Chapter 183: Nahusha's teaching and release from the curse

भवानेतादृशो लोके वेदवेदाङ्गपारगः ।
ब्रूहि किं कुर्वतः कर्म भवेद्गतिरनुत्तमा ॥ 1

bhavānetādṛśo loke vedavedāṅgapāragaḥ |
brūhi kiṃ kurvataḥ karma bhavedgatiranuttamā || 1

पात्रे दत्त्वा प्रियाण्युक्त्वा सत्यमुक्त्वा च भारत ।
अहिंसानिरतः स्वर्गं गच्छेदिति मतिर्मम

pātre dattvā priyāṇyuktvā satyamuktvā ca bhārata |
ahiṃsānirataḥ svargaṃ gacchediti matirmama

दानाद्वा सर्प सत्याद्वा किमतो गुरु दृश्यते ।
अहिंसाप्रिययोश्चैव गुरुलाघवमुच्यताम्

dānādvā sarpa satyādvā kimato guru dṛśyate |
ahiṃsāpriyayoścaiva gurulāghavamucyatām

दानं च सत्यं तत्त्वं वा अहिंसा प्रियमेव च ।
एषां कार्यगरीयस्त्वाद्दृश्यते गुरुलाघवम्

dānaṃ ca satyaṃ tattvaṃ vā ahiṃsā priyameva ca |
eṣāṃ kāryagarīyastvāddṛśyate gurulāghavam

क्वचिद्दानप्रयोगाद्धि सत्यमेव विशिष्यते ।
सत्यवाक्याच्च राजेनद्र क्वचिद्दानं विशिष्यते

kvaciddānaprayogāddhi satyameva viśiṣyate |
satyavākyācca rājenadra kvaciddānaṃ viśiṣyate

एवमेव महेष्वास प्रियवाक्यान्महीपते ।
अहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश्च प्रियमिष्यते

evameva maheṣvāsa priyavākyānmahīpate |
ahiṃsā dṛśyate gurvī tataśca priyamiṣyate

एवमेतद्भवेद्राजन्कार्यापेक्षमनन्तरम् ।
यदभिप्रेतमन्यत्ते ब्रूहि यावद्ब्रवीम्यहम्

evametadbhavedrājankāryāpekṣamanantaram |
yadabhipretamanyatte brūhi yāvadbravīmyaham

कथं स्वर्गे गतिः सर्प कर्मणां च फलं ध्रुवम् ।
अशरीरस्य दृश्येत प्रब्रूहि विषयांश्च मे

kathaṃ svarge gatiḥ sarpa karmaṇāṃ ca phalaṃ dhruvam |
aśarīrasya dṛśyeta prabrūhi viṣayāṃśca me

तिस्रो वै गतयो राजन्परिदृष्टाः स्वकर्मभिः ।
मानुषं स्वर्गवासश्च तिर्यग्योनिश्च तत्रिधा

tisro vai gatayo rājanparidṛṣṭāḥ svakarmabhiḥ |
mānuṣaṃ svargavāsaśca tiryagyoniśca tatridhā

तत्र वै मानुषाल्लोकाद्दानादिभिरनादिभिः ।
अहिंसार्थसमायुक्तैः कारणैः स्वर्गमश्नुते

tatra vai mānuṣāllokāddānādibhiranādibhiḥ |
ahiṃsārthasamāyuktaiḥ kāraṇaiḥ svargamaśnute

विपरीतैश्च राजेन्द्र कारणैर्मानुषो भवेत् ।
तिर्यग्योनिस्तथा तात विशेषश्चात्र वक्ष्यते

viparītaiśca rājendra kāraṇairmānuṣo bhavet |
tiryagyonistathā tāta viśeṣaścātra vakṣyate

क्रामक्रोधसमायुक्तो हिंसालोभसमनवितः ।
मनुष्यत्वात्परिब्रष्टस्तिर्यग्योनौ प्रसूयते

krāmakrodhasamāyukto hiṃsālobhasamanavitaḥ |
manuṣyatvātparibraṣṭastiryagyonau prasūyate

तिर्यग्योन्याः पृथग्भावो मनुष्यार्थे विधीयते ।
गवादिभ्यस्तथाऽश्वेभ्यो देवत्वमपि दृश्यते

tiryagyonyāḥ pṛthagbhāvo manuṣyārthe vidhīyate |
gavādibhyastathā'śvebhyo devatvamapi dṛśyate

सोयमेता गतीस्तात जन्तुश्चरति कार्यवान् ।
निम्ने महति चात्मानमवस्थाप्य च वै नृप

soyametā gatīstāta jantuścarati kāryavān |
nimne mahati cātmānamavasthāpya ca vai nṛpa

जातो जातश्च बलवान्भुङ्क्ते नाम्नाऽथ देहवान् ।
फलार्थस्तात निष्पृक्तः प्रजालक्षणभावनः

jāto jātaśca balavānbhuṅkte nāmnā'tha dehavān |
phalārthastāta niṣpṛktaḥ prajālakṣaṇabhāvanaḥ

शब्दे स्पर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयोः ।
तस्याधिष्ठानमव्यग्रो ब्रूहि सर्प यथातथम्

śabde sparśe ca rūpe ca tathaiva rasagandhayoḥ |
tasyādhiṣṭhānamavyagro brūhi sarpa yathātatham

किं न गृह्णासि विषयान्युगपत्त्वं महामते ।
एतावदुच्यतां चोक्तं सर्वं पन्नगसत्तम

kiṃ na gṛhṇāsi viṣayānyugapattvaṃ mahāmate |
etāvaducyatāṃ coktaṃ sarvaṃ pannagasattama

तदात्मद्रव्यमायुष्मन्देहसंश्रयणान्वितम् ।
करणाधिष्ठितं भोगानुपभुङ्क्ते यथाविथि

tadātmadravyamāyuṣmandehasaṃśrayaṇānvitam |
karaṇādhiṣṭhitaṃ bhogānupabhuṅkte yathāvithi

ज्ञानं चैवात्र बुद्धिश्च कमश्च भरतर्षभ ।
तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे

jñānaṃ caivātra buddhiśca kamaśca bharatarṣabha |
tasya bhogādhikaraṇe karaṇāni nibodha me

मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयानिमान् ।
विषयायतनत्वेन भूतात्मा क्षेत्रविष्ठितः

manasā tāta paryeti kramaśo viṣayānimān |
viṣayāyatanatvena bhūtātmā kṣetraviṣṭhitaḥ

तत्रचापि नरव्याघ्र मनो जन्तोर्विधीयते ।
तस्माद्युगपदत्रास्य ग्रहणं नोपपद्यते

tatracāpi naravyāghra mano jantorvidhīyate |
tasmādyugapadatrāsya grahaṇaṃ nopapadyate

स आत्मा पुरुषव्याघ्र भ्रुवोरन्तरमाश्रितः ।
बुद्धिं द्रव्येषु सृजति विविधेषु परावराम्

sa ātmā puruṣavyāghra bhruvorantaramāśritaḥ |
buddhiṃ dravyeṣu sṛjati vividheṣu parāvarām

बुद्धेरुत्तरकालं च वेदना दृश्यते बुधैः ।
एष वै राजशार्दूल विधिः क्षेत्रज्ञभावनः

buddheruttarakālaṃ ca vedanā dṛśyate budhaiḥ |
eṣa vai rājaśārdūla vidhiḥ kṣetrajñabhāvanaḥ

मनसश्चापि बुद्धेश्च ब्रूहि मे लक्षणं परम् ।
एतदध्यात्मविदुषां परं कार्यं विधीयते

manasaścāpi buddheśca brūhi me lakṣaṇaṃ param |
etadadhyātmaviduṣāṃ paraṃ kāryaṃ vidhīyate

बुद्धिरात्मानुगाऽतीव उत्पातेन विधीयते ।
तदाश्रिता हि सा ज्ञेया बुद्धिस्तस्यैषिणी भवेत्

buddhirātmānugā'tīva utpātena vidhīyate |
tadāśritā hi sā jñeyā buddhistasyaiṣiṇī bhavet

बुद्धिरुत्पद्यते कार्यान्मनस्तूत्पन्नमेव हि ।
बुद्धेर्गुणविधानेन मनस्तद्गुणवद्भवेत्

buddhirutpadyate kāryānmanastūtpannameva hi |
buddherguṇavidhānena manastadguṇavadbhavet

एतद्विशेषणं तात मनोबुद्ध्योर्मयेरितम् ।
त्वमप्यत्राभिसंबुद्धः कथं वा मन्यसे स्वयम्

etadviśeṣaṇaṃ tāta manobuddhyormayeritam |
tvamapyatrābhisaṃbuddhaḥ kathaṃ vā manyase svayam

अहो बुद्धिमतांश्रेष्ठ शुभा बुद्धिरियं तव ।
विदितं वेदितव्यं ते कस्मान्नहुष पृच्छसि

aho buddhimatāṃśreṣṭha śubhā buddhiriyaṃ tava |
viditaṃ veditavyaṃ te kasmānnahuṣa pṛcchasi

सर्वज्ञं त्वां कथं मोह आविशत्स्वर्गवासिनम् ।
एवमद्भुतकर्माणमिति मे संशयो महान्

sarvajñaṃ tvāṃ kathaṃ moha āviśatsvargavāsinam |
evamadbhutakarmāṇamiti me saṃśayo mahān

सुप्रज्ञमपि चेच्छूरमृद्धिर्मोहयते नरम् ।
वर्तमानः सुखे सर्वो नावैतीति मतिर्मम

suprajñamapi cecchūramṛddhirmohayate naram |
vartamānaḥ sukhe sarvo nāvaitīti matirmama

सोहमैश्वर्यमोहेन मदाविष्टो युधिष्ठिर ।
पतितः प्रतिसंबुद्धस्त्वां तु संबोधयाम्यहम्

sohamaiśvaryamohena madāviṣṭo yudhiṣṭhira |
patitaḥ pratisaṃbuddhastvāṃ tu saṃbodhayāmyaham

कृतंकार्यं महाराज त्वया मम परंतप ।
क्षीणः शाप सुकृच्छ्रो मे त्वया संभाष्य साधुना

kṛtaṃkāryaṃ mahārāja tvayā mama paraṃtapa |
kṣīṇaḥ śāpa sukṛcchro me tvayā saṃbhāṣya sādhunā

अहं हि दिवि दिव्येन विमानन चरन्पुरा ।
अभिमानेन मत्तः सन्कंचिन्नान्यमचिन्तयम्

ahaṃ hi divi divyena vimānana caranpurā |
abhimānena mattaḥ sankaṃcinnānyamacintayam

ब्रह्मर्षिदेघगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः ।
वरं मम प्रयच्छन्ति सर्वे त्रैलोक्यवासिनः

brahmarṣideghagandharvayakṣarākṣasapannagāḥ |
varaṃ mama prayacchanti sarve trailokyavāsinaḥ

चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीपते ।
तस्य तेजो हराम्याशु तद्धि दृष्टेर्बलं मम

cakṣuṣā yaṃ prapaśyāmi prāṇinaṃ pṛthivīpate |
tasya tejo harāmyāśu taddhi dṛṣṭerbalaṃ mama

ब्रह्मर्षीणां सरस्रं हि उवाह शिबिकां मम ।
कस मामपनयो राजन्भ्रंशयामास वै श्रियः

brahmarṣīṇāṃ sarasraṃ hi uvāha śibikāṃ mama |
kasa māmapanayo rājanbhraṃśayāmāsa vai śriyaḥ

तत्र ह्यगस्त्यः पादेन वहन्स्पृष्टो महामुनिः ।
अगस्त्येन ततोस्म्युक्तो ध्वंस सर्पेति वैरुषा

tatra hyagastyaḥ pādena vahanspṛṣṭo mahāmuniḥ |
agastyena tatosmyukto dhvaṃsa sarpeti vairuṣā

ततस्तस्माद्विमानाग्र्यात्प्रच्युतश्च्युतलक्षणः ।
प्रपतन्बुबुधेऽऽत्मानं व्यालीभूतमधोमुखम्

tatastasmādvimānāgryātpracyutaścyutalakṣaṇaḥ |
prapatanbubudhe''tmānaṃ vyālībhūtamadhomukham

अयाचं तमहं विप्रं शापस्यान्तो भवेदिति ।
प्रमादात्संप्रमूढस्य भगवन्क्षन्तुमर्हसि

ayācaṃ tamahaṃ vipraṃ śāpasyānto bhavediti |
pramādātsaṃpramūḍhasya bhagavankṣantumarhasi

