Chapter 127: The wondrous birth and reign of Mandhata

मान्धाता राजशार्दूलस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
कथं जातो महाब्रह्मन्यौवनाश्वो नृपोत्तमः

māndhātā rājaśārdūlastriṣu lokeṣu viśrutaḥ |
kathaṃ jāto mahābrahmanyauvanāśvo nṛpottamaḥ

कथं चैनां परां ख्यातिं प्राप्तवानमितद्युतिः ।
यस्य लोकास्त्रयो वश्या विष्णोरिव महात्मनः

kathaṃ caināṃ parāṃ khyātiṃ prāptavānamitadyutiḥ |
yasya lokāstrayo vaśyā viṣṇoriva mahātmanaḥ

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं चरितं तस्य धीमतः ।
सत्यकीर्तेर्हि मान्धातुः कथ्यमानं त्वयाऽनघ

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ caritaṃ tasya dhīmataḥ |
satyakīrterhi māndhātuḥ kathyamānaṃ tvayā'nagha

यथा मान्धातृशब्दश्च तस्य शक्रसमद्युते ।
जन्म चाप्रतिवीर्यस् कुशलो ह्यसि भाषितुम्

yathā māndhātṛśabdaśca tasya śakrasamadyute |
janma cāprativīryas kuśalo hyasi bhāṣitum

शृणुष्वावहितो राजन्राज्ञस्तस्य महात्मनः ।
यथा मान्धातृशब्दो वै लोकेषु परिगीयते

śṛṇuṣvāvahito rājanrājñastasya mahātmanaḥ |
yathā māndhātṛśabdo vai lokeṣu parigīyate

इक्ष्वाकुवंशप्रभवो युवनाश्वो महीपतिः ।
सोऽयजत्पृथिवीपालः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः

ikṣvākuvaṃśaprabhavo yuvanāśvo mahīpatiḥ |
so'yajatpṛthivīpālaḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ

अश्वमेधसहस्रं च प्राप्य धर्मभृतांवरः ।
अन्यैश्च क्रतुभिर्मुख्यैरयजत्स्वाप्तदक्षिणैः

aśvamedhasahasraṃ ca prāpya dharmabhṛtāṃvaraḥ |
anyaiśca kratubhirmukhyairayajatsvāptadakṣiṇaiḥ

अनपत्यस्तु राजर्षिः स महात्मा महाव्रतः ।
मन्त्रिष्वाधाय तद्राज्यं वनित्यो बभूव ह ।
शास्त्रदृष्टेन विधिना संयोज्यात्मानमात्मवान्

anapatyastu rājarṣiḥ sa mahātmā mahāvrataḥ |
mantriṣvādhāya tadrājyaṃ vanityo babhūva ha |
śāstradṛṣṭena vidhinā saṃyojyātmānamātmavān

स कदाचिन्नृपो राजन्नुपवासेन दुःखितः ।
पिपासाशुष्कहृदयः प्रविवेशाश्रमं भृगोः

sa kadācinnṛpo rājannupavāsena duḥkhitaḥ |
pipāsāśuṣkahṛdayaḥ praviveśāśramaṃ bhṛgoḥ

तामेव रात्रिं राजेन्द्र महात्मा भृगुनन्दनः ।
इष्टिं चकार सौद्युम्नेर्महर्षिः पुत्रकारणात्

tāmeva rātriṃ rājendra mahātmā bhṛgunandanaḥ |
iṣṭiṃ cakāra saudyumnermaharṣiḥ putrakāraṇāt

संभृतो मन्त्रपूतेन वारिणा कलशो महान् ।
तत्रातिष्ठत राजेन्द्र पूर्वमेव समाहितः

saṃbhṛto mantrapūtena vāriṇā kalaśo mahān |
tatrātiṣṭhata rājendra pūrvameva samāhitaḥ

यत्प्राश्य प्रसवेत्तस्य पत्नी शक्रसमं सुतम् ।
तद्वारि विहितं राजन्यस्मिन्नासीत्सुसंस्कृतम् ।
तं न्यस्य वेद्यां कलशं सुषुपुस्ते महर्षयः

yatprāśya prasavettasya patnī śakrasamaṃ sutam |
tadvāri vihitaṃ rājanyasminnāsītsusaṃskṛtam |
taṃ nyasya vedyāṃ kalaśaṃ suṣupuste maharṣayaḥ

