केषां देवा महाभागाः सन्नमन्ते महात्मनाम् ।
लोकेऽस्मिंस्तनृषीन्सर्वञ्श्रोतुमिच्छामि सत्तम
keṣāṃ devā mahābhāgāḥ sannamante mahātmanām |
loke'smiṃstanṛṣīnsarvañśrotumicchāmi sattama
Anushasana Parva
Chapter 153: Indra tells Matali whom he bows to
इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि त्रिपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥
17 verses · 153 of 274
What happens in this chapter
Indra tells Matali whom he bows to
Yudhishthira asks which great souls the