Chapter 51: Ashtavakra resists the woman of the north

अथ सा स्त्री तमुवाच विप्रमेवं भवत्विति ।
तैलं दिव्यमुपादाय स्नानशाटीमुपानयत्

atha sā strī tamuvāca vipramevaṃ bhavatviti |
tailaṃ divyamupādāya snānaśāṭīmupānayat

अनुज्ञाता च मुनिना सा स्त्री तेन महात्मना ।
अथास्य तैलेनाङ्गानि सर्वाण्येवाभ्यमृक्षत

anujñātā ca muninā sā strī tena mahātmanā |
athāsya tailenāṅgāni sarvāṇyevābhyamṛkṣata

शनैश्चाच्छादितस्तत्र स्नानशालामुपागमत् ।
भद्रासनं ततश्चित्रमृषिरन्वगमन्नवम्

śanaiścācchāditastatra snānaśālāmupāgamat |
bhadrāsanaṃ tataścitramṛṣiranvagamannavam

अथोपविष्टश्च यदा तस्मिन्भद्रासने तदा ।
स्नापयामास शनकैस्तमृषिं सुखहस्तवत् ।
दिव्यं च विधिवच्चक्रे सोपचारं मुनेस्तदा

athopaviṣṭaśca yadā tasminbhadrāsane tadā |
snāpayāmāsa śanakaistamṛṣiṃ sukhahastavat |
divyaṃ ca vidhivaccakre sopacāraṃ munestadā

जलेन सुसुखोष्णेन तस्या हस्तसुखेन च ।
व्यतीतां रजनीं कृत्स्नां नाजानात्स महाव्रतः

jalena susukhoṣṇena tasyā hastasukhena ca |
vyatītāṃ rajanīṃ kṛtsnāṃ nājānātsa mahāvrataḥ

तत उत्थाय स मुनिस्तदा परमविस्मितः ।
पूर्वस्यां दिशि सूर्यं च सोऽपश्यदुदितं दिवि

tata utthāya sa munistadā paramavismitaḥ |
pūrvasyāṃ diśi sūryaṃ ca so'paśyaduditaṃ divi

सन्ध्योपासनमित्येव सर्वपापहरं न मे ।
तस्य बुद्धिरियं किन्तु मोहस्तत्त्वमिदं भवेत्

sandhyopāsanamityeva sarvapāpaharaṃ na me |
tasya buddhiriyaṃ kintu mohastattvamidaṃ bhavet

अथोपास्य सहस्रांशुं किं कोरमीत्युवाच ताम् ।
सा चामृतरसप्रख्यं क्रषेरन्नमुपाहरत्

athopāsya sahasrāṃśuṃ kiṃ koramītyuvāca tām |
sā cāmṛtarasaprakhyaṃ kraṣerannamupāharat

तस्य स्वादुतयाऽन्नस्य न प्रभूतं चकार सः ।
व्यगमच्चाप्यहःशेष ततः सन्ध्याऽऽगमत्पुनः

tasya svādutayā'nnasya na prabhūtaṃ cakāra saḥ |
vyagamaccāpyahaḥśeṣa tataḥ sandhyā''gamatpunaḥ

अथ सा स्त्री भगवन्तं सुप्यतामित्यचोदयत् ।
तत्र वै शयने दिव्ये तस्य तस्याश्च कल्पिते

atha sā strī bhagavantaṃ supyatāmityacodayat |
tatra vai śayane divye tasya tasyāśca kalpite

[पृथक्र्वैव तथा सुप्तौ सा स्त्री स च मुनिस्तदा ।
तथाऽर्थरात्रे सा स्त्री तु शयनं तदुपागमत् ॥]

[pṛthakrvaiva tathā suptau sā strī sa ca munistadā |
tathā'rtharātre sā strī tu śayanaṃ tadupāgamat ||]

न भद्रे परदारेषु मनो मे सम्प्रसज्जति ।
उत्तिष्ठ भद्रे भद्रं ते स्वापं वै विरमस्व च

na bhadre paradāreṣu mano me samprasajjati |
uttiṣṭha bhadre bhadraṃ te svāpaṃ vai viramasva ca

सा तदा तेन विप्रेण तथा धृत्या निवर्तिता ।
स्वतन्त्राऽस्मीत्युवाचर्षिं न धर्मच्छलमस्ति ते

sā tadā tena vipreṇa tathā dhṛtyā nivartitā |
svatantrā'smītyuvācarṣiṃ na dharmacchalamasti te

नास्ति स्वतन्त्रता स्त्रीणामस्वतन्त्रा हि योषितः ।
प्रजापतिमतं ह्येतन्न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति

nāsti svatantratā strīṇāmasvatantrā hi yoṣitaḥ |
prajāpatimataṃ hyetanna strī svātantryamarhati

बाधने मैथुनं विप्र मम भक्तिं च पश्य वै ।
अधर्मं प्राप्स्यसे विप्र यन्मां त्वं नाभिनन्दसि

bādhane maithunaṃ vipra mama bhaktiṃ ca paśya vai |
adharmaṃ prāpsyase vipra yanmāṃ tvaṃ nābhinandasi

हरन्ति दोषजातानि नरमिन्द्रियकिङ्करम् ।
प्रभवामि सदा धृत्या भद्रे स्वशयनं व्रज

haranti doṣajātāni naramindriyakiṅkaram |
prabhavāmi sadā dhṛtyā bhadre svaśayanaṃ vraja

शिरसा प्रणमे विप्र प्रसादं कर्तुमर्हसि ।
भूमौ निपतमानायाः शरणं भव मेऽनघ

śirasā praṇame vipra prasādaṃ kartumarhasi |
bhūmau nipatamānāyāḥ śaraṇaṃ bhava me'nagha

यदि वा दोषजातं त्वं परदारेषु पश्यसि ।
आत्मानं स्पर्शयाम्यद्य पाणिं गृह्णीष्व मे द्विज

yadi vā doṣajātaṃ tvaṃ paradāreṣu paśyasi |
ātmānaṃ sparśayāmyadya pāṇiṃ gṛhṇīṣva me dvija

न दोषो भविता चैव सत्येनैतद्ब्रवीम्यहम् ।
स्वतन्त्रां मां विजानीहि यो धर्मः सोस्तु वै मयि ।
त्वय्यावेशितचित्ता च स्वतन्त्राऽस्मि भजस्व माम्

na doṣo bhavitā caiva satyenaitadbravīmyaham |
svatantrāṃ māṃ vijānīhi yo dharmaḥ sostu vai mayi |
tvayyāveśitacittā ca svatantrā'smi bhajasva mām

स्वतन्त्रा त्वं कथं भद्रे ब्रूहि कारणमत्र वै ।
नास्ति त्रिलोके स्त्री काचिद्या वै स्वातन्त्र्यमर्हति

svatantrā tvaṃ kathaṃ bhadre brūhi kāraṇamatra vai |
nāsti triloke strī kācidyā vai svātantryamarhati

पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने ।
पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ।
न वृद्धामक्षतां मन्ये च चेच्छा त्वयि मेऽनघे

pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane |
putrastu sthāvire bhāve na strī svātantryamarhati |
na vṛddhāmakṣatāṃ manye ca cecchā tvayi me'naghe

कौमारं ब्रह्मचर्यं मे कन्यैवास्मि न संशयः ।
पत्नीं कुरुष्व मां विप्र श्रद्धां विजहि मा मम

kaumāraṃ brahmacaryaṃ me kanyaivāsmi na saṃśayaḥ |
patnīṃ kuruṣva māṃ vipra śraddhāṃ vijahi mā mama

यथा मम तथा तुभ्यं यथा तुभ्यं तथा मम ।
जिज्ञासेयमृषेस्तस्य विघ्नः सत्यं नु किं भवेत्

yathā mama tathā tubhyaṃ yathā tubhyaṃ tathā mama |
jijñāseyamṛṣestasya vighnaḥ satyaṃ nu kiṃ bhavet

आश्चर्यं परमं हीदं किन्नु श्रेयो हि मे भवेत् ।
दिव्याभरणवस्त्रा हि कन्येयं मामुपस्थिता

āścaryaṃ paramaṃ hīdaṃ kinnu śreyo hi me bhavet |
divyābharaṇavastrā hi kanyeyaṃ māmupasthitā

किं त्वस्याः परमं रूपं जीर्णमासीत्कथं पुनः ।
कन्यारूपमिहाद्यैवं किमिवात्रोत्तरं भवेत्

kiṃ tvasyāḥ paramaṃ rūpaṃ jīrṇamāsītkathaṃ punaḥ |
kanyārūpamihādyaivaṃ kimivātrottaraṃ bhavet

यथा मे परमा शक्तिर्न व्युत्थाने कथंचन ।
न रोचते हि व्युत्थानं सत्येनासादयाम्यहम्

yathā me paramā śaktirna vyutthāne kathaṃcana |
na rocate hi vyutthānaṃ satyenāsādayāmyaham