रात्रिजागरणाच्छ्रान्तान्सौद्युम्निः समतीत्य तान् ।
शुष्ककण्ठः पिपासार्तः पानीयार्थी भृशं नृपः ।
तं प्रविश्याश्रमं शान्तः पानीयं सोऽभ्ययाचत

rātrijāgaraṇācchrāntānsaudyumniḥ samatītya tān |
śuṣkakaṇṭhaḥ pipāsārtaḥ pānīyārthī bhṛśaṃ nṛpaḥ |
taṃ praviśyāśramaṃ śāntaḥ pānīyaṃ so'bhyayācata

तस्य श्रान्तस्य शुष्केण कण्ठेन क्रोशतस्तदा ।
नाश्रौषीत्कश्चन तदा शकुनेरिव वाशतः

tasya śrāntasya śuṣkeṇa kaṇṭhena krośatastadā |
nāśrauṣītkaścana tadā śakuneriva vāśataḥ

ततस्तं कलशं दृष्ट्वा जलपूर्णं स पार्थिवः ।
अभ्यद्रवत वेगेन पीत्वा चाम्भो व्यवासृजत्

tatastaṃ kalaśaṃ dṛṣṭvā jalapūrṇaṃ sa pārthivaḥ |
abhyadravata vegena pītvā cāmbho vyavāsṛjat

स पीत्वा शीतलं तोयं पिपासार्तो महीपतिः ।
निर्वाणमगमद्धीमान्सुसुखी चाभवत्तदा

sa pītvā śītalaṃ toyaṃ pipāsārto mahīpatiḥ |
nirvāṇamagamaddhīmānsusukhī cābhavattadā

ततस्ते प्रत्यबुध्यन्त मुनयः सतपोधनाः ।
निस्तोयं तं च कलशं ददृशुः सर्व एव ते

tataste pratyabudhyanta munayaḥ satapodhanāḥ |
nistoyaṃ taṃ ca kalaśaṃ dadṛśuḥ sarva eva te

कस्य कर्मेदमिति ते पर्यपृच्छन्समागताः ।
युवनाश्वो ममेत्येवं सत्यं समभिपद्यत

kasya karmedamiti te paryapṛcchansamāgatāḥ |
yuvanāśvo mametyevaṃ satyaṃ samabhipadyata

न युक्तमिति तं प्राह भगवान्भार्गवस्तदा ।
सुतार्थं स्थापिता ह्यापस्तपसा चैव संभृताः

na yuktamiti taṃ prāha bhagavānbhārgavastadā |
sutārthaṃ sthāpitā hyāpastapasā caiva saṃbhṛtāḥ

मया ह्यत्राहितं ब्रह्म तप आस्थाय दारुणम् ।
पुत्रार्थं तव राजर्षे महाबलपराक्रम

mayā hyatrāhitaṃ brahma tapa āsthāya dāruṇam |
putrārthaṃ tava rājarṣe mahābalaparākrama

महाबलो महावीर्यस्तपोबलसमन्वितः ।
यः शक्रमपि वीर्येण गमयेद्यमसादनम्

mahābalo mahāvīryastapobalasamanvitaḥ |
yaḥ śakramapi vīryeṇa gamayedyamasādanam

अनेन विधिना राजन्मयैतदुपपादितम् ।
अब्भक्षणं त्वया राजन्न युक्तं कृतमद्य वै

anena vidhinā rājanmayaitadupapāditam |
abbhakṣaṇaṃ tvayā rājanna yuktaṃ kṛtamadya vai

न त्वद्य शक्यमस्माभिरेतत्कर्तुमतोऽनय्था ।
नूनं दैवकृतं ह्येतद्यदेवं कृतवानसि

na tvadya śakyamasmābhiretatkartumato'naythā |
nūnaṃ daivakṛtaṃ hyetadyadevaṃ kṛtavānasi

