Chapter 167: Devatas within the body and yoga practice

प्रभवश्चाप्ययस्तात वर्णितस्तेऽनुपूर्वशः ।
तथाऽध्यात्माधेभूतं च तथैवात्राधिदैवतम्

prabhavaścāpyayastāta varṇitaste'nupūrvaśaḥ |
tathā'dhyātmādhebhūtaṃ ca tathaivātrādhidaivatam

निखिलेन तु वक्ष्यामि दैवतानि ह देहिनाम् ।
यान्याश्रितेषु देहेषु यानि पृच्छसि शङ्कर

nikhilena tu vakṣyāmi daivatāni ha dehinām |
yānyāśriteṣu deheṣu yāni pṛcchasi śaṅkara

वाच्यग्निस्त्वथ जिह्वायां सोमः प्राणे तु मारुतः ।
रूपे चाप्यथ नक्षत्रं जिह्वायां चाप एव तु

vācyagnistvatha jihvāyāṃ somaḥ prāṇe tu mārutaḥ |
rūpe cāpyatha nakṣatraṃ jihvāyāṃ cāpa eva tu

नाभ्यां समुद्रश्च विभुर्नखरोम तथैव च ।
वनस्पतिवनौषध्यस्त्वङ्गेषु मरुतस्तथा

nābhyāṃ samudraśca vibhurnakharoma tathaiva ca |
vanaspativanauṣadhyastvaṅgeṣu marutastathā

संवत्सराः पर्वसु च आकाशे दैवमानुषे ।
उदाने विद्युदभवद्व्याने पर्जन्य एव च

saṃvatsarāḥ parvasu ca ākāśe daivamānuṣe |
udāne vidyudabhavadvyāne parjanya eva ca

स्तनयोरेव चाकाशं बले चेन्द्रस्तथैव च ।
मनसोऽप्यथ चेशानस्त्वपाने रुद्र एव च

stanayoreva cākāśaṃ bale cendrastathaiva ca |
manaso'pyatha ceśānastvapāne rudra eva ca

गन्धर्वाप्सरसो व्याने सत्ये मित्रश्च शङ्कर ।
प्रज्ञायां वरुणश्चैव चक्षुष्यादित्य एव च

gandharvāpsaraso vyāne satye mitraśca śaṅkara |
prajñāyāṃ varuṇaścaiva cakṣuṣyāditya eva ca

शरीरे पृथिवी चैव पादयोर्विष्णुरेव च ।
पायौ मित्रस्तथोपस्थे प्रजापतिररिंदम

śarīre pṛthivī caiva pādayorviṣṇureva ca |
pāyau mitrastathopasthe prajāpatirariṃdama

मूर्ध्नि चैव दिशः प्राहुर्बुद्धौ ब्रह्मा प्रतिष्ठितः ।
बुध्यमानोऽऽत्मनिष्ठः स्यादधिष्ठाता तु शङ्करः

mūrdhni caiva diśaḥ prāhurbuddhau brahmā pratiṣṭhitaḥ |
budhyamāno''tmaniṣṭhaḥ syādadhiṣṭhātā tu śaṅkaraḥ

अबुद्धश्चाभवत्तस्माद्बुध्यमानान्न संशयः ।
आभ्यामन्यः परो बुद्धो वेदवादेषु शङ्कर

abuddhaścābhavattasmādbudhyamānānna saṃśayaḥ |
ābhyāmanyaḥ paro buddho vedavādeṣu śaṅkara

यदाश्रितानि देहेषु दैवतानि पृथक्पृथक् ।
योऽग्नये जायते नित्यमात्मयाजी समाहितः

yadāśritāni deheṣu daivatāni pṛthakpṛthak |
yo'gnaye jāyate nityamātmayājī samāhitaḥ

य एवमनुपश्येत दैवतानि समाहितः ।
सोत्र योगी भवत्येव य एवमनुपश्यति ।
स सर्वज्ञयाजिभ्यो ह्यात्मयाजी विशिष्यते

ya evamanupaśyeta daivatāni samāhitaḥ |
sotra yogī bhavatyeva ya evamanupaśyati |
sa sarvajñayājibhyo hyātmayājī viśiṣyate

मुखे जुहोति यो नित्यं कृत्स्नं विश्वमिदं जगत् ।
सोत्मवित्प्रोच्यते तज्ज्ञैर्महादेव महात्मभिः

mukhe juhoti yo nityaṃ kṛtsnaṃ viśvamidaṃ jagat |
sotmavitprocyate tajjñairmahādeva mahātmabhiḥ

सर्वेभ्यः परमेभ्यो वै दैवतेभ्यो ह्यात्मयाजिना ।
गन्तव्यं परमाकाङ्क्षन्परमेव च चिन्तयन्

sarvebhyaḥ paramebhyo vai daivatebhyo hyātmayājinā |
gantavyaṃ paramākāṅkṣanparameva ca cintayan

यथा संक्रमते देहाद्देही त्रिपुरसूदन ।
तथास्य स्थानमाख्यास्ये पृथक्त्वेनेह शङ्कर

yathā saṃkramate dehāddehī tripurasūdana |
tathāsya sthānamākhyāsye pṛthaktveneha śaṅkara

पादाभ्यां वैष्णवं स्थानमाप्नोति विनियोजनात् ।
पायुना मित्रमाप्नोति उपस्थेन प्रजापतिम्

pādābhyāṃ vaiṣṇavaṃ sthānamāpnoti viniyojanāt |
pāyunā mitramāpnoti upasthena prajāpatim

नाभ्या च वारुणं स्थानं स्तनाभ्यां तु भवो लभेत्
बाहुभ्यां वासवं स्थानं श्रोत्राभ्यामाप्नुयाद्दिशः ।
आदित्यं चक्षुषा स्थानं मूर्ध्ना ब्रह्मण एव च

nābhyā ca vāruṇaṃ sthānaṃ stanābhyāṃ tu bhavo labhet
bāhubhyāṃ vāsavaṃ sthānaṃ śrotrābhyāmāpnuyāddiśaḥ |
ādityaṃ cakṣuṣā sthānaṃ mūrdhnā brahmaṇa eva ca

अथ मूर्धसु यः प्राणान्धारयेत समाहितः ।
बुद्ध्या मानमवाप्नोति द्रव्यावस्थं च संशयः

atha mūrdhasu yaḥ prāṇāndhārayeta samāhitaḥ |
buddhyā mānamavāpnoti dravyāvasthaṃ ca saṃśayaḥ

अव्यक्तात्परमं शुद्धमप्रमेयमनामयम् ।
तमाहुः परमं नित्यं यद्यदाप्नोति बुद्धिमान्

avyaktātparamaṃ śuddhamaprameyamanāmayam |
tamāhuḥ paramaṃ nityaṃ yadyadāpnoti buddhimān

बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यां स बुद्ध इति पठ्यते ।
बुध्यमानमबुद्धश्च नित्यमेवानुपश्यति

budhyamānāprabuddhābhyāṃ sa buddha iti paṭhyate |
budhyamānamabuddhaśca nityamevānupaśyati

विकारपुरुषस्त्वेष बुध्यमान इति स्मृतः ।
पञ्चविंशतितत्वं तत्प्रोच्यते तत्र संशयः

vikārapuruṣastveṣa budhyamāna iti smṛtaḥ |
pañcaviṃśatitatvaṃ tatprocyate tatra saṃśayaḥ

स एष प्रकृतिस्थत्वात्तस्थुरित्युपदिश्यते ।
महानात्मा महादेव महानत्राधितिष्ठति

sa eṣa prakṛtisthatvāttasthurityupadiśyate |
mahānātmā mahādeva mahānatrādhitiṣṭhati

अधिष्ठानादधिष्ठाता प्रोच्यते शास्त्रदर्शनात् ।
एष चेतयते देव मोहजालमबुद्धिमान्

adhiṣṭhānādadhiṣṭhātā procyate śāstradarśanāt |
eṣa cetayate deva mohajālamabuddhimān

अव्यक्तस्यैव साधर्म्यमेतदाहुर्मनीषिणः ।
सोहं सोहमतो नित्यादज्ञानादिति मन्यते

avyaktasyaiva sādharmyametadāhurmanīṣiṇaḥ |
sohaṃ sohamato nityādajñānāditi manyate

यदि बुध्यति चैवायं मन्येयमिति भास्वरः ।
न प्रबुद्धो न वर्तेत पानीयं मत्स्यको यथा

yadi budhyati caivāyaṃ manyeyamiti bhāsvaraḥ |
na prabuddho na varteta pānīyaṃ matsyako yathā

देवता निखिलेनैताः प्रोक्तास्त्रिभुवनेश्वर ।
योगकृत्यं तु तावन्मे त्वं निबोधानुपूर्वशः

devatā nikhilenaitāḥ proktāstribhuvaneśvara |
yogakṛtyaṃ tu tāvanme tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ

शून्यागारेष्वरण्येषु सागरे वा गुहासु वा ।
विष्टम्भयित्वा त्रीन्दण्डानवाप्तो ह्यद्वयो भवेत्

śūnyāgāreṣvaraṇyeṣu sāgare vā guhāsu vā |
viṣṭambhayitvā trīndaṇḍānavāpto hyadvayo bhavet

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा पश्चान्मुखोपि वा ।
दक्षिणावदनो वापि बद्ध्वा विधिवदासनम्

prāṅmukhodaṅmukho vāpi tathā paścānmukhopi vā |
dakṣiṇāvadano vāpi baddhvā vidhivadāsanam

स्वस्तिकेनोपसंविष्टः कायमुन्नाम्य भास्वरम् ।
यथोपदिष्टं गुरुणा तथा तद्ब्रह्म धारयेत्

svastikenopasaṃviṣṭaḥ kāyamunnāmya bhāsvaram |
yathopadiṣṭaṃ guruṇā tathā tadbrahma dhārayet

लघ्वाहारो यतो दान्तस्त्रिकालपरिवर्जकः ।
मूत्रोत्सर्गपुरीषाभ्यामाहारे च समाहितः

laghvāhāro yato dāntastrikālaparivarjakaḥ |
mūtrotsargapurīṣābhyāmāhāre ca samāhitaḥ

शेषकालं तु युञ्जीत मनसा सुसमाहितः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो मनसा विनिवर्तयेत्

śeṣakālaṃ tu yuñjīta manasā susamāhitaḥ |
indriyāṇīndriyārthebhyo manasā vinivartayet

मनस्तथैव सङ्गृह्य बुद्ध्या बुद्धिमतां वर ।
विधावमानं धैर्येण विस्फुरन्तमितस्ततः

manastathaiva saṅgṛhya buddhyā buddhimatāṃ vara |
vidhāvamānaṃ dhairyeṇa visphurantamitastataḥ

निरुध्य सर्वसङ्कल्पांस्ततो वै स्थिरतां व्रजेत् ।
एकाग्रस्तद्विजानीयात्सर्वं गुह्यतमं परम्

nirudhya sarvasaṅkalpāṃstato vai sthiratāṃ vrajet |
ekāgrastadvijānīyātsarvaṃ guhyatamaṃ param

निवातस्थ इवालोलो यथा दीपोऽतिदीप्यते ।
ऊर्ध्वमेव न तिर्यक्च तथैवाभ्रान्ति ते मनः

nivātastha ivālolo yathā dīpo'tidīpyate |
ūrdhvameva na tiryakca tathaivābhrānti te manaḥ

हृदिस्थस्तिष्ठते योसौ तस्यैवाभिमुखो यदा ।
मनो भवति देवेश पाषाणमिव निश्चलम्

hṛdisthastiṣṭhate yosau tasyaivābhimukho yadā |
mano bhavati deveśa pāṣāṇamiva niścalam

स निर्जने विनिर्घोषे सघोषे चाऽऽवसञ्जने ।
युक्तो यो न विकम्पेत योगी योगविधिः श्रुतः

sa nirjane vinirghoṣe saghoṣe cā''vasañjane |
yukto yo na vikampeta yogī yogavidhiḥ śrutaḥ

ततः पश्यति तद्ब्रह्म ज्वलदात्मनि संस्थितम् ।
विद्युदम्बुधरे यद्वत्तद्वदेकमनाश्रयम्

tataḥ paśyati tadbrahma jvaladātmani saṃsthitam |
vidyudambudhare yadvattadvadekamanāśrayam

तमस्यगाधे तिष्ठन्तं निस्तमस्कमचेतनम् ।
चेतयानमचेतं च दीप्यमानं स्वतेजसा

tamasyagādhe tiṣṭhantaṃ nistamaskamacetanam |
cetayānamacetaṃ ca dīpyamānaṃ svatejasā

अङ्गष्ठपर्वमात्रं तन्नैश्रेयसमनिन्दितम् ।
महद्भूतमनन्तं च स्वतन्त्रं विगतज्वरम्

aṅgaṣṭhaparvamātraṃ tannaiśreyasamaninditam |
mahadbhūtamanantaṃ ca svatantraṃ vigatajvaram

ज्योतिषां ज्योतिषं देवं विष्णुमत्यन्तनिर्मलम् ।
नारायणमणीयांसमीश्वराणामधीश्वरम्

jyotiṣāṃ jyotiṣaṃ devaṃ viṣṇumatyantanirmalam |
nārāyaṇamaṇīyāṃsamīśvarāṇāmadhīśvaram

विश्वतः परमं नित्यं विश्वं नारायणं प्रभुम् ।
अविज्ञाय निमज्जन्ति लोकाः संसारसागरे

viśvataḥ paramaṃ nityaṃ viśvaṃ nārāyaṇaṃ prabhum |
avijñāya nimajjanti lokāḥ saṃsārasāgare

यं दृष्ट्वा यतयस्तात न शोचन्ति गतज्वराः ।
जन्ममृत्युभयान्मुक्तास्तीर्णाः संसारसागरम्

yaṃ dṛṣṭvā yatayastāta na śocanti gatajvarāḥ |
janmamṛtyubhayānmuktāstīrṇāḥ saṃsārasāgaram

अणिमा लघिमा भूमा प्राप्तिः प्राकम्यमेव च ।
ईशित्वं च वशित्वं च यत्र कामावसायिता ।
एतदष्टुगुणं योगं योगानाममितं स्मृतम्

aṇimā laghimā bhūmā prāptiḥ prākamyameva ca |
īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca yatra kāmāvasāyitā |
etadaṣṭuguṇaṃ yogaṃ yogānāmamitaṃ smṛtam

दृष्ट्वात्मानं निरात्मानमप्रमेयं सनातनम् ।
ते विशन्ति शरीराणि योगेनानेन भास्वरम् ।
दैत्यदेवमनुष्याणां बलेन बलवत्तमाः

dṛṣṭvātmānaṃ nirātmānamaprameyaṃ sanātanam |
te viśanti śarīrāṇi yogenānena bhāsvaram |
daityadevamanuṣyāṇāṃ balena balavattamāḥ

एतत्तत्वमनाद्यन्तं यद्भवाननुपृच्छति ।
नित्यं वयमुपास्यामो योगधर्मं सनातनम्

etattatvamanādyantaṃ yadbhavānanupṛcchati |
nityaṃ vayamupāsyāmo yogadharmaṃ sanātanam

योगधर्मान्न धर्मोस्ति गरीयान्सुरसत्तम ।
एतद्धर्म हि धर्माणामपुनर्भवसंस्कृतम्

yogadharmānna dharmosti garīyānsurasattama |
etaddharma hi dharmāṇāmapunarbhavasaṃskṛtam

तत्वतः परमस्तीस्ति केचिदाहुर्मनीषिणः ।
केचिदाहुः परं नास्ति ये ज्ञानफलमाश्रिताः

tatvataḥ paramastīsti kecidāhurmanīṣiṇaḥ |
kecidāhuḥ paraṃ nāsti ye jñānaphalamāśritāḥ

ज्ञानस्थः पुरुषस्त्वेष विकृतः स्वेन वर्णितः ।
ये ध्यानेनानुपश्यन्ति नित्यं योगपरायणाः

jñānasthaḥ puruṣastveṣa vikṛtaḥ svena varṇitaḥ |
ye dhyānenānupaśyanti nityaṃ yogaparāyaṇāḥ

तमेव पुरुषं देवं केचिदेव महेश्वर ।
नित्यमन्यतमाः प्राहुर्ज्ञानं परमकं स्मृतम्

tameva puruṣaṃ devaṃ kecideva maheśvara |
nityamanyatamāḥ prāhurjñānaṃ paramakaṃ smṛtam

ज्ञानमेव विनिर्मुक्ताः सांख्या गच्छन्ति केवलम् ।
चिन्ताध्यात्मनि चान्यत्र योगाः परमबुद्धयः

jñānameva vinirmuktāḥ sāṃkhyā gacchanti kevalam |
cintādhyātmani cānyatra yogāḥ paramabuddhayaḥ

उक्तमेतावदेतत्ते योगदर्शनमुत्तमम् ।
साङ्ख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्याविदर्शनम्

uktametāvadetatte yogadarśanamuttamam |
sāṅkhyajñānaṃ pravakṣyāmi parisaṃkhyāvidarśanam