ततः स मामुवाचेदं प्रपतन्तं कृपानवितः ।
युधिष्ठिरो धर्मराजः शापात्त्वां मोक्षयिष्यति

tataḥ sa māmuvācedaṃ prapatantaṃ kṛpānavitaḥ |
yudhiṣṭhiro dharmarājaḥ śāpāttvāṃ mokṣayiṣyati

अभिमानस्य वै तस्य बलस्य च नराधिप ।
फले क्षीणे महाराज फलं पुण्यमवाप्स्यसि

abhimānasya vai tasya balasya ca narādhipa |
phale kṣīṇe mahārāja phalaṃ puṇyamavāpsyasi

ततो मे विस्मयो जातस्तद्दृष्ट्वा तपसो बलम् ।
ब्रह्म च ब्राह्मणत्वं च येन त्वाऽहमचूचुदम्

tato me vismayo jātastaddṛṣṭvā tapaso balam |
brahma ca brāhmaṇatvaṃ ca yena tvā'hamacūcudam

सत्यं दमस्तपो योगमहिंसा ज्ञाननित्यता ।
साधकानि सतां पुंसां न जातिर्नकुलं नृप

satyaṃ damastapo yogamahiṃsā jñānanityatā |
sādhakāni satāṃ puṃsāṃ na jātirnakulaṃ nṛpa

अरिष्ट कएष ते भ्राता मुक्तो बीमो महाभुज ।
स्वस्ति तेऽस्तु महाराज गमिष्यामि दिवं पुनः

ariṣṭa kaeṣa te bhrātā mukto bīmo mahābhuja |
svasti te'stu mahārāja gamiṣyāmi divaṃ punaḥ

स चायं पुरुषव्याघ्र कालः पुण्य उपागतः ।
तदस्मात्कारणात्पार्थ कार्यं तन्मे महत्कृतम्

sa cāyaṃ puruṣavyāghra kālaḥ puṇya upāgataḥ |
tadasmātkāraṇātpārtha kāryaṃ tanme mahatkṛtam

ततस्तस्मिन्मुहूर्ते तु विमानं कामगामि वै ।
अवपातेन महता तत्रावाप तदुत्तमम्

tatastasminmuhūrte tu vimānaṃ kāmagāmi vai |
avapātena mahatā tatrāvāpa taduttamam

इत्युक्त्वाऽऽजगरं देहं मुक्त्वा स नहुषो नृपः ।
दिव्यं वपुः समास्थाय गतस्त्रिदिवमेव ह

ityuktvā''jagaraṃ dehaṃ muktvā sa nahuṣo nṛpaḥ |
divyaṃ vapuḥ samāsthāya gatastridivameva ha

युधिष्ठिरोपि धर्मात्मा भ्रात्रा भीमेन संगतः ।
धौम्येन सहितः श्रीमानाश्रमं पुनरागमत्

yudhiṣṭhiropi dharmātmā bhrātrā bhīmena saṃgataḥ |
dhaumyena sahitaḥ śrīmānāśramaṃ punarāgamat

ततो द्विजेभ्यः सर्वेभ्यः समेतेभ्यो यथातथम् ।
कथयामास तत्सर्वं धर्मराजो युधिष्ठिरः

tato dvijebhyaḥ sarvebhyaḥ sametebhyo yathātatham |
kathayāmāsa tatsarvaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

तच्छ्रुत्वा ते द्विजाः सर्वे भ्रातरश्चास्य ते त्रयः ।
आसन्सुव्रीडिता राजन्द्रौपदी च यशस्विनी

tacchrutvā te dvijāḥ sarve bhrātaraścāsya te trayaḥ |
āsansuvrīḍitā rājandraupadī ca yaśasvinī

ते तु सर्वेद्विजश्रेष्ठाः पाण्डवानां हितेप्सया ।
मैवमित्यब्रुवन्भीमं गर्हयन्तोऽस् साहसम्

te tu sarvedvijaśreṣṭhāḥ pāṇḍavānāṃ hitepsayā |
maivamityabruvanbhīmaṃ garhayanto's sāhasam

पाण्डवास्तु भयान्पुक्तं प्रेक्ष्य भीमं महाबलम् ।
हर्षमाहारयांचक्रुर्विजह्रुश्च मुदा युताः

pāṇḍavāstu bhayānpuktaṃ prekṣya bhīmaṃ mahābalam |
harṣamāhārayāṃcakrurvijahruśca mudā yutāḥ