पिपासितेन याः पीता विधिमन्त्रपुरस्कृताः ।
आपस्त्वया महाराज मत्तपोवीर्यसंभृताः

pipāsitena yāḥ pītā vidhimantrapuraskṛtāḥ |
āpastvayā mahārāja mattapovīryasaṃbhṛtāḥ

ताभ्यस्त्वमात्मना पुत्रमीदृशं जनयिष्यसि ।
विधास्यामो वयं तत्र तवेष्टिं परमाद्भुताम्

tābhyastvamātmanā putramīdṛśaṃ janayiṣyasi |
vidhāsyāmo vayaṃ tatra taveṣṭiṃ paramādbhutām

यथा शक्रसमं पुत्रं जनयिष्यसि वीर्यवान् ।
न च प्राणैर्महाराज वियोगस्ते भविष्यति

yathā śakrasamaṃ putraṃ janayiṣyasi vīryavān |
na ca prāṇairmahārāja viyogaste bhaviṣyati

मा खिदस्त्वं हि राजेनद्र दैवं हि बलवत्तरम् ।
गर्भधारणजं वाऽपि न खेदं समवाप्स्यसि

mā khidastvaṃ hi rājenadra daivaṃ hi balavattaram |
garbhadhāraṇajaṃ vā'pi na khedaṃ samavāpsyasi

ततो वर्षशते पूर्णे तस्य राज्ञो महात्मनः ।
वामं पार्श्वं विनिर्भिद्य सुतः सूर्य इव स्थितः

tato varṣaśate pūrṇe tasya rājño mahātmanaḥ |
vāmaṃ pārśvaṃ vinirbhidya sutaḥ sūrya iva sthitaḥ

निश्चक्राम महातेजा न च तं मृत्युराविशत् ।
युवनाश्वं नरपतिं तदद्भुतमिवाभवत्

niścakrāma mahātejā na ca taṃ mṛtyurāviśat |
yuvanāśvaṃ narapatiṃ tadadbhutamivābhavat

ततः शक्रो महातेजास्तं दिदृक्षुरुपागमत् ।
ततो देवा महेन्द्रं तमपृच्छन्धास्यतीति किम्

tataḥ śakro mahātejāstaṃ didṛkṣurupāgamat |
tato devā mahendraṃ tamapṛcchandhāsyatīti kim

प्रदेशिनीं ततोऽस्यास्ये शक्रः समभिसंदधे ।
मामयं धास्यतीत्येवं भाषिते चैव वज्रिणा ।
मांधातेति च नामास्य चक्रुः सेन्द्रा दिवौकसः

pradeśinīṃ tato'syāsye śakraḥ samabhisaṃdadhe |
māmayaṃ dhāsyatītyevaṃ bhāṣite caiva vajriṇā |
māṃdhāteti ca nāmāsya cakruḥ sendrā divaukasaḥ

प्रदेशिनीं शक्रदत्तामाखाद्य स शिशुस्तदा ।
अवर्धत महातेजाः किष्कून्राजंस्त्र्योदश

pradeśinīṃ śakradattāmākhādya sa śiśustadā |
avardhata mahātejāḥ kiṣkūnrājaṃstryodaśa

वेदास्तं सधनुर्वेदा दिव्यान्स्त्राणि चेश्वरम् ।
उपतस्थुर्महाराजं ध्यातमात्राणि सर्वशः

vedāstaṃ sadhanurvedā divyānstrāṇi ceśvaram |
upatasthurmahārājaṃ dhyātamātrāṇi sarvaśaḥ

धनुराजगवं नाम शराः शृङ्गोद्भवाश्च ये ।
अभेद्यं कवचं चैव सद्यस्तमुपशिश्रियुः

dhanurājagavaṃ nāma śarāḥ śṛṅgodbhavāśca ye |
abhedyaṃ kavacaṃ caiva sadyastamupaśiśriyuḥ

सोऽभिषिक्तो भगवता स्वयं शक्रेण भारत ।
धर्मेण व्यजयल्लोकांस्त्रीन्विष्णुरिव विक्रमैः

so'bhiṣikto bhagavatā svayaṃ śakreṇa bhārata |
dharmeṇa vyajayallokāṃstrīnviṣṇuriva vikramaiḥ

