Chapter 18: Pradyumna rebukes his charioteer for retreating

साल्वबाणार्दिते तस्मिन्प्रद्युम्ने बलिनांवरे ।
वृष्णयो भग्नसंकल्पा विव्यथुः पृतनामुखे

sālvabāṇārdite tasminpradyumne balināṃvare |
vṛṣṇayo bhagnasaṃkalpā vivyathuḥ pṛtanāmukhe

हाहाकृतमभूत्सर्वं वृष्ण्यन्धकबलं ततः ।
प्रद्युम्ने मोहिते राजन्साल्वः प्रमुदितोऽभवत्

hāhākṛtamabhūtsarvaṃ vṛṣṇyandhakabalaṃ tataḥ |
pradyumne mohite rājansālvaḥ pramudito'bhavat

तं तथा मोहितं दृष्ट्वा सारथिर्जवनैर्हयैः ।
रणादपाहरत्तूर्णं शिक्षितो दारुकिस्तदा

taṃ tathā mohitaṃ dṛṣṭvā sārathirjavanairhayaiḥ |
raṇādapāharattūrṇaṃ śikṣito dārukistadā

नातिदूरापयाते तु रथे रथवरप्रणुत् ।
धनुर्गृहीत्वा यन्तारं लब्धसज्ञोऽब्रवीदिदम्

nātidūrāpayāte tu rathe rathavarapraṇut |
dhanurgṛhītvā yantāraṃ labdhasajño'bravīdidam

सौते किं ते व्यवसितं कस्माद्यासि पराङ्मुखः ।
नैष वृष्णिप्रवीराणामाहवे धर्म उच्यते

saute kiṃ te vyavasitaṃ kasmādyāsi parāṅmukhaḥ |
naiṣa vṛṣṇipravīrāṇāmāhave dharma ucyate

कच्चित्सौते न ते मोहः साल्वं दृष्ट्वा महाहवे ।
विषादो वा रणँ दृष्ट्वा ब्रूहि मे त्वं यथातथम्

kaccitsaute na te mohaḥ sālvaṃ dṛṣṭvā mahāhave |
viṣādo vā raṇam̐ dṛṣṭvā brūhi me tvaṃ yathātatham

जानार्दने न मे मोहो नापि मां भयमाविशत् ।
अतिभारं तु ते मन्ये साल्वं केशवनन्दन

jānārdane na me moho nāpi māṃ bhayamāviśat |
atibhāraṃ tu te manye sālvaṃ keśavanandana

सोभियाति शनैर्वीर बलवानेष पापकृत् ।
मोहितश्च रणे शूरो रक्ष्यः सारथिना रथी

sobhiyāti śanairvīra balavāneṣa pāpakṛt |
mohitaśca raṇe śūro rakṣyaḥ sārathinā rathī

आयुष्मंस्त्वं मया नित्यं रक्षितव्यस्त्वयाऽप्यहम् ।
रक्षितव्यो रणे नित्यमिति कृत्वाऽपयाम्यहम्

āyuṣmaṃstvaṃ mayā nityaṃ rakṣitavyastvayā'pyaham |
rakṣitavyo raṇe nityamiti kṛtvā'payāmyaham

एकश्चासि महाबाहो बहवश्चापि दानवाः ।
न समं रौक्मिणेयाहं रणए मत्वाऽपयामि वा

ekaścāsi mahābāho bahavaścāpi dānavāḥ |
na samaṃ raukmiṇeyāhaṃ raṇae matvā'payāmi vā

एवं ब्रुवति सूते तु तदा मकरकेतुमान् ।
उवाच सूतं कौरव्य संनिवर्त्य रथं पुनः

evaṃ bruvati sūte tu tadā makaraketumān |
uvāca sūtaṃ kauravya saṃnivartya rathaṃ punaḥ

दारुकात्मज मैवं त्वं पुनः कार्षीः कथंचन ।
न्यपयानं रणात्सौते जीवतो मम कर्हिचित्

dārukātmaja maivaṃ tvaṃ punaḥ kārṣīḥ kathaṃcana |
nyapayānaṃ raṇātsaute jīvato mama karhicit

न स वृष्णिकुले जातो यो वै त्यजति संगरम् ।
यो वा निपतितं हन्ति तवास्मीति च वादिनम्

na sa vṛṣṇikule jāto yo vai tyajati saṃgaram |
yo vā nipatitaṃ hanti tavāsmīti ca vādinam

तथा स्त्रियं च यो हन्ति बालं वृद्धं तथैव च ।
विरथं मुक्तकेशं च भग्नशस्त्रायुधं तथा

tathā striyaṃ ca yo hanti bālaṃ vṛddhaṃ tathaiva ca |
virathaṃ muktakeśaṃ ca bhagnaśastrāyudhaṃ tathā

त्वं च सूतकुले जातो विदितः सूतकर्मणि ।
धर्मज्ञश्चासि वृष्णीनामाहवेष्वपि दारुके

tvaṃ ca sūtakule jāto viditaḥ sūtakarmaṇi |
dharmajñaścāsi vṛṣṇīnāmāhaveṣvapi dāruke

स जानंश्चरितं कृत्स्नं वृष्णीनां पृतनामुखे ।
अपयानं पुन सौते मैवं कार्षीः कथंचन

sa jānaṃścaritaṃ kṛtsnaṃ vṛṣṇīnāṃ pṛtanāmukhe |
apayānaṃ puna saute maivaṃ kārṣīḥ kathaṃcana

अपयातं हतं पृष्ठे भ्रान्तं रणपलायितम् ।
गदाग्रजो दुराधर्षः किं मां वक्ष्यति माधवः

apayātaṃ hataṃ pṛṣṭhe bhrāntaṃ raṇapalāyitam |
gadāgrajo durādharṣaḥ kiṃ māṃ vakṣyati mādhavaḥ

