Chapter 90: Chyavana explains his trials and promises brahmanahood

वरश्च गृह्यतां मत्तो यश्च ते संशयो हृदि ।
तं प्रब्रूदि नरश्रेष्ठ सर्वं सम्पादयामि ते

varaśca gṛhyatāṃ matto yaśca te saṃśayo hṛdi |
taṃ prabrūdi naraśreṣṭha sarvaṃ sampādayāmi te

यदि प्रीतोसि भगवंस्ततो मे वद भार्गव ।
कारणं श्रोतुमिच्छामि मद्गृहे वासकारितम्

yadi prītosi bhagavaṃstato me vada bhārgava |
kāraṇaṃ śrotumicchāmi madgṛhe vāsakāritam

शयनं चैकपार्श्वेन दिवसानेकविंशतिम् ।
न किञ्चिदुक्त्वा गमनं बहिश्च मुनिपुङ्गवः

śayanaṃ caikapārśvena divasānekaviṃśatim |
na kiñciduktvā gamanaṃ bahiśca munipuṅgavaḥ

अन्तर्धानमकस्माच्च पुनरेव च दर्शनम् ।
पुनश्च शयनं विप्र दिवसानेकविंशतिम्

antardhānamakasmācca punareva ca darśanam |
punaśca śayanaṃ vipra divasānekaviṃśatim

तैलाभ्यक्तस्य गमनं भोजनं च गृहे मम ।
समुपानीय विविधं यद्दग्धं जातवेदसा

tailābhyaktasya gamanaṃ bhojanaṃ ca gṛhe mama |
samupānīya vividhaṃ yaddagdhaṃ jātavedasā

निर्याणां च रथेनाशु सहसा यत्कृतं त्वया ।
धनानां च विसर्गश्च वनस्यापि च दर्शनम्

niryāṇāṃ ca rathenāśu sahasā yatkṛtaṃ tvayā |
dhanānāṃ ca visargaśca vanasyāpi ca darśanam

प्रासादानां बहूनां च काञ्चनानां महामुने ।
मणिविद्रुमपादानां पर्यङ्काणां च दर्शनम्

prāsādānāṃ bahūnāṃ ca kāñcanānāṃ mahāmune |
maṇividrumapādānāṃ paryaṅkāṇāṃ ca darśanam

पुनश्चादर्शनं तस्य श्रोतुमिच्छामि कारणम् ।
अतीव ह्यत्र मुह्यामि चिन्तयानो भृगूद्वह

punaścādarśanaṃ tasya śrotumicchāmi kāraṇam |
atīva hyatra muhyāmi cintayāno bhṛgūdvaha

न चैवात्राधिगच्छामि सर्वस्यास्य विनिश्चयम् ।
एतदिच्छामि कार्त्स्न्येन सत्यं श्रोतुं तपोधन

na caivātrādhigacchāmi sarvasyāsya viniścayam |
etadicchāmi kārtsnyena satyaṃ śrotuṃ tapodhana

शृणु सर्वमशेषेणि यदिदं येन हेतुना ।
न हि शक्यमनाख्यातुमेवं पृष्टेन पार्थिव

śṛṇu sarvamaśeṣeṇi yadidaṃ yena hetunā |
na hi śakyamanākhyātumevaṃ pṛṣṭena pārthiva

पितामहस्य वदतः पुरा देवसमागमे ।
श्रुतवानस्मि यद्राजंस्तन्मे निगदतः शृणु ।

pitāmahasya vadataḥ purā devasamāgame |
śrutavānasmi yadrājaṃstanme nigadataḥ śṛṇu |

ब्रह्मक्षत्रविरोधेन भविता कुलसङ्करः ।
पौत्रस्ते भविता राजंस्तेजोवीर्यसमन्वितः

brahmakṣatravirodhena bhavitā kulasaṅkaraḥ |
pautraste bhavitā rājaṃstejovīryasamanvitaḥ

ततः स्वकुलरक्षार्थमहं त्वां समुपागतः ।
चिकीर्षन्कुशिकोच्छेदं संदिधक्षुः कुलं तव

tataḥ svakularakṣārthamahaṃ tvāṃ samupāgataḥ |
cikīrṣankuśikocchedaṃ saṃdidhakṣuḥ kulaṃ tava

ततोऽहमागम्य पुरे त्वामवोचं महीपते ।
नियमं कञ्चिदारप्सये शुश्रूषा क्रियतामिति

tato'hamāgamya pure tvāmavocaṃ mahīpate |
niyamaṃ kañcidārapsaye śuśrūṣā kriyatāmiti

न च ते दुष्कृतं किञ्चिदहमासादयं गृहे ।
तेन जीवसि राजर्षे न भवेथास्त्वमन्यथा

na ca te duṣkṛtaṃ kiñcidahamāsādayaṃ gṛhe |
tena jīvasi rājarṣe na bhavethāstvamanyathā

एवं बुद्धिं समास्थाय दिवसानेकविंशतिम् ।
सुप्तोस्मि यदि मां कश्चिद्बोधयेदिति पार्थिव

evaṃ buddhiṃ samāsthāya divasānekaviṃśatim |
suptosmi yadi māṃ kaścidbodhayediti pārthiva

यदा त्वया सभार्येण संसुप्तो न प्रबोधितः ।
अहं तदैव ते प्रीतो मनसा राजसत्तम

yadā tvayā sabhāryeṇa saṃsupto na prabodhitaḥ |
ahaṃ tadaiva te prīto manasā rājasattama

उत्थाय चास्मि निष्क्रान्तो यदि मां त्वं महीपते ।
पृच्छेः क्व यास्यसीत्येवं शपेयं त्वामिति प्रभो

utthāya cāsmi niṣkrānto yadi māṃ tvaṃ mahīpate |
pṛccheḥ kva yāsyasītyevaṃ śapeyaṃ tvāmiti prabho

अन्तर्हितः पुनश्चास्मि पुनरेव च ते गृहे ।
योगमास्थाय संसुप्तो दिवसानेकविंशतिम्

antarhitaḥ punaścāsmi punareva ca te gṛhe |
yogamāsthāya saṃsupto divasānekaviṃśatim

क्षुधितौ मामसूयेथां श्रमाद्वेति नराधिप ।
एतां बुद्धिं समास्थाय कर्शितौ वां क्षुधा मया

kṣudhitau māmasūyethāṃ śramādveti narādhipa |
etāṃ buddhiṃ samāsthāya karśitau vāṃ kṣudhā mayā

न च तेऽभूत्सुसूक्ष्मोपि मन्युर्मनसि पार्थिव ।
सभार्यस्य नरश्रेष्ठ तेन ते प्रीतिमानहम्

na ca te'bhūtsusūkṣmopi manyurmanasi pārthiva |
sabhāryasya naraśreṣṭha tena te prītimānaham

भोजनं च समानाय्य यत्तदादीपितं मया ।
क्रुध्येथा यदि मात्सर्यादिति तन्मर्षितं च मे

bhojanaṃ ca samānāyya yattadādīpitaṃ mayā |
krudhyethā yadi mātsaryāditi tanmarṣitaṃ ca me

ततोऽहं रथमारुह्य त्वामवोचं नराधिप ।
सभार्यो मां वहस्वेति तच्च त्वं कृतवांस्तथा

tato'haṃ rathamāruhya tvāmavocaṃ narādhipa |
sabhāryo māṃ vahasveti tacca tvaṃ kṛtavāṃstathā

अविशङ्को नरपते प्रीतोऽहं चापि तेन ह ।
धनोत्सर्गेऽपि च कृते न त्वां क्रोधोप्यधर्षयत्

aviśaṅko narapate prīto'haṃ cāpi tena ha |
dhanotsarge'pi ca kṛte na tvāṃ krodhopyadharṣayat

ततः प्रीतेन ते राजन्पुनरेतत्कृतं तव ।
सभार्यस्य वनं भूयस्तद्विद्धि मनुजाधिप

tataḥ prītena te rājanpunaretatkṛtaṃ tava |
sabhāryasya vanaṃ bhūyastadviddhi manujādhipa

प्रीत्यर्थं तव चैतन्मे स्वर्गसंदर्शनं कृतम् ।
यत्ते वनेऽस्मिन्नृपते दृष्टं दिव्यं सुदर्शनम्

prītyarthaṃ tava caitanme svargasaṃdarśanaṃ kṛtam |
yatte vane'sminnṛpate dṛṣṭaṃ divyaṃ sudarśanam

स्वर्गोद्देशस्त्वया राजन्सशरीरेण पार्थिव ।
मुहूर्तमनुभूतोऽसौ सभार्येण नृपोत्तम

svargoddeśastvayā rājansaśarīreṇa pārthiva |
muhūrtamanubhūto'sau sabhāryeṇa nṛpottama

निदर्शनार्थं तपसो धर्मस्य च नराधिप ।
तत्र नासीत्स्पृहा राजंस्तच्चापि विदितं मया

nidarśanārthaṃ tapaso dharmasya ca narādhipa |
tatra nāsītspṛhā rājaṃstaccāpi viditaṃ mayā

ब्राह्मण्यं काङ्क्षसे हि त्वं तपश्च पृथिवीपते ।
अवमत्य नरेन्द्रत्वं देवेन्द्रत्वं च पार्थिव

brāhmaṇyaṃ kāṅkṣase hi tvaṃ tapaśca pṛthivīpate |
avamatya narendratvaṃ devendratvaṃ ca pārthiva

एवमेतद्यथातत्वं ब्राह्मण्यं तात दुर्लभम् ।
ब्राह्मण्ये सति चर्षित्वमृषित्वे च तपस्विता

evametadyathātatvaṃ brāhmaṇyaṃ tāta durlabham |
brāhmaṇye sati carṣitvamṛṣitve ca tapasvitā

भविष्यत्येष ते कामः कुशिकात्कौशिको द्विजः

bhaviṣyatyeṣa te kāmaḥ kuśikātkauśiko dvijaḥ

तृतीयं पुरुषं प्राप्य ब्राह्मणत्वं गमिष्यति ।
वंशस्ते पार्थिवश्रेष्ठ भृगूणामेव तेजसा

tṛtīyaṃ puruṣaṃ prāpya brāhmaṇatvaṃ gamiṣyati |
vaṃśaste pārthivaśreṣṭha bhṛgūṇāmeva tejasā

पौत्रस्ते भविता विप्रस्तपस्वी पावकद्युतिः ।
जमदग्नौ महाभाग तपसा भावितात्मनि

pautraste bhavitā viprastapasvī pāvakadyutiḥ |
jamadagnau mahābhāga tapasā bhāvitātmani

यः स देवमनुष्याणआं भयमुत्पादयिष्यति ।
त्रयाणामेव लोकानां सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

yaḥ sa devamanuṣyāṇaāṃ bhayamutpādayiṣyati |
trayāṇāmeva lokānāṃ satyametadbravīmi te

वरं गृहाण राजर्षे यस्ते मनसि वर्तते ।
तीर्थयात्रां गमिष्यामि पुरा कालोऽतिवर्तते

varaṃ gṛhāṇa rājarṣe yaste manasi vartate |
tīrthayātrāṃ gamiṣyāmi purā kālo'tivartate

एष एव वरो मेऽद्य यत्त्वं प्रीतो महामुने ।
भवत्वेतद्यथार्थत्वं भवेत्पौत्रो ममानघ

eṣa eva varo me'dya yattvaṃ prīto mahāmune |
bhavatvetadyathārthatvaṃ bhavetpautro mamānagha

ब्राह्मण्यं मे कुलस्यास्तु भगवन्नेष मे वरः ।
पुनश्चाख्यातुमिच्छामि भगवन्विस्तरेण वै

brāhmaṇyaṃ me kulasyāstu bhagavanneṣa me varaḥ |
punaścākhyātumicchāmi bhagavanvistareṇa vai

कथमेष्यति विप्रत्वं कुलं मे भृगुनन्दन ।
कश्चासौ भविता बन्धुर्मम कश्चापि सम्मतः

kathameṣyati vipratvaṃ kulaṃ me bhṛgunandana |
kaścāsau bhavitā bandhurmama kaścāpi sammataḥ