Chapter 9: Brahma tells Vasishtha that effort outweighs fate

पितामह महाप्राज्ञ सर्वसास्त्रविशारद ।
दैवे पुरुषकारे च किंस्विच्छ्रेष्ठतरं भवेत्

pitāmaha mahāprājña sarvasāstraviśārada |
daive puruṣakāre ca kiṃsvicchreṣṭhataraṃ bhavet

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वसिष्ठस्य च संवादं ब्रह्मणश्च युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ brahmaṇaśca yudhiṣṭhira

दैवमानुषयोः किंस्वित्कर्मणोः श्रेष्ठमित्युत ।
पुरा वसिष्ठो भगवान्पितामहमपृच्छत

daivamānuṣayoḥ kiṃsvitkarmaṇoḥ śreṣṭhamityuta |
purā vasiṣṭho bhagavānpitāmahamapṛcchata

ततः पद्मोद्भवो राजन्देवदेवः पितामहः ।
उवाच मधुरं वाक्यमर्थवद्धेतुभूषितम्

tataḥ padmodbhavo rājandevadevaḥ pitāmahaḥ |
uvāca madhuraṃ vākyamarthavaddhetubhūṣitam

बीजतो ह्यङ्कुरोत्पत्तिरङ्कुरात्पर्णसम्भवः ।
पर्णान्नालाः प्रसूयन्ते नालात्स्कन्धः प्रवर्तते

bījato hyaṅkurotpattiraṅkurātparṇasambhavaḥ |
parṇānnālāḥ prasūyante nālātskandhaḥ pravartate

स्कन्धात्प्रवर्तते पुष्पं पुष्पात्संवर्धते फलम् ।
फलान्निर्वर्तते बीजं बीजात्स्यात्सम्भवः पुनः

skandhātpravartate puṣpaṃ puṣpātsaṃvardhate phalam |
phalānnirvartate bījaṃ bījātsyātsambhavaḥ punaḥ

नाबीजं जायते किञ्चिन्न बीजेने विना फलम् ।
बीजाद्बीजं प्रभवति नाबीजं विद्यते फलम्

nābījaṃ jāyate kiñcinna bījene vinā phalam |
bījādbījaṃ prabhavati nābījaṃ vidyate phalam

यादृशं वपते बीजं क्षेत्रमासाद्य वापकः ।
सुकृते दुष्कृते वाऽपि तादृशं लभते फलम्

yādṛśaṃ vapate bījaṃ kṣetramāsādya vāpakaḥ |
sukṛte duṣkṛte vā'pi tādṛśaṃ labhate phalam

यथा बीजं विना क्षेत्रमुप्तं भवति निष्फलम् ।
तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति

yathā bījaṃ vinā kṣetramuptaṃ bhavati niṣphalam |
tathā puruṣakāreṇa vinā daivaṃ na sidhyati

क्षेत्रं पुरुषकारस्तु दैवं बीजमुदाहृतम् ।
क्षेत्रबीजसमायोगात्ततः सस्यं समृद्ध्यते

kṣetraṃ puruṣakārastu daivaṃ bījamudāhṛtam |
kṣetrabījasamāyogāttataḥ sasyaṃ samṛddhyate

कर्मणः फलनिर्वृत्तिं स्वयमश्नाति कारकः ।
प्रत्यक्षं दृश्यते लोके कृतस्याप्यकृतस्य च

karmaṇaḥ phalanirvṛttiṃ svayamaśnāti kārakaḥ |
pratyakṣaṃ dṛśyate loke kṛtasyāpyakṛtasya ca

शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा ।
कृतं सर्वत्र लभते नाकृतं भुज्यते क्वचित्

śubhena karmaṇā saukhyaṃ duḥkhaṃ pāpena karmaṇā |
kṛtaṃ sarvatra labhate nākṛtaṃ bhujyate kvacit

कृती सर्वत्र लभते प्रतिष्ठां भाग्यवीक्षितः ।
अकृती लभते भ्रष्टः क्षते क्षारावसेचनम्

kṛtī sarvatra labhate pratiṣṭhāṃ bhāgyavīkṣitaḥ |
akṛtī labhate bhraṣṭaḥ kṣate kṣārāvasecanam

तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि च ।
प्राप्यते कर्मणा सर्वं न दैवादकृतात्मना

tapasā rūpasaubhāgyaṃ ratnāni vividhāni ca |
prāpyate karmaṇā sarvaṃ na daivādakṛtātmanā

तथा स्वर्गश्च भोगश्च निष्ठा या च मनीषिता ।
सर्वं पुरुषकारेण कृतेनेहोपलभ्यते

tathā svargaśca bhogaśca niṣṭhā yā ca manīṣitā |
sarvaṃ puruṣakāreṇa kṛtenehopalabhyate

ज्योतींषि त्रिदशा नागा यक्षाश्चन्द्रार्कमारुताः ।
सर्वे पुरुषकारेण मानुष्याद्देवतां गताः

jyotīṃṣi tridaśā nāgā yakṣāścandrārkamārutāḥ |
sarve puruṣakāreṇa mānuṣyāddevatāṃ gatāḥ

अर्थो वा मित्रवर्गो वा ऐश्वर्यं वा कुलान्वितम् ।
श्रीश्चापि दुर्लभा भोक्तुं तथैवाकृतकर्मभिः

artho vā mitravargo vā aiśvaryaṃ vā kulānvitam |
śrīścāpi durlabhā bhoktuṃ tathaivākṛtakarmabhiḥ

शौचेन लभते विप्रः क्षत्रियो विक्रमेण तु ।
वैश्यः पुरुषकारेण शूद्रः शुश्रूषया श्रियम्

śaucena labhate vipraḥ kṣatriyo vikrameṇa tu |
vaiśyaḥ puruṣakāreṇa śūdraḥ śuśrūṣayā śriyam

नादातारं भजन्त्यर्था न क्लीबं नापि निष्क्रियम् ।
नाकर्मशीलं नाशूरं तथा नैवातपस्विनम्

nādātāraṃ bhajantyarthā na klībaṃ nāpi niṣkriyam |
nākarmaśīlaṃ nāśūraṃ tathā naivātapasvinam

येन लोकास्त्रयः सृष्टा दैत्याः सर्वाश्च देवताः ।
स एष भगवान्विष्णुः समुद्रे तप्यते तपः

yena lokāstrayaḥ sṛṣṭā daityāḥ sarvāśca devatāḥ |
sa eṣa bhagavānviṣṇuḥ samudre tapyate tapaḥ

स्वं चेत्कर्मफलं न स्यात्सर्वमेवाफलं भवेत् ।
लोको दैवं समालक्ष्य उदासीनो भवेद्यदि

svaṃ cetkarmaphalaṃ na syātsarvamevāphalaṃ bhavet |
loko daivaṃ samālakṣya udāsīno bhavedyadi

अकृत्वा मानुषं कर्म यो दैवमनुवर्तते ।
वृथा श्राम्यति सम्प्राप्य पतिं क्लीबमिवाङ्गना

akṛtvā mānuṣaṃ karma yo daivamanuvartate |
vṛthā śrāmyati samprāpya patiṃ klībamivāṅganā

न तथा मानुषे लोके फलमस्ति शुभाशुभे ।
यथा त्रिदशलोके हि फलमल्पेन जायते

na tathā mānuṣe loke phalamasti śubhāśubhe |
yathā tridaśaloke hi phalamalpena jāyate

कृतः पुरुषकारस्तु दैवमेवानुवर्तते ।
न दैवमकृते किञ्चित्कस्यचिद्दातुमर्हति

kṛtaḥ puruṣakārastu daivamevānuvartate |
na daivamakṛte kiñcitkasyaciddātumarhati

यथा स्थानान्यनित्यानि दृश्यन्ते दैवतेष्वपि ।
कथं कर्म विना दैवं स्थास्यति स्थापयिष्यतः

yathā sthānānyanityāni dṛśyante daivateṣvapi |
kathaṃ karma vinā daivaṃ sthāsyati sthāpayiṣyataḥ

न दैवतानि लोकेऽस्मिन्व्यापारं यान्ति कस्यचित् ।
व्यासङ्गं जनयन्त्युग्रमात्माभिभवशङ्कया

na daivatāni loke'sminvyāpāraṃ yānti kasyacit |
vyāsaṅgaṃ janayantyugramātmābhibhavaśaṅkayā

ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रहः ।
कस्य वाचा ह्यदैवं स्याद्यतो दैवं प्रवर्तते

ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca sadā bhavati vigrahaḥ |
kasya vācā hyadaivaṃ syādyato daivaṃ pravartate

कथं तस्य समुत्पत्तिर्यतो दैवं प्रवर्तते ।
एवं त्रिदशलोकेऽपि प्राप्यते परमं सुखम्

kathaṃ tasya samutpattiryato daivaṃ pravartate |
evaṃ tridaśaloke'pi prāpyate paramaṃ sukham

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ।
आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी कृतस्याप्यकृतस्य च

ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ |
ātmaiva hyātmanaḥ sākṣī kṛtasyāpyakṛtasya ca

कृतं च विकृतं किञ्चित्सिद्ध्यते गुरुकर्मणा ।
सुकृतं दुष्कृतं कर्म अकृतार्थं प्रपद्यते

kṛtaṃ ca vikṛtaṃ kiñcitsiddhyate gurukarmaṇā |
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ karma akṛtārthaṃ prapadyate

देवानां शरणं पुण्यं सर्वं पुण्यैरवाप्यते ।
पुण्यहीनं नरं प्राप्य किं दैवं प्रकरिष्यति

devānāṃ śaraṇaṃ puṇyaṃ sarvaṃ puṇyairavāpyate |
puṇyahīnaṃ naraṃ prāpya kiṃ daivaṃ prakariṣyati

पुरा ययातिर्विभ्रष्टश्च्यावितः पतितः क्षितौ ।
पुनरारोपितः स्वर्गं दौहित्रैः पुण्यकर्मभिः

purā yayātirvibhraṣṭaścyāvitaḥ patitaḥ kṣitau |
punarāropitaḥ svargaṃ dauhitraiḥ puṇyakarmabhiḥ

पुरूरवाश्च राजर्षिर्द्विजैरभिहितः पुरा ।
ऐल इत्यभिविख्यातः स्वर्गं प्राप्तो महीपतिः

purūravāśca rājarṣirdvijairabhihitaḥ purā |
aila ityabhivikhyātaḥ svargaṃ prāpto mahīpatiḥ

अश्वमेधादिभिर्यज्ञैः सत्कृतः कोसलाधिपः ।
महर्षिशापात्सौदासः पुरुषादत्वमागतः

aśvamedhādibhiryajñaiḥ satkṛtaḥ kosalādhipaḥ |
maharṣiśāpātsaudāsaḥ puruṣādatvamāgataḥ

अश्वत्थामा च रामश्च मुनिपुत्रौ धनुर्धरौ ।
न गच्छतः स्वर्गलोकं वेददृष्टेन कर्मणा

aśvatthāmā ca rāmaśca muniputrau dhanurdharau |
na gacchataḥ svargalokaṃ vedadṛṣṭena karmaṇā

वसुर्यज्ञशतैरिष्ट्वा द्वितीय इव वासवः ।
मिथ्याभिधानेनैकेन रसातलतलं गतः

vasuryajñaśatairiṣṭvā dvitīya iva vāsavaḥ |
mithyābhidhānenaikena rasātalatalaṃ gataḥ

बलिर्वैरोचनिर्बद्धो धर्मपाशेन दैवतैः ।
विष्णोः पुरुषकारेण पातालसदनः कृपः

balirvairocanirbaddho dharmapāśena daivataiḥ |
viṣṇoḥ puruṣakāreṇa pātālasadanaḥ kṛpaḥ

शक्रस्याथ रथोपस्थे विष्ठितो जनमेजयः ।
द्विजस्त्रीणां वधं कृत्वा किं दैवेन न वारितः

śakrasyātha rathopasthe viṣṭhito janamejayaḥ |
dvijastrīṇāṃ vadhaṃ kṛtvā kiṃ daivena na vāritaḥ

अज्ञानाद्ब्राह्मणं हत्वा स्पृष्टो बालवधेन च ।
वैशंपायनविप्रर्षिः किं दैवेन न वारितः

ajñānādbrāhmaṇaṃ hatvā spṛṣṭo bālavadhena ca |
vaiśaṃpāyanaviprarṣiḥ kiṃ daivena na vāritaḥ

गोप्रदानेन मिथ्या च ब्राह्मणेभ्यो महामखे ।
पुरा नृगश्च राजर्षिः कृकलासत्वमागतः

gopradānena mithyā ca brāhmaṇebhyo mahāmakhe |
purā nṛgaśca rājarṣiḥ kṛkalāsatvamāgataḥ

धुन्धुमारश्च राजर्षिः सत्रेष्वेव जरां गतः ।
प्रीतिदायं परित्यज्य सुष्वाप स गिरिव्रजे

dhundhumāraśca rājarṣiḥ satreṣveva jarāṃ gataḥ |
prītidāyaṃ parityajya suṣvāpa sa girivraje

पाण्डवानां हृतं राज्यं धार्तराष्ट्रैर्महाबलैः ।
पुनः प्रत्याहृतं चैव न दैवाद्भुजसंश्रयात्

pāṇḍavānāṃ hṛtaṃ rājyaṃ dhārtarāṣṭrairmahābalaiḥ |
punaḥ pratyāhṛtaṃ caiva na daivādbhujasaṃśrayāt

तपोनियमसंयुक्ता मुनयः संशितव्रताः ।
किं ते दैवबलाच्छापमुत्सृजन्ते न कर्मणा

taponiyamasaṃyuktā munayaḥ saṃśitavratāḥ |
kiṃ te daivabalācchāpamutsṛjante na karmaṇā

पापमुत्सृजते लोके सर्वं प्राप्य सुदुर्लभम् ।
लोभमोहसमापन्नं न दैवं त्रायते नरम्

pāpamutsṛjate loke sarvaṃ prāpya sudurlabham |
lobhamohasamāpannaṃ na daivaṃ trāyate naram

यथाऽऽग्निः पवनोद्भूतः सुसूक्ष्मोऽपि महान्भवेत् ।
तथा कर्मसमायुक्तं दैवं साधु विवर्धते

yathā''gniḥ pavanodbhūtaḥ susūkṣmo'pi mahānbhavet |
tathā karmasamāyuktaṃ daivaṃ sādhu vivardhate

यथा तैलक्षयाद्दीपः प्रम्लानिमुपगच्छति ।
तथा कर्मक्षयाद्दैवं प्रम्लानिमुपगच्छति

yathā tailakṣayāddīpaḥ pramlānimupagacchati |
tathā karmakṣayāddaivaṃ pramlānimupagacchati

विपुलमपि धनौघं प्राप्य भोगान्त्रियो वा
पुरुष इह न शक्तः कर्महीनो हि भोक्तुम् ।
सुविहितमपि चार्थं दैवते रक्ष्यमाणं
पुरुष इह महात्मा प्राप्नुते नित्ययुक्तः

vipulamapi dhanaughaṃ prāpya bhogāntriyo vā
puruṣa iha na śaktaḥ karmahīno hi bhoktum |
suvihitamapi cārthaṃ daivate rakṣyamāṇaṃ
puruṣa iha mahātmā prāpnute nityayuktaḥ

व्ययगुमपि साधुं कर्मणा संश्रयन्ते
भवती मनुजलोकाद्दैवलोको विशिष्टः ।
बहुतरसुसमृद्ध्या मानुषाणां गृहाणि
पितृवनभवनाभं दृश्यते चामराणाम्

vyayagumapi sādhuṃ karmaṇā saṃśrayante
bhavatī manujalokāddaivaloko viśiṣṭaḥ |
bahutarasusamṛddhyā mānuṣāṇāṃ gṛhāṇi
pitṛvanabhavanābhaṃ dṛśyate cāmarāṇām

न च फलति विकर्मा जीवलोके न दैवं
व्यपनयति विमार्गं नास्ति दैवे प्रभुत्वम् ।
गुरुमिव कृतमग्र्यं कर्म संयाति दैवं
नयति पुरुषकारः सञ्चितस्तत्रतत्र

na ca phalati vikarmā jīvaloke na daivaṃ
vyapanayati vimārgaṃ nāsti daive prabhutvam |
gurumiva kṛtamagryaṃ karma saṃyāti daivaṃ
nayati puruṣakāraḥ sañcitastatratatra

एतत्ते सर्वमाख्यातं मया वै मुनिसत्तम ।
फलं पुरुषकारस्य सदा संदृश्य तत्त्वतः

etatte sarvamākhyātaṃ mayā vai munisattama |
phalaṃ puruṣakārasya sadā saṃdṛśya tattvataḥ

अभ्युत्थानेन दैवस्य समारब्धेन केनचित् ।
विधिना कर्मणा चैव स्वर्गमार्गमवाप्नुयात्

abhyutthānena daivasya samārabdhena kenacit |
vidhinā karmaṇā caiva svargamārgamavāpnuyāt