Chapter 151: Hanuman teaches Bhima the four yugas

एवमुक्तो महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान् ।
प्रणिपत्य ततः प्रीत्या भ्रातरं हृष्टमानसः

evamukto mahābāhurbhīmasenaḥ pratāpavān |
praṇipatya tataḥ prītyā bhrātaraṃ hṛṣṭamānasaḥ

उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् ।
मत्तो धन्यतरो नास्ति यदार्यं दृष्टवानहम्

uvāca ślakṣṇayā vācā hanūmantaṃ kapīśvaram |
matto dhanyataro nāsti yadāryaṃ dṛṣṭavānaham

अनुग्रहो मे सुमहांस्तृप्तिश्च तव दर्शनात् ।
एतत्तु कृतमिच्छामि त्वयाऽऽर्येण प्रियं मम

anugraho me sumahāṃstṛptiśca tava darśanāt |
etattu kṛtamicchāmi tvayā''ryeṇa priyaṃ mama

यत्त्वेतदासीत्प्लवतः सागरं मकरालयम् ।
रूपमप्रतिमं वीर तदिच्छामि नीरीक्षितुम्

yattvetadāsītplavataḥ sāgaraṃ makarālayam |
rūpamapratimaṃ vīra tadicchāmi nīrīkṣitum

एवं तुष्टो मभिष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वचः ।
एवमुक्तः स तेजस्वी प्रहस्य हरिरब्रवीत्

evaṃ tuṣṭo mabhiṣyāmi śraddhāsyāmi ca te vacaḥ |
evamuktaḥ sa tejasvī prahasya harirabravīt

न तच्छक्यं त्वया द्रष्टुं रूपं नान्येन केनचित् ।
कालावस्था तदा ह्यन्या वर्तते सा न सांप्रतम् ।
ततोऽद्य दुष्करं द्रष्टुं मम रूपं नरोत्तम

na tacchakyaṃ tvayā draṣṭuṃ rūpaṃ nānyena kenacit |
kālāvasthā tadā hyanyā vartate sā na sāṃpratam |
tato'dya duṣkaraṃ draṣṭuṃ mama rūpaṃ narottama

अन्यः कृतयुगे कालश्रेतायां द्वापरे परः ।
अयं प्रध्वंसनः कालो नाद्य तद्रूपमस्ति मे

anyaḥ kṛtayuge kālaśretāyāṃ dvāpare paraḥ |
ayaṃ pradhvaṃsanaḥ kālo nādya tadrūpamasti me

भूमिर्नद्यो नगाः शैलाः सिद्धा देवा महर्षयः ।
कालं समनुवर्तन्ते यथा भावा युगेयुगे

bhūmirnadyo nagāḥ śailāḥ siddhā devā maharṣayaḥ |
kālaṃ samanuvartante yathā bhāvā yugeyuge

कालंकालं समासाद्य नराणां नरपुङ्गव ।
बलवर्ष्मप्रभावा हि प्रहीयन्त्युद्भवन्ति च

kālaṃkālaṃ samāsādya narāṇāṃ narapuṅgava |
balavarṣmaprabhāvā hi prahīyantyudbhavanti ca

तदलं बत तद्रूपं द्रष्टुं कुरुकुलोद्वह ।
युगं समनुवर्तामि कालो हि दुरतिक्रमः

tadalaṃ bata tadrūpaṃ draṣṭuṃ kurukulodvaha |
yugaṃ samanuvartāmi kālo hi duratikramaḥ

युगसङ्ख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगेयुगे ।
धर्मकामार्थभावांश्च कर्मवीर्ये भवाभवौ

yugasaṅkhyāṃ samācakṣva ācāraṃ ca yugeyuge |
dharmakāmārthabhāvāṃśca karmavīrye bhavābhavau

कृतं नाम युगं श्रेष्ठं यत्रधर्मः सनातनः ।
कृतमेव न कर्तव्यं तस्मिन्काले युगोत्तमे

kṛtaṃ nāma yugaṃ śreṣṭhaṃ yatradharmaḥ sanātanaḥ |
kṛtameva na kartavyaṃ tasminkāle yugottame

न तत्र धर्माः सीदन्ति क्षीयन्ते न च वै प्रजाः ।
ततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम्

na tatra dharmāḥ sīdanti kṣīyante na ca vai prajāḥ |
tataḥ kṛtayugaṃ nāma kālena guṇatāṃ gatam

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः ।
नासन्कृतयुगे तात तदा न क्रयविक्रयः

devadānavagandharvayakṣarākṣasapannagāḥ |
nāsankṛtayuge tāta tadā na krayavikrayaḥ

न सामऋग्यजुर्वर्णाः क्रिया नासीच्च मानवी ।
अभिध्याय फलं तत्र धर्मः संन्यास एव च

na sāmaṛgyajurvarṇāḥ kriyā nāsīcca mānavī |
abhidhyāya phalaṃ tatra dharmaḥ saṃnyāsa eva ca

न तस्मिन्युगसंसर्गे व्याधयो नेन्द्रियक्षयः ।
नासूया नापि रुदितं न दर्पो नापि वैकृतम्

na tasminyugasaṃsarge vyādhayo nendriyakṣayaḥ |
nāsūyā nāpi ruditaṃ na darpo nāpi vaikṛtam

न विग्रहः कुतस्तन्द्री न द्वेषो न च पैशुनम् ।
न भयं नापि संतापो न चेर्ष्या न च मत्सरः

na vigrahaḥ kutastandrī na dveṣo na ca paiśunam |
na bhayaṃ nāpi saṃtāpo na cerṣyā na ca matsaraḥ

ततः परमकं ब्रह्म सा गतिर्योगिनां परा ।
आत्मा च सर्वभूतानां शुक्लो नारायणस्तदा

tataḥ paramakaṃ brahma sā gatiryogināṃ parā |
ātmā ca sarvabhūtānāṃ śuklo nārāyaṇastadā

ब्राह्मणआः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च कृतलक्षणाः ।
कृते युगे समभवन्स्वकर्मनिरताः प्रजाः

brāhmaṇaāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca kṛtalakṣaṇāḥ |
kṛte yuge samabhavansvakarmaniratāḥ prajāḥ

समाश्रयं समाचारं समज्ञानं च केवलम् ।
तदा हि समकर्माणो वर्णा धर्मानवाप्नुवन्

samāśrayaṃ samācāraṃ samajñānaṃ ca kevalam |
tadā hi samakarmāṇo varṇā dharmānavāpnuvan

एकदेवसदायुक्ता एकमन्त्रविधिक्रियाः ।
पृथग्धर्मास्त्वेकवेदा धर्ममेकमनुव्रताः

ekadevasadāyuktā ekamantravidhikriyāḥ |
pṛthagdharmāstvekavedā dharmamekamanuvratāḥ

चातुराश्रम्ययुक्तेन कर्मणा कालयोगिना ।
अकामफलसंयोगात्प्राप्नुवन्ति परां गतिम्

cāturāśramyayuktena karmaṇā kālayoginā |
akāmaphalasaṃyogātprāpnuvanti parāṃ gatim

आत्मयोगसमायुक्तो धर्मोऽयं कृतलक्षणः ।
कृते युगे चतुष्पादश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतः

ātmayogasamāyukto dharmo'yaṃ kṛtalakṣaṇaḥ |
kṛte yuge catuṣpādaścāturvarṇyasya śāśvataḥ

कामः कामयमानेषु ब्राह्मणेषु तिरोहितः ।
एतत्कृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम्

kāmaḥ kāmayamāneṣu brāhmaṇeṣu tirohitaḥ |
etatkṛtayugaṃ nāma traiguṇyaparivarjitam

त्रेतामपि निबोध त्वं यस्मन्सत्रं प्रवर्तते ।
पादेन ह्रसते धर्मो रक्ततां याति चाच्युतः

tretāmapi nibodha tvaṃ yasmansatraṃ pravartate |
pādena hrasate dharmo raktatāṃ yāti cācyutaḥ

सत्यप्रवृत्ताश्च नराः क्रिया धर्मपरायणाः ।
ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माश्चविविधाः क्रियाः

satyapravṛttāśca narāḥ kriyā dharmaparāyaṇāḥ |
tato yajñāḥ pravartante dharmāścavividhāḥ kriyāḥ

त्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोपगाः ।
प्रचलन्ति न वै धर्मात्तपोदानपरायणाः ।
स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो नरास्त्रेतायुगेऽभवन्

tretāyāṃ bhāvasaṃkalpāḥ kriyādānaphalopagāḥ |
pracalanti na vai dharmāttapodānaparāyaṇāḥ |
svadharmasthāḥ kriyāvanto narāstretāyuge'bhavan

द्वापरे च युगे धर्मो द्विभागो नः प्रवर्तते ।
विष्णुर्वै पीततां याति चतुर्धा वेद एव च

dvāpare ca yuge dharmo dvibhāgo naḥ pravartate |
viṣṇurvai pītatāṃ yāti caturdhā veda eva ca

ततोऽन्ये च चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च तथा परे ।
द्विवेदाश्चैकवेदाश्चाप्यनृचश्च तथा परे

tato'nye ca caturvedāstrivedāśca tathā pare |
dvivedāścaikavedāścāpyanṛcaśca tathā pare

एवं शास्त्रेषु भिननेषु बहुधा नीयते क्रिया ।
तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा

evaṃ śāstreṣu bhinaneṣu bahudhā nīyate kriyā |
tapodānapravṛttā ca rājasī bhavati prajā

एकवेदस्य चाज्ञानाद्वेदास्ते बहवः कृताः ।
सत्यस्य चेह विभ्रंशात्सत्ये कश्चिदवस्थितः

ekavedasya cājñānādvedāste bahavaḥ kṛtāḥ |
satyasya ceha vibhraṃśātsatye kaścidavasthitaḥ

सत्यात्प्रच्यवमानानां व्याघयो बहवोऽभवन् ।
कामाश्चोपद्रवाश्चैव तदा वै दैवकारिताः

satyātpracyavamānānāṃ vyāghayo bahavo'bhavan |
kāmāścopadravāścaiva tadā vai daivakāritāḥ

यैरर्द्यभानाः सुभृशं तपस्तप्यन्ति मानवाः ।
कामकामाः स्वर्गकामा यज्ञांस्तन्वन्ति चापरे

yairardyabhānāḥ subhṛśaṃ tapastapyanti mānavāḥ |
kāmakāmāḥ svargakāmā yajñāṃstanvanti cāpare

एवं द्वापरमासाद्य प्रजाः क्षीयन्त्यधर्मतः ।
पादेनैकेन कौन्तेय धर्मः कलियुगे स्थितः

evaṃ dvāparamāsādya prajāḥ kṣīyantyadharmataḥ |
pādenaikena kaunteya dharmaḥ kaliyuge sthitaḥ

तामसं युगमासाद्य कृष्णो भवति केशवः ।
वेदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास्तथा

tāmasaṃ yugamāsādya kṛṣṇo bhavati keśavaḥ |
vedācārāḥ praśāmyanti dharmayajñakriyāstathā

ईतयो व्याधयस्तन्द्री दोषाः क्रोधादयस्तथा ।
उपद्रवाः प्रवर्तन्ते आधयो व्याधयस्तथा

ītayo vyādhayastandrī doṣāḥ krodhādayastathā |
upadravāḥ pravartante ādhayo vyādhayastathā

युगेष्वावर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुनः ।
धर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुनः

yugeṣvāvartamāneṣu dharmo vyāvartate punaḥ |
dharme vyāvartamāne tu loko vyāvartate punaḥ

लोके क्षीणे क्षयं यानति भावा लोकप्रवर्तकाः ।
युगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते

loke kṣīṇe kṣayaṃ yānati bhāvā lokapravartakāḥ |
yugakṣayakṛtā dharmāḥ prārthanāni vikurvate

एतत्कलियुगं नाम अचिराद्यत्प्रवर्तते ।
युगानुवर्तनं त्वेतत्कुर्वन्ति चिरजीविनः

etatkaliyugaṃ nāma acirādyatpravartate |
yugānuvartanaṃ tvetatkurvanti cirajīvinaḥ

यच्च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम ।
अनर्थकेषु को भावः पुरुषस्य विजानतः

yacca te matparijñāne kautūhalamariṃdama |
anarthakeṣu ko bhāvaḥ puruṣasya vijānataḥ

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
युगसङ्ख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्नुहि गम्यताम्

etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
yugasaṅkhyāṃ mahābāho svasti prāpnuhi gamyatām