ।
आख्यानमिदमाख्यातं सर्वपापहरं मया

ityetanmātsyakaṃ nāma purāṇaṃ parikīrtitam |
ākhyānamidamākhyātaṃ sarvapāpaharaṃ mayā

य इदं शृणुयान्नित्यं मनोश्चरितमादितः ।
स सुखी सर्वपूर्णार्थः सर्वलोकमियान्नरः

ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ manoścaritamāditaḥ |
sa sukhī sarvapūrṇārthaḥ sarvalokamiyānnaraḥ