केशवस्याग्रजो वाऽपि नीलवासा मदोत्कटः ।
किं वक्ष्यति महाबाहुर्बलदेवः समागतः

keśavasyāgrajo vā'pi nīlavāsā madotkaṭaḥ |
kiṃ vakṣyati mahābāhurbaladevaḥ samāgataḥ

किं वक्ष्यतिशिनेर्नप्ता रणसिंहो महारथः ।
अपयातं रणात्सूत साम्बश्च समितिंजयः

kiṃ vakṣyatiśinernaptā raṇasiṃho mahārathaḥ |
apayātaṃ raṇātsūta sāmbaśca samitiṃjayaḥ

चारुदेष्णश्च दुर्धर्षस्तथैव गदसारणौ ।
अक्रूरश्च महाबाहुः किं मां वक्ष्यति सारथे

cārudeṣṇaśca durdharṣastathaiva gadasāraṇau |
akrūraśca mahābāhuḥ kiṃ māṃ vakṣyati sārathe

शूरं संभावितं शान्तं नित्यं पुरुषमानिनम् ।
स्त्रियश्च वृष्णिवीराणां किं मांवक्ष्यन्ति संगताः

śūraṃ saṃbhāvitaṃ śāntaṃ nityaṃ puruṣamāninam |
striyaśca vṛṣṇivīrāṇāṃ kiṃ māṃvakṣyanti saṃgatāḥ

प्रद्युम्नोऽयमुपायाति भीतस्त्यक्त्वा महाहवम् ।
धिगेनमिति वक्ष्यन्ति न तु वक्ष्यन्ति साध्विति

pradyumno'yamupāyāti bhītastyaktvā mahāhavam |
dhigenamiti vakṣyanti na tu vakṣyanti sādhviti

धिग्वाचा परिहासोपि मम वा मद्विधस्य वा ।
मृत्युनाऽभ्यधिकः सौते स त्वं माव्यपयाः पुनः

dhigvācā parihāsopi mama vā madvidhasya vā |
mṛtyunā'bhyadhikaḥ saute sa tvaṃ māvyapayāḥ punaḥ

भारं हि मयि संन्यस्य यातो मधुनिहा हरिः ।
यज्ञं बारतसिंहस्य न हि शक्योऽद्यमर्षितुम् ।

bhāraṃ hi mayi saṃnyasya yāto madhunihā hariḥ |
yajñaṃ bāratasiṃhasya na hi śakyo'dyamarṣitum |

कृतवर्मा मया वीरो निर्यास्यन्नेव वारितः ।
साल्वं निवारयिष्येऽहं तिष्ठ त्वमिति सूतज

kṛtavarmā mayā vīro niryāsyanneva vāritaḥ |
sālvaṃ nivārayiṣye'haṃ tiṣṭha tvamiti sūtaja

स च संभावयन्मां वै निवृत्तो हृदिकात्मजः ।
तं समेत्य रणं त्यक्त्वा किं वक्ष्यामि महारथं

sa ca saṃbhāvayanmāṃ vai nivṛtto hṛdikātmajaḥ |
taṃ sametya raṇaṃ tyaktvā kiṃ vakṣyāmi mahārathaṃ

उपयान्तं दुराधर्षं शङ्खचक्रगदाधरम् ।
पुरुषं पुण्डरीकाक्षं किं वक्ष्यामि महाभुजम्

upayāntaṃ durādharṣaṃ śaṅkhacakragadādharam |
puruṣaṃ puṇḍarīkākṣaṃ kiṃ vakṣyāmi mahābhujam

सात्यकिं बलदेवं च ये चान्येऽन्धकवृष्णयः ।
मया स्पर्धन्ति सततं किं नु वक्ष्यामि तानहं

sātyakiṃ baladevaṃ ca ye cānye'ndhakavṛṣṇayaḥ |
mayā spardhanti satataṃ kiṃ nu vakṣyāmi tānahaṃ

त्यक्त्वा रणमिमं सौते पृष्ठतोऽभ्याहतः शरैः ।
त्वयाऽपनीती विवशो न जीवेयं कथंचन

tyaktvā raṇamimaṃ saute pṛṣṭhato'bhyāhataḥ śaraiḥ |
tvayā'panītī vivaśo na jīveyaṃ kathaṃcana

संनिवर्त रथेनाशु पुनर्दारुकनन्दन ।
न चैतदेवं कर्तव्यमथापत्सु कथंचन

saṃnivarta rathenāśu punardārukanandana |
na caitadevaṃ kartavyamathāpatsu kathaṃcana

न जीवितमहं सौते बहु मन्ये कथंचन ।
अपयातो रणाद्भीतः पृष्ठतोऽभ्याहतः शरैः

na jīvitamahaṃ saute bahu manye kathaṃcana |
apayāto raṇādbhītaḥ pṛṣṭhato'bhyāhataḥ śaraiḥ

कदाऽपि सूतपुत्र त्वं जानीषे मां भयार्दितम् ।
अपयातं रणं हित्वा यथा कापुरुषं तथा

kadā'pi sūtaputra tvaṃ jānīṣe māṃ bhayārditam |
apayātaṃ raṇaṃ hitvā yathā kāpuruṣaṃ tathā

अयुक्तं तु मया त्यक्तुं संग्रामं दारुकात्मज ।
मयि युद्धार्थिनि भृशं स त्वं याहि यतो रणम्

ayuktaṃ tu mayā tyaktuṃ saṃgrāmaṃ dārukātmaja |
mayi yuddhārthini bhṛśaṃ sa tvaṃ yāhi yato raṇam