तस्याप्रतिहतं चक्रं प्रावर्तत महात्मनः ।
रत्नानि चैव राजर्षिं स्वयमेवोपतस्थिरे

tasyāpratihataṃ cakraṃ prāvartata mahātmanaḥ |
ratnāni caiva rājarṣiṃ svayamevopatasthire

तस्येयं वसुसंपूर्णा वसुधा वसुधाधिप ।
तेनेष्टं विविधैर्यज्ञैर्बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः

tasyeyaṃ vasusaṃpūrṇā vasudhā vasudhādhipa |
teneṣṭaṃ vividhairyajñairbahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ

चितचैत्यो महातेजा धर्मान्प्राप्य च पुष्कलान् ।
शक्रस्यार्धासनं राजँल्लब्धवानमितद्युतिः

citacaityo mahātejā dharmānprāpya ca puṣkalān |
śakrasyārdhāsanaṃ rājam̐llabdhavānamitadyutiḥ

एकाह्ना पृथिवी तेन धर्मनित्येन धीमता ।
विजिता शासनादेव सरत्नाकरपत्तना

ekāhnā pṛthivī tena dharmanityena dhīmatā |
vijitā śāsanādeva saratnākarapattanā

तस्य चैत्यैर्महाराज क्रतूनां दक्षिणावताम् ।
चतुरन्ता मही व्याप्ता नासीत्किंचिदनावृतम्

tasya caityairmahārāja kratūnāṃ dakṣiṇāvatām |
caturantā mahī vyāptā nāsītkiṃcidanāvṛtam

तेन पद्मसहस्राणि गवां दश महात्मना ।
ब्राह्मणेभ्यो महाराज दत्तानीति प्रचक्षते

tena padmasahasrāṇi gavāṃ daśa mahātmanā |
brāhmaṇebhyo mahārāja dattānīti pracakṣate

तेन द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महात्मना ।
वृष्टं सस्यविवृद्ध्यर्थं मिषतो वज्रपाणिनः

tena dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭyāṃ mahātmanā |
vṛṣṭaṃ sasyavivṛddhyarthaṃ miṣato vajrapāṇinaḥ

तेन सोमकुलोत्पन्नो गान्धाराधिपतिर्महान् ।
शर्जन्निव महामेघः प्रमथ्य निहतः शरैः

tena somakulotpanno gāndhārādhipatirmahān |
śarjanniva mahāmeghaḥ pramathya nihataḥ śaraiḥ

प्रजाश्चतुर्विधास्तेन त्राता राजन्कृतात्मना ।
तेनात्मतपसा लोकास्तापिताश्चातितेजसा

prajāścaturvidhāstena trātā rājankṛtātmanā |
tenātmatapasā lokāstāpitāścātitejasā

तस्यैतद्देवयजनं स्थानमादित्यवर्चसः ।
यस्य पुण्यतमे देशे कुरुक्षेत्रेस्य मध्यतः

tasyaitaddevayajanaṃ sthānamādityavarcasaḥ |
yasya puṇyatame deśe kurukṣetresya madhyataḥ

तथा त्वमपि राजेन्द्र मान्धातेव महीपतिः ।
धर्मं कृत्वा महीं रक्ष स्वर्गलोकं गमिष्यसि

tathā tvamapi rājendra māndhāteva mahīpatiḥ |
dharmaṃ kṛtvā mahīṃ rakṣa svargalokaṃ gamiṣyasi

एतत्ते सर्वमाख्यातं मान्धातुश्चरितं महत् ।
जन्म चाग्र्यं महीपाल यन्मां त्वं परिपृच्छसि

etatte sarvamākhyātaṃ māndhātuścaritaṃ mahat |
janma cāgryaṃ mahīpāla yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

एवमुक्तः स कौन्तेयो लोमशेन महर्षिणा ।
पप्रच्छानन्तरं भूयः सोमकं प्रति भारत

evamuktaḥ sa kaunteyo lomaśena maharṣiṇā |
papracchānantaraṃ bhūyaḥ somakaṃ prati bhārata