Chapter 62: Gifts of great fruit, paths to naraka and svarga

पित्र्यं वाऽप्यथवा दैवं दीयते यत्पितामह ।
एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं दत्तं केषु महाफलम्

pitryaṃ vā'pyathavā daivaṃ dīyate yatpitāmaha |
etadicchāmyahaṃ jñātuṃ dattaṃ keṣu mahāphalam

येषां दाराः प्रतीक्षन्ते सुवृष्टिमिव कर्षकाः ।
उच्छेषपरिशेषं हि तान्भोजय युधिष्ठिर

yeṣāṃ dārāḥ pratīkṣante suvṛṣṭimiva karṣakāḥ |
uccheṣapariśeṣaṃ hi tānbhojaya yudhiṣṭhira

चारित्रनिरता राजन्ये कृशाः कृशवृत्तयः ॥
अर्थिनश्चोपगच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम्

cāritraniratā rājanye kṛśāḥ kṛśavṛttayaḥ ||
arthinaścopagacchanti teṣu dattaṃ mahāphalam

तद्भक्तास्तद्गृहा राजंस्तद्बलास्तदपाश्रयाः ।
अर्थिनश्च भवन्त्यर्थे तेषु दत्तं महाफलम्

tadbhaktāstadgṛhā rājaṃstadbalāstadapāśrayāḥ |
arthinaśca bhavantyarthe teṣu dattaṃ mahāphalam

तस्करेभ्यः परेभ्यो वा हृतस्वा भयदुःखिताः ।
अर्थिनो भोक्तुमिच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम्

taskarebhyaḥ parebhyo vā hṛtasvā bhayaduḥkhitāḥ |
arthino bhoktumicchanti teṣu dattaṃ mahāphalam

अकल्ककस्य विप्रस्य रौक्ष्यात्करकृतात्मनः ।
वटवो यस्य भिक्षन्ति तेभ्यो दत्तं महाफलम्

akalkakasya viprasya raukṣyātkarakṛtātmanaḥ |
vaṭavo yasya bhikṣanti tebhyo dattaṃ mahāphalam

हृतस्वा हृतदाराश्च ये विप्रा देशसम्प्लवे ।
अर्थार्थमभिगच्छन्ति तेभ्यो दत्तं महाफलम्

hṛtasvā hṛtadārāśca ye viprā deśasamplave |
arthārthamabhigacchanti tebhyo dattaṃ mahāphalam

व्रतोनो नियमस्थाश्च ये विप्राः श्रुतसम्मताः ।
तस्मपाप्त्यर्थमिच्छन्ति तेभ्यो दत्तं महाफलम्

vratono niyamasthāśca ye viprāḥ śrutasammatāḥ |
tasmapāptyarthamicchanti tebhyo dattaṃ mahāphalam

अत्युत्क्रान्ताश्च धर्मेषु पाषण्डस्रमयेषु च ।
कृशप्राणाः कृशघनास्तेभ्यो दत्तं महाफलम्

atyutkrāntāśca dharmeṣu pāṣaṇḍasramayeṣu ca |
kṛśaprāṇāḥ kṛśaghanāstebhyo dattaṃ mahāphalam

कृतसर्वस्वहरणा निर्दोषाः प्रभविष्णुभिः ।
स्पृहयन्ति च भुक्त्वाऽन्नं तेषुदत्तं महाफलम्

kṛtasarvasvaharaṇā nirdoṣāḥ prabhaviṣṇubhiḥ |
spṛhayanti ca bhuktvā'nnaṃ teṣudattaṃ mahāphalam

तपस्विनस्तपोनिष्ठास्तेषां भैक्षचराश्च ये ।
अर्थिनः किञ्चिदिच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम्

tapasvinastaponiṣṭhāsteṣāṃ bhaikṣacarāśca ye |
arthinaḥ kiñcidicchanti teṣu dattaṃ mahāphalam

महाफलविधिर्दाने श्रुतस्ते भरतर्षभ ।
निरयं येन गच्छन्ति स्वर्गं चैव हि तत्छृणु

mahāphalavidhirdāne śrutaste bharatarṣabha |
nirayaṃ yena gacchanti svargaṃ caiva hi tatchṛṇu

व्रतानां पारणार्थाय गुर्वर्थे यज्ञदक्षिणाम् ।
निर्वेशार्थं च विद्वांसस्तेषां दत्तं महाफलम्

vratānāṃ pāraṇārthāya gurvarthe yajñadakṣiṇām |
nirveśārthaṃ ca vidvāṃsasteṣāṃ dattaṃ mahāphalam

पित्रोश्च रक्षणार्थाय पुत्रदारार्थमेव वा ।
महाव्याधिविमोक्षार्थं तेषु दत्तं महाफलम्

pitrośca rakṣaṇārthāya putradārārthameva vā |
mahāvyādhivimokṣārthaṃ teṣu dattaṃ mahāphalam

बालाः स्त्रियश्च वाञ्छन्ति सुभक्तं चाप्यसाधनाः ।
स्वर्गमायान्ति दत्त्वैषां निरयान्नोपयान्ति ते ॥

bālāḥ striyaśca vāñchanti subhaktaṃ cāpyasādhanāḥ |
svargamāyānti dattvaiṣāṃ nirayānnopayānti te ||

गुर्वर्थमभयार्थं वा वर्जयित्वा युधिष्ठिर ।
येऽनृतं कथयन्ति स्म ते वा निरयगामिनः

gurvarthamabhayārthaṃ vā varjayitvā yudhiṣṭhira |
ye'nṛtaṃ kathayanti sma te vā nirayagāminaḥ

परदाराभिहर्तारः परदाराभिमर्शिनः ।
परदारप्रयोक्तास्ते वै निरयगामिनः

paradārābhihartāraḥ paradārābhimarśinaḥ |
paradāraprayoktāste vai nirayagāminaḥ

ये परस्वापहर्तारः परस्वानां च नाशकाः ।
सूचकाश्च परेषां ये ते वा निरयगामिनः

ye parasvāpahartāraḥ parasvānāṃ ca nāśakāḥ |
sūcakāśca pareṣāṃ ye te vā nirayagāminaḥ

प्रपाणां च सभानां च संक्रमाणां च भारत ।
अगाराणां च भेत्तारो नरा निरयगामिनः

prapāṇāṃ ca sabhānāṃ ca saṃkramāṇāṃ ca bhārata |
agārāṇāṃ ca bhettāro narā nirayagāminaḥ

अनाथां प्रमदां बालां वृद्धां भीतां तपस्विनीम् ।
वञ्चयन्ति नरा ये च ते वै निरयगामिनः

anāthāṃ pramadāṃ bālāṃ vṛddhāṃ bhītāṃ tapasvinīm |
vañcayanti narā ye ca te vai nirayagāminaḥ

वृत्तिच्छेदं गृहच्छेदं दारच्छेदं च भारत ।
मित्रच्छेदं तथाऽऽशायास्ते वै निरयगामिनः

vṛtticchedaṃ gṛhacchedaṃ dāracchedaṃ ca bhārata |
mitracchedaṃ tathā''śāyāste vai nirayagāminaḥ

सूचकाः सेतुभेत्तारः परवृत्त्युपजीवकाः ।
अकृतज्ञाश्च मित्राणां ते वै निरयगामिनः

sūcakāḥ setubhettāraḥ paravṛttyupajīvakāḥ |
akṛtajñāśca mitrāṇāṃ te vai nirayagāminaḥ

पाषण्डा दूषकाश्चैव समयानां च दूषकाः ।
ये प्रत्यवसिताश्चैव ते वै निरयगामिनः

pāṣaṇḍā dūṣakāścaiva samayānāṃ ca dūṣakāḥ |
ye pratyavasitāścaiva te vai nirayagāminaḥ

विषमव्यवहाराश्च विषमाश्चैव वृद्धिषु ।
लाभेषु विषमाश्चैव ते वै निरयगामिनः

viṣamavyavahārāśca viṣamāścaiva vṛddhiṣu |
lābheṣu viṣamāścaiva te vai nirayagāminaḥ

दूतसंव्यवहाराश्च निष्परीक्षाश्च मानवाः ।
प्राणिहिंसाप्रवृत्ताश्चि ते वै निरयगामिनः

dūtasaṃvyavahārāśca niṣparīkṣāśca mānavāḥ |
prāṇihiṃsāpravṛttāści te vai nirayagāminaḥ

कृताशं कृतनिर्देशं कृतभक्तं कृतश्रमम् ।
भेदैर्ये व्यपकर्षन्ति ते वै निरयगामिनः

kṛtāśaṃ kṛtanirdeśaṃ kṛtabhaktaṃ kṛtaśramam |
bhedairye vyapakarṣanti te vai nirayagāminaḥ

पर्यश्नन्ति च ये दारानग्निभृत्यातिथींस्तथा ।
उत्सन्नपितृदेवेज्यास्ते वै निरयगामिनः

paryaśnanti ca ye dārānagnibhṛtyātithīṃstathā |
utsannapitṛdevejyāste vai nirayagāminaḥ

वेदविक्रयिणश्चैव वेदानां चैव दूषकाः ।
वेदानां लेखकाश्चैव ते वै निरयगामिनः

vedavikrayiṇaścaiva vedānāṃ caiva dūṣakāḥ |
vedānāṃ lekhakāścaiva te vai nirayagāminaḥ

चातुराश्रम्यबाह्याश्च श्रुतिबाह्याश्च ये नराः ।
विकर्मभिश्च जीवन्ति ते वै निरयगामिनः

cāturāśramyabāhyāśca śrutibāhyāśca ye narāḥ |
vikarmabhiśca jīvanti te vai nirayagāminaḥ

केशविक्रयिका राजन्विषविक्रयिकाश्च ये ।
क्षीरविक्रयिकाश्चैव ते वै निरयगामिनः

keśavikrayikā rājanviṣavikrayikāśca ye |
kṣīravikrayikāścaiva te vai nirayagāminaḥ

ब्राह्मणानां गवां चैव कन्यानां च युधिष्ठिर ।
येऽन्तरायान्ति कार्येषु ते वै निरयगामिनः

brāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva kanyānāṃ ca yudhiṣṭhira |
ye'ntarāyānti kāryeṣu te vai nirayagāminaḥ

शस्त्रविक्रयिकाश्चैव कर्तारश्च युधिष्ठिर ।
शल्यानां धनुषां चैव ते वै निरयगामिनः

śastravikrayikāścaiva kartāraśca yudhiṣṭhira |
śalyānāṃ dhanuṣāṃ caiva te vai nirayagāminaḥ

शिलाभिः शङ्कुभिर्वाऽपि श्वर्भ्रैर्वा भरतर्षभ ।
ये मार्गमनुरुन्धन्ति ते वै निरयगामिनः

śilābhiḥ śaṅkubhirvā'pi śvarbhrairvā bharatarṣabha |
ye mārgamanurundhanti te vai nirayagāminaḥ

उपाध्यायांश्च भृत्यांश्च भक्तांश्च भरतर्षभ ।
ये त्यजन्त्यविकारांस्त्रींस्ते वै निरयगामिनः

upādhyāyāṃśca bhṛtyāṃśca bhaktāṃśca bharatarṣabha |
ye tyajantyavikārāṃstrīṃste vai nirayagāminaḥ

अप्राप्तदमकाश्चैव नासानां वेधकाश्च ये ।
बन्धकाश्च पशूनां ये ते वै निरयगामिनः

aprāptadamakāścaiva nāsānāṃ vedhakāśca ye |
bandhakāśca paśūnāṃ ye te vai nirayagāminaḥ

अगोप्तारश्च राजानो बलिषड्भागतस्कराः ।
समर्थाश्चाप्यदातारस्ते वै निरयगामिनः

agoptāraśca rājāno baliṣaḍbhāgataskarāḥ |
samarthāścāpyadātāraste vai nirayagāminaḥ

क्षान्तान्दान्तांस्तथा प्राज्ञान्दीर्घकालं सहोषितान् ।
त्यजन्ति कृतकृत्या ये ते वै निरयगामिनः

kṣāntāndāntāṃstathā prājñāndīrghakālaṃ sahoṣitān |
tyajanti kṛtakṛtyā ye te vai nirayagāminaḥ

बालानामथ वृद्धानां दासानां चैव ये नराः ।
अदत्त्वा भक्षयन्त्यग्रे ते वै निरयगामिनः

bālānāmatha vṛddhānāṃ dāsānāṃ caiva ye narāḥ |
adattvā bhakṣayantyagre te vai nirayagāminaḥ

एते पूर्वं विनिर्दिष्टाः प्रोक्ता निरयगामिनः ।
भागिनः स्वर्गलोकस्य वक्ष्यामि भरतर्षभ

ete pūrvaṃ vinirdiṣṭāḥ proktā nirayagāminaḥ |
bhāginaḥ svargalokasya vakṣyāmi bharatarṣabha

सर्वेष्वेव तु कार्येषु दैवपूर्वेषु भारत ।
हन्ति पुत्रान्पशून्कृत्स्नान्ब्राह्मणातिक्रमः कृतः

sarveṣveva tu kāryeṣu daivapūrveṣu bhārata |
hanti putrānpaśūnkṛtsnānbrāhmaṇātikramaḥ kṛtaḥ

दानेन तपसा चैव सत्येन च युधिष्ठिर ।
ये धर्ममनुवर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः

dānena tapasā caiva satyena ca yudhiṣṭhira |
ye dharmamanuvartante te narāḥ svargagāminaḥ

शुश्रूषाभिस्तपोभिश्च विद्यामादाय भारत ।
ये प्रतिग्रहनिःस्नेहास्ते नराः स्वर्गगामिनः

śuśrūṣābhistapobhiśca vidyāmādāya bhārata |
ye pratigrahaniḥsnehāste narāḥ svargagāminaḥ

भयात्पाषात्तथा बाधाद्दारिद्र्याद्व्याधिधर्षणात् ।
तत्कृते धनमीप्सन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः

bhayātpāṣāttathā bādhāddāridryādvyādhidharṣaṇāt |
tatkṛte dhanamīpsante te narāḥ svargagāminaḥ

क्षमावन्तश्च धीराश्च धर्मकार्येषु चोत्थिताः ।
मङ्गलाचारसम्पन्नाः पुरुषाः स्वर्गगामिनः

kṣamāvantaśca dhīrāśca dharmakāryeṣu cotthitāḥ |
maṅgalācārasampannāḥ puruṣāḥ svargagāminaḥ

निवृत्ता मधुमांसेभ्यः परदारेभ्य एव च ।
निवृत्ताश्चैव मद्येभ्यस्ते नराः स्वर्गगामिनः

nivṛttā madhumāṃsebhyaḥ paradārebhya eva ca |
nivṛttāścaiva madyebhyaste narāḥ svargagāminaḥ

आश्रमाणां च कर्तारः कुलानां चैव भारत ।
देशानां नगराणां च ते नराः स्वर्गगामिनः

āśramāṇāṃ ca kartāraḥ kulānāṃ caiva bhārata |
deśānāṃ nagarāṇāṃ ca te narāḥ svargagāminaḥ

वस्त्राभरणदातारो भक्ष्यपानान्नदास्तथा ।
कुटुम्बानां च भर्तारः पुरुषाः स्वर्गगामिनः

vastrābharaṇadātāro bhakṣyapānānnadāstathā |
kuṭumbānāṃ ca bhartāraḥ puruṣāḥ svargagāminaḥ

सर्वहिंसानिवृत्ताश्च नराः सर्वसहाश्च ये ।
सर्वस्याश्रयभूताश्च ते नराः स्वर्गगामिनः

sarvahiṃsānivṛttāśca narāḥ sarvasahāśca ye |
sarvasyāśrayabhūtāśca te narāḥ svargagāminaḥ

मातरं पितरं चैव शुश्रुषन्ति जितेन्द्रियाः ।
भ्रातॄणां चैव सस्नेहास्ते नराः स्वर्गगामिनः

mātaraṃ pitaraṃ caiva śuśruṣanti jitendriyāḥ |
bhrātṝṇāṃ caiva sasnehāste narāḥ svargagāminaḥ

आढ्याश्च बलवन्तश्च यौवनस्थाश्च भारत ।
ये वै जितेन्द्रिया धीरास्ते नराः स्वर्गगामिनः

āḍhyāśca balavantaśca yauvanasthāśca bhārata |
ye vai jitendriyā dhīrāste narāḥ svargagāminaḥ

अपराधिषु सस्नेहा मृदवो मृदुवत्सलाः ।
आराधनसुखाश्चापि पुरुषाः स्वर्गगामिनः

aparādhiṣu sasnehā mṛdavo mṛduvatsalāḥ |
ārādhanasukhāścāpi puruṣāḥ svargagāminaḥ

सहस्रपरिवेष्टारस्तथैव च सहस्रदाः ।
त्रातारश्च सहस्राणां ते नराः स्वर्गगामिनः

sahasrapariveṣṭārastathaiva ca sahasradāḥ |
trātāraśca sahasrāṇāṃ te narāḥ svargagāminaḥ

सुवर्णस्य च दातारो गवां च भरतर्षभ ।
यानानां वाहनानां च ते नराः स्वर्गगामिनः

suvarṇasya ca dātāro gavāṃ ca bharatarṣabha |
yānānāṃ vāhanānāṃ ca te narāḥ svargagāminaḥ

वैवाहिकानां द्रव्याणां प्रेष्याणां च युधिष्ठिर ।
दातारो वाससां चैव ते नराः स्वर्गगामिनः

vaivāhikānāṃ dravyāṇāṃ preṣyāṇāṃ ca yudhiṣṭhira |
dātāro vāsasāṃ caiva te narāḥ svargagāminaḥ

विहारावसथोद्यानकूपारामसभाप्रपा ।
वप्राणां चैव कर्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः

vihārāvasathodyānakūpārāmasabhāprapā |
vaprāṇāṃ caiva kartāraste narāḥ svargagāminaḥ

निवेशनानां क्षेत्राणां वसतीनां च भारत ।
दातारः प्रार्थितानां च ते नराः स्वर्गगामिनः

niveśanānāṃ kṣetrāṇāṃ vasatīnāṃ ca bhārata |
dātāraḥ prārthitānāṃ ca te narāḥ svargagāminaḥ

रसानां चाथ बीजानां धान्यानां च युधिष्ठिर ।
स्वयमुत्पाद्य दातारः पुरुषाः स्वर्गगामिनः

rasānāṃ cātha bījānāṃ dhānyānāṃ ca yudhiṣṭhira |
svayamutpādya dātāraḥ puruṣāḥ svargagāminaḥ

यस्मिंस्तस्मिन्कुले जाता बहुपुत्राः शतायुषः ।
सानुक्रोशा जितक्रोधाः पुरुषाः स्वर्गगामिनः

yasmiṃstasminkule jātā bahuputrāḥ śatāyuṣaḥ |
sānukrośā jitakrodhāḥ puruṣāḥ svargagāminaḥ

एतदुक्तममुत्रार्थं दैवं पित्र्यं च भारत ।
दानधर्मं च दानस्य यत्पूर्वमृषितिः कृतम्

etaduktamamutrārthaṃ daivaṃ pitryaṃ ca bhārata |
dānadharmaṃ ca dānasya yatpūrvamṛṣitiḥ kṛtam