Chapter 273: Bhishma's farewell and prayer to Shri Krishna

ततः कुन्तीसुतो राजा पौरजानपदं जनम् ।
पूजयित्वा यथान्यायमनुजज्ञे गृहान्प्रति

tataḥ kuntīsuto rājā paurajānapadaṃ janam |
pūjayitvā yathānyāyamanujajñe gṛhānprati

सान्त्वयामास नारीश्च हतपुत्रा हतेश्वराः ।
विपुलैरर्थदानैः स तदा पाण्डुसुतो नृपः

sāntvayāmāsa nārīśca hataputrā hateśvarāḥ |
vipulairarthadānaiḥ sa tadā pāṇḍusuto nṛpaḥ

सोभिषिक्तो महाप्राज्ञः प्राप्य राज्यं युधिष्ठिरः ।
अवस्थाप्य नरश्रेष्ठः सर्वाः स्वप्रकृतीस्तथा

sobhiṣikto mahāprājñaḥ prāpya rājyaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
avasthāpya naraśreṣṭhaḥ sarvāḥ svaprakṛtīstathā

द्विजेभ्यो बलमुख्येभ्यो नैगमेभ्यश्च सर्वशः ।
प्रतिगृह्याशिषो मुख्यास्तथा धर्मभृतांवरः

dvijebhyo balamukhyebhyo naigamebhyaśca sarvaśaḥ |
pratigṛhyāśiṣo mukhyāstathā dharmabhṛtāṃvaraḥ

उषित्वा शर्वरीः श्रीमान्पञ्चाशन्नगरोत्तमे ।
समयं कौरवाग्र्यस्य सस्मार पुरुषर्षभः

uṣitvā śarvarīḥ śrīmānpañcāśannagarottame |
samayaṃ kauravāgryasya sasmāra puruṣarṣabhaḥ

स निर्ययौ जगपुराद्यजकैः परिवारितः ।
दृष्ट्वा निवृत्तमादित्यं प्रवृत्तं चोत्तरायणम्

sa niryayau jagapurādyajakaiḥ parivāritaḥ |
dṛṣṭvā nivṛttamādityaṃ pravṛttaṃ cottarāyaṇam

घृतं माल्यं च गन्धांश्च क्षौमाणि च युधिष्ठिरः ।
चन्दनागरुमुख्यानि तथा कालगरूणि च

ghṛtaṃ mālyaṃ ca gandhāṃśca kṣaumāṇi ca yudhiṣṭhiraḥ |
candanāgarumukhyāni tathā kālagarūṇi ca

प्रस्थाप्यच पूर्वं कौन्तेयो भीष्मसंस्करणाय वै ।
माल्यानि च वरार्हाणि रत्नानि विविधानि च

prasthāpyaca pūrvaṃ kaunteyo bhīṣmasaṃskaraṇāya vai |
mālyāni ca varārhāṇi ratnāni vividhāni ca

धृतराष्ट्रं पुरुस्कृत्य गान्धारीं च यशस्विनीम् ।
मातरं च पृथां धामान्भ्रातॄंश्च पुरुषर्षंभान्

dhṛtarāṣṭraṃ puruskṛtya gāndhārīṃ ca yaśasvinīm |
mātaraṃ ca pṛthāṃ dhāmānbhrātṝṃśca puruṣarṣaṃbhān

जनार्दनेनानुगतो विदुरेण च धीमता ।
युयुत्सुना च कौरव्यो युयुधानेन चाभिभो

janārdanenānugato vidureṇa ca dhīmatā |
yuyutsunā ca kauravyo yuyudhānena cābhibho

महता राजभोगेन पारिबर्हेण संवृतः ।
स्तूयमानो महातेजा भीष्मिस्याग्नीननुव्रजन्

mahatā rājabhogena pāribarheṇa saṃvṛtaḥ |
stūyamāno mahātejā bhīṣmisyāgnīnanuvrajan

निश्चक्राम पुरात्तस्माद्यथा देवपतिस्तथा ।
आससाद कुरुक्षेत्रे ततः शान्तनवं नृपः

niścakrāma purāttasmādyathā devapatistathā |
āsasāda kurukṣetre tataḥ śāntanavaṃ nṛpaḥ

उपास्यमानं व्यासेन पाराशर्येण धीमता ।
नारदेन च राजर्षे देवलेनासितेन च

upāsyamānaṃ vyāsena pārāśaryeṇa dhīmatā |
nāradena ca rājarṣe devalenāsitena ca

हतशिष्टैर्नृपैस्चान्यैर्नानादेशसमागतैः ।
रक्षिभिश्च महात्मानं रक्ष्यमाणं समन्ततः

hataśiṣṭairnṛpaiscānyairnānādeśasamāgataiḥ |
rakṣibhiśca mahātmānaṃ rakṣyamāṇaṃ samantataḥ

शयानं वीरशयने ददर्श नृपतिस्ततः ।
ततो रथादवारोहद्धातृभिः सह धर्मराट्

śayānaṃ vīraśayane dadarśa nṛpatistataḥ |
tato rathādavārohaddhātṛbhiḥ saha dharmarāṭ

अभिवाद्याथ कौन्तेयः पितामहमरिंदमम् ।
द्वैपायनादीन्विप्रांश्च तैश्च प्रत्यभिनन्दितः

abhivādyātha kaunteyaḥ pitāmahamariṃdamam |
dvaipāyanādīnviprāṃśca taiśca pratyabhinanditaḥ

ऋत्विग्भिर्ब्रह्मकल्पैश्च भ्रातृभिः सह धर्मजः ।
आसाद्य शरतल्पस्थमृषिभिः परिवारितम्

ṛtvigbhirbrahmakalpaiśca bhrātṛbhiḥ saha dharmajaḥ |
āsādya śaratalpasthamṛṣibhiḥ parivāritam

अब्रवीद्भरतश्रेष्ठं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भ्रातृभिः सह कौरव्यः शयानं निम्नगासुतम्

abravīdbharataśreṣṭhaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
bhrātṛbhiḥ saha kauravyaḥ śayānaṃ nimnagāsutam

युधिष्ठिरोऽहं नृपते नमस्ते जाह्नवीसुत ।
शृणोषि चेन्महाबाहो ब्रूहि किं करवाणि ते

yudhiṣṭhiro'haṃ nṛpate namaste jāhnavīsuta |
śṛṇoṣi cenmahābāho brūhi kiṃ karavāṇi te

प्राप्तोस्मि समये राजन्नग्नीनादाय ते विभो ।
आचार्यान्ब्राह्मणांश्चैव ऋत्विजो भ्रातरश्च मे

prāptosmi samaye rājannagnīnādāya te vibho |
ācāryānbrāhmaṇāṃścaiva ṛtvijo bhrātaraśca me

पुत्रश्च ते महातेजा धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
उपस्थितः सहामात्यो वासुदेवश्च वीर्यवान्

putraśca te mahātejā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ |
upasthitaḥ sahāmātyo vāsudevaśca vīryavān

हतशिष्टाश्च राजानः सर्वे च कुरुजाङ्गलाः ।
तान्पश्य नरशार्दूल समुन्मीलय लोचने

hataśiṣṭāśca rājānaḥ sarve ca kurujāṅgalāḥ |
tānpaśya naraśārdūla samunmīlaya locane

यच्चेह किञ्चित्कर्तव्यं तत्सर्वं प्रापितं मया ।
यथोक्तं भवता काले सर्वमेव च तत्कृतम्

yacceha kiñcitkartavyaṃ tatsarvaṃ prāpitaṃ mayā |
yathoktaṃ bhavatā kāle sarvameva ca tatkṛtam

एवमुक्तस्तु गाङ्गेयः कुन्तीपुत्रेण धीमता ।
ददर्श भारतान्सर्वान्स्थितान्सम्परिवार्य ह

evamuktastu gāṅgeyaḥ kuntīputreṇa dhīmatā |
dadarśa bhāratānsarvānsthitānsamparivārya ha

ततश्चलवपुर्भीष्मः प्रगृह्य विपुलं भुजम् ।
ओघमेघस्वरो वाग्मी काले वचनमब्रवीत्

tataścalavapurbhīṣmaḥ pragṛhya vipulaṃ bhujam |
oghameghasvaro vāgmī kāle vacanamabravīt

दिष्ट्या प्राप्तोसि कौन्तेय सहामात्यो युधिष्ठिर ।
परिवृत्तो हि भगवान्सहस्रांशुर्दिवाकरः

diṣṭyā prāptosi kaunteya sahāmātyo yudhiṣṭhira |
parivṛtto hi bhagavānsahasrāṃśurdivākaraḥ

अष्टपञ्चाशतं रात्र्यः शयानस्याद्य मे गताः ।
शरेषु निशिताग्नेषु यथा वर्षशतं तथा

aṣṭapañcāśataṃ rātryaḥ śayānasyādya me gatāḥ |
śareṣu niśitāgneṣu yathā varṣaśataṃ tathā

माघोऽयं समनुप्राप्तो मासः पुण्यो युधिष्ठिर ।
त्रिभागशेषः पक्षोऽयं शुक्लो भवितुमर्हति

māgho'yaṃ samanuprāpto māsaḥ puṇyo yudhiṣṭhira |
tribhāgaśeṣaḥ pakṣo'yaṃ śuklo bhavitumarhati

एवमुक्त्वा तु गाङ्गेयो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
धृतराष्ट्रमथामन्त्र्य काले वचनमब्रवीत्

evamuktvā tu gāṅgeyo dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram |
dhṛtarāṣṭramathāmantrya kāle vacanamabravīt

राजन्विदितधर्मोसि सुनिर्णीतार्थसंशयः ।
बहुश्रुता हि ते विप्रा बहवः पर्युपासिताः

rājanviditadharmosi sunirṇītārthasaṃśayaḥ |
bahuśrutā hi te viprā bahavaḥ paryupāsitāḥ

वेद शास्त्राणि सूक्ष्माणि धर्मांश्च मनुजेश्वर ।
वेदांश्च चतुरः सर्वान्षडङ्गैरुपबृंहितान्

veda śāstrāṇi sūkṣmāṇi dharmāṃśca manujeśvara |
vedāṃśca caturaḥ sarvānṣaḍaṅgairupabṛṃhitān

न शोचितव्यं कौरव्य भवितव्यं हि तत्तथा ।
श्रुतं देवरहस्यं ते कृष्णद्वैपायनादपि

na śocitavyaṃ kauravya bhavitavyaṃ hi tattathā |
śrutaṃ devarahasyaṃ te kṛṣṇadvaipāyanādapi

यथा पाण्डोः सुता राजंस्तथैव तव धर्मतः ।
तान्पालय स्थितो धर्मे गुरुशुश्रूषणे रतान्

yathā pāṇḍoḥ sutā rājaṃstathaiva tava dharmataḥ |
tānpālaya sthito dharme guruśuśrūṣaṇe ratān

धर्मराजो हि शुद्धात्मा निदेशे स्थास्यते तव ।
आनृशंस्यपरं ह्येन जानामि गुरुवत्सलम्

dharmarājo hi śuddhātmā nideśe sthāsyate tava |
ānṛśaṃsyaparaṃ hyena jānāmi guruvatsalam

तव पुत्रा दुरात्मानः क्रोधलोभपरायणाः ।
ईर्ष्याभिभूता दुर्वृत्तास्तान्न शोचितुमर्हसि

tava putrā durātmānaḥ krodhalobhaparāyaṇāḥ |
īrṣyābhibhūtā durvṛttāstānna śocitumarhasi

एतावधुक्त्वा वचनं धृतराष्ट्रं मनीषिणम् ।
वासुदेवं महाबाहुमभ्यभाषय कौरवः

etāvadhuktvā vacanaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam |
vāsudevaṃ mahābāhumabhyabhāṣaya kauravaḥ

भगवन्देवदेवेश सुरासुरनमस्कृत ।
त्रिविक्रम नमस्तुभ्यं शङ्खचक्रगदाधर

bhagavandevadeveśa surāsuranamaskṛta |
trivikrama namastubhyaṃ śaṅkhacakragadādhara

वासुदेवो हिरण्यात्मा पुरुषः सविता विराद् ।
जीवभूतोऽनुरूपस्त्वं परमात्मा सनातनः

vāsudevo hiraṇyātmā puruṣaḥ savitā virād |
jīvabhūto'nurūpastvaṃ paramātmā sanātanaḥ

त्वद्भक्तं त्वद्गतिं शान्तमुदारमपरिग्रहम् ।
त्रायस्व पुण्डरीकाक्ष पुरुषोत्तम नित्यशः ।
अनुजानीहि मां कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषोत्तम

tvadbhaktaṃ tvadgatiṃ śāntamudāramaparigraham |
trāyasva puṇḍarīkākṣa puruṣottama nityaśaḥ |
anujānīhi māṃ kṛṣṇa vaikuṇṭha puruṣottama

रक्ष्याश्च ते पाण्डवेया भवान्येषां परायणम् ।
उक्तवानस्मि दुर्बद्धिं मन्दं दुर्योधनं तदा

rakṣyāśca te pāṇḍaveyā bhavānyeṣāṃ parāyaṇam |
uktavānasmi durbaddhiṃ mandaṃ duryodhanaṃ tadā

यतः कृष्णस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः ।
वासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवैः

yataḥ kṛṣṇastato dharmo yato dharmastato jayaḥ |
vāsudevena tīrthena putra saṃśāmya pāṇḍavaiḥ

सन्धानस्य परः कालस्तवेति च पुनःपुनः ।
न च मे तद्वचो मूढः कृतवान्स सुमन्दधीः ।
घातयित्वेह पृथिवीं ततः स निधनं गतः

sandhānasya paraḥ kālastaveti ca punaḥpunaḥ |
na ca me tadvaco mūḍhaḥ kṛtavānsa sumandadhīḥ |
ghātayitveha pṛthivīṃ tataḥ sa nidhanaṃ gataḥ

त्वां तु जानाम्यहं देवं पुराणमृषिसत्तमम् ।
नरेण सहितं देव बदर्यां सुचिरोषितम्

tvāṃ tu jānāmyahaṃ devaṃ purāṇamṛṣisattamam |
nareṇa sahitaṃ deva badaryāṃ suciroṣitam

तथा मे नारदः प्राह व्यासश्च सुमहातपाः ।
नरनारायणावेतौ सम्भूतौ मनुजेष्विति

tathā me nāradaḥ prāha vyāsaśca sumahātapāḥ |
naranārāyaṇāvetau sambhūtau manujeṣviti

स मां त्वमनुजानीहि कृष्ण मोक्ष्ये कलेवरम् ।
त्वयाऽहं समनुज्ञातो गच्छेयं परमां गतिम्

sa māṃ tvamanujānīhi kṛṣṇa mokṣye kalevaram |
tvayā'haṃ samanujñāto gaccheyaṃ paramāṃ gatim

अनुजानामि भीष्म त्वां वसून्प्राप्नुहि पार्थिव ।
न तेऽस्ति वृजिनं किञ्चिच्छुद्धात्मैश्वर्यसंयुतः

anujānāmi bhīṣma tvāṃ vasūnprāpnuhi pārthiva |
na te'sti vṛjinaṃ kiñcicchuddhātmaiśvaryasaṃyutaḥ

पितृभक्तोसि राजर्षे मार्कण्डेय इवापरः ।
तेन मृत्युस्तव वशे स्थितो भृत्य इवानतः

pitṛbhaktosi rājarṣe mārkaṇḍeya ivāparaḥ |
tena mṛtyustava vaśe sthito bhṛtya ivānataḥ

एवमुक्तस्तु गाङ्गेयः पाण्डवानिदमब्रवीत् ।
धृतराष्ट्रमुखांश्चापि सर्वांश्च सुहृदस्तथा

evamuktastu gāṅgeyaḥ pāṇḍavānidamabravīt |
dhṛtarāṣṭramukhāṃścāpi sarvāṃśca suhṛdastathā

प्राणानुत्स्रष्टुमिच्छामि तत्रानुज्ञातुमर्हथ ।
सत्येषु यतितव्यं वः सत्यं हि परमं बलम्

prāṇānutsraṣṭumicchāmi tatrānujñātumarhatha |
satyeṣu yatitavyaṃ vaḥ satyaṃ hi paramaṃ balam

आनृशंस्यपरैर्भाव्यं सदैव नियतात्मभिः ।
ब्रह्मण्यैर्धर्मशीलैश्च तपोनित्यैश्च भारताः

ānṛśaṃsyaparairbhāvyaṃ sadaiva niyatātmabhiḥ |
brahmaṇyairdharmaśīlaiśca taponityaiśca bhāratāḥ

इत्युक्त्वा सुहृदः सर्वांस्तथा सम्पूज्य चैव ह ।
धनं बहुविधं राजन्दत्त्वा नित्यं द्विजातिषु ।
पुनरेवाब्रवीद्धीमान्युधिष्ठिरमिदं वचः

ityuktvā suhṛdaḥ sarvāṃstathā sampūjya caiva ha |
dhanaṃ bahuvidhaṃ rājandattvā nityaṃ dvijātiṣu |
punarevābravīddhīmānyudhiṣṭhiramidaṃ vacaḥ

ब्राह्मणाश्चैव ते नित्यं प्राज्ञाश्चैव विशेषतः ।
आचार्या ऋत्विजश्चैव पूजनीया जनाधिप

brāhmaṇāścaiva te nityaṃ prājñāścaiva viśeṣataḥ |
ācāryā ṛtvijaścaiva pūjanīyā janādhipa