Chapter 219: Why the learned are poor and fools rich

भगवन्देवदेवेश मानुषेष्वेव केचन ।
ज्ञानविज्ञानसम्पन्ना बुद्धिमन्तो विचक्षणाः

bhagavandevadeveśa mānuṣeṣveva kecana |
jñānavijñānasampannā buddhimanto vicakṣaṇāḥ

दुर्गतास्तु प्रदृश्यन्ते यतमाना यथाविधि ।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि

durgatāstu pradṛśyante yatamānā yathāvidhi |
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi

तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु कल्याणि कारणम्

tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu kalyāṇi kāraṇam

ये पुरा मनुजा देवि श्रुतवन्तोपि केवलम् ।
निरा**** निरन्नाद्या भृशमात्मपरायणाः

ye purā manujā devi śrutavantopi kevalam |
nirā**** nirannādyā bhṛśamātmaparāyaṇāḥ

ते पुनर्जन्मनि शुभे ज्ञानबुद्धियुता अपि ।
निष्किञ्चना भवन्त्येव अनुप्तं हि न रोहति

te punarjanmani śubhe jñānabuddhiyutā api |
niṣkiñcanā bhavantyeva anuptaṃ hi na rohati

मूर्खा लोके प्रदृश्यन्ते वृथा मूढा विचेतसः ।
ज्ञानविज्ञानरहिताः समृद्धाश्च समन्ततः ।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि

mūrkhā loke pradṛśyante vṛthā mūḍhā vicetasaḥ |
jñānavijñānarahitāḥ samṛddhāśca samantataḥ |
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi

ये पुरा मनुजा देवि बालिशा अपि सर्वतः ।
समाचरन्ति दानानि दीनानुग्रहकारणात्

ye purā manujā devi bāliśā api sarvataḥ |
samācaranti dānāni dīnānugrahakāraṇāt

अबुद्धिपूर्वं वा दानं ददत्येव यतस्ततः ।
ते पुनर्जन्मनि शुभे प्राप्नुवन्त्येव तत्तथा

abuddhipūrvaṃ vā dānaṃ dadatyeva yatastataḥ |
te punarjanmani śubhe prāpnuvantyeva tattathā

पण्डितोऽपण्डितो वाऽपि भुङ्क्ते दानफलं नरः ।
बुद्ध्याऽनपेक्षितं दानं सर्वथा तत्फलत्युत

paṇḍito'paṇḍito vā'pi bhuṅkte dānaphalaṃ naraḥ |
buddhyā'napekṣitaṃ dānaṃ sarvathā tatphalatyuta

भगवन्देवदेवेश मानुषेष्वेव केचन ।
मेधाविनः श्रुतधरा भवन्ति विशदाक्षराः ।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि

bhagavandevadeveśa mānuṣeṣveva kecana |
medhāvinaḥ śrutadharā bhavanti viśadākṣarāḥ |
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi

ये पुरा मनुजा देवि गुरुशुश्रूषका भृशम् ।
ज्ञानार्थं ते तु सङ्गृह्य तीर्थतो विधिपूर्वकम्

ye purā manujā devi guruśuśrūṣakā bhṛśam |
jñānārthaṃ te tu saṅgṛhya tīrthato vidhipūrvakam

विधिनैव परांश्चैव ग्राहयन्ति च नान्यथा ।
अश्लाघमाना ज्ञानेन प्रशान्ता यतवाचकाः ।
विद्यास्थानानि ये लोके स्थापयन्ति च यत्नतः

vidhinaiva parāṃścaiva grāhayanti ca nānyathā |
aślāghamānā jñānena praśāntā yatavācakāḥ |
vidyāsthānāni ye loke sthāpayanti ca yatnataḥ

तादृश मरणं प्राप्ताः पुनर्जन्मनि शोभने ।
मेधाविनः श्रुतधरा भवन्ति विशदाक्षराः

tādṛśa maraṇaṃ prāptāḥ punarjanmani śobhane |
medhāvinaḥ śrutadharā bhavanti viśadākṣarāḥ

अपरे मानुषा देव यतन्तोपि यतस्ततः ।
बहिष्कृताः प्रदृश्यन्ते श्रुतविज्ञानबुद्धितः ।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि

apare mānuṣā deva yatantopi yatastataḥ |
bahiṣkṛtāḥ pradṛśyante śrutavijñānabuddhitaḥ |
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi

ये पुरा मनुजा देवि ज्ञानदर्पसमन्विताः ।
श्लाघमानाश्च तत्प्राप्य ज्ञानाहङ्कारमोहिताः

ye purā manujā devi jñānadarpasamanvitāḥ |
ślāghamānāśca tatprāpya jñānāhaṅkāramohitāḥ

वदन्ति ये परान्नित्यं ज्ञानाधिक्येन दर्पिताः ।
ज्ञानादसूयां कुर्वन्ति न सहन्ते च चापरान्

vadanti ye parānnityaṃ jñānādhikyena darpitāḥ |
jñānādasūyāṃ kurvanti na sahante ca cāparān

तादृशा मरणं प्राप्ताः पुनर्जन्मनि शोभने ।
मानुष्यं सुचिरात्प्राप्य तत्र बोधविवर्जिताः ।
भवन्ति सततं देवि यतन्तो हीनमेधसः

tādṛśā maraṇaṃ prāptāḥ punarjanmani śobhane |
mānuṣyaṃ sucirātprāpya tatra bodhavivarjitāḥ |
bhavanti satataṃ devi yatanto hīnamedhasaḥ

भगवन्मानुषाः केचित्सर्वकल्याणसंयुताः ।
पुत्रैर्दारैर्गुणयुतैर्दासीदासपरिच्छदैः

bhagavanmānuṣāḥ kecitsarvakalyāṇasaṃyutāḥ |
putrairdārairguṇayutairdāsīdāsaparicchadaiḥ

परमं बुद्धिसंयुक्ताः स्थानैश्वर्यपरिग्रहैः ।
व्याधिहीना नबाधाश्च रूपारोग्यबलैर्युताः

paramaṃ buddhisaṃyuktāḥ sthānaiśvaryaparigrahaiḥ |
vyādhihīnā nabādhāśca rūpārogyabalairyutāḥ

धनधान्येन सम्पन्नाः प्रासादैर्यानवाहनैः ।
सर्वोपभोगसंयुक्ता नानाचित्रैर्मनोहरैः

dhanadhānyena sampannāḥ prāsādairyānavāhanaiḥ |
sarvopabhogasaṃyuktā nānācitrairmanoharaiḥ

ज्ञातिभिः सह मोदन्ते अविघ्नं तु दिनेदिने ।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि

jñātibhiḥ saha modante avighnaṃ tu dinedine |
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi

तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु सर्वं समाहिता

tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu sarvaṃ samāhitā

ये पुरा मनुजा देवि आढ्या वा इतरेऽपि वा ।
श्रुतवृत्तसमायुक्ता दानकामाः श्रुतप्रियाः

ye purā manujā devi āḍhyā vā itare'pi vā |
śrutavṛttasamāyuktā dānakāmāḥ śrutapriyāḥ

परेङ्गितपरा नित्यं दातव्यमिति निश्चिताः ।
सत्यसन्धाः क्षमाशीला लोभमोहविवर्जिताः

pareṅgitaparā nityaṃ dātavyamiti niścitāḥ |
satyasandhāḥ kṣamāśīlā lobhamohavivarjitāḥ

दातारः पात्रतो दानं व्रतैर्नियमसंयुताः ।
स्वदुःखमिव संस्मृत्य परदुःखविवर्जिताः ।
सौम्यशीलाः शुभाचारा देवब्राह्मणपूजकाः

dātāraḥ pātrato dānaṃ vratairniyamasaṃyutāḥ |
svaduḥkhamiva saṃsmṛtya paraduḥkhavivarjitāḥ |
saumyaśīlāḥ śubhācārā devabrāhmaṇapūjakāḥ

एवंशीलसमाचाराः पुनर्जन्मनि शोभने ।
दिवि वा भुवि वा देवि जायन्ते कर्मभोगिनः

evaṃśīlasamācārāḥ punarjanmani śobhane |
divi vā bhuvi vā devi jāyante karmabhoginaḥ

मानुषेष्वपि ये जातास्तादृशाः सम्भवन्ति ते ।
यादृशास्तु तथा प्रोक्ताः सर्वे कल्याणसंयुताः

mānuṣeṣvapi ye jātāstādṛśāḥ sambhavanti te |
yādṛśāstu tathā proktāḥ sarve kalyāṇasaṃyutāḥ

रूपं द्रव्यं बलं चायुर्भोगैश्वर्यं बलं श्रुतम् ।
इत्येतत्सर्वसाद्गुण्यं दानाद्भवति नान्यथा ।
तपोदानमयं सर्वमिति विद्धि शुभानने

rūpaṃ dravyaṃ balaṃ cāyurbhogaiśvaryaṃ balaṃ śrutam |
ityetatsarvasādguṇyaṃ dānādbhavati nānyathā |
tapodānamayaṃ sarvamiti viddhi śubhānane

अथ केचित्प्रदृश्यन्ते मानुषेष्वेव मानुषाः ।
दुर्गताः क्लेशभूयिष्ठा दानभोगविवर्जिताः

atha kecitpradṛśyante mānuṣeṣveva mānuṣāḥ |
durgatāḥ kleśabhūyiṣṭhā dānabhogavivarjitāḥ

भयैस्त्रिभिः समाजुष्टा व्याधिक्षुद्भयसंयुताः ।
दुष्कलत्राभिभूताश्च सततं विघ्नदर्शकाः ।
केन कर्मविपाकेन तन्मे शंसितुमर्हसि

bhayaistribhiḥ samājuṣṭā vyādhikṣudbhayasaṃyutāḥ |
duṣkalatrābhibhūtāśca satataṃ vighnadarśakāḥ |
kena karmavipākena tanme śaṃsitumarhasi

ये पुरा मनुजा देवि आसुरं भावमाश्रिताः ।
क्रोधलोभसमायुक्ता निरन्नाद्याश्च निष्क्रियाः

ye purā manujā devi āsuraṃ bhāvamāśritāḥ |
krodhalobhasamāyuktā nirannādyāśca niṣkriyāḥ

नास्तिकाश्चैव धूर्ताश्च मूर्खाश्चात्मपरायणाः ।
परोपतापिनो देवि प्रायशः प्राणिनिर्दयाः

nāstikāścaiva dhūrtāśca mūrkhāścātmaparāyaṇāḥ |
paropatāpino devi prāyaśaḥ prāṇinirdayāḥ

एवंयुक्तसमाचाराः पुनर्जन्मनि शोभने ।
कथंचित्प्राप्य मानुष्यं तत्र ते दुःखपीडिताः

evaṃyuktasamācārāḥ punarjanmani śobhane |
kathaṃcitprāpya mānuṣyaṃ tatra te duḥkhapīḍitāḥ

सर्वतः सम्भवन्त्येव पूर्वमात्मप्रमादतः ।
यथा ते पूर्वकथितास्तथा ते सम्भवन्त्युत

sarvataḥ sambhavantyeva pūrvamātmapramādataḥ |
yathā te pūrvakathitāstathā te sambhavantyuta

शुभाशुभं कृतं कर्म सुखदुःखफलोदयम् ।
इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि

śubhāśubhaṃ kṛtaṃ karma sukhaduḥkhaphalodayam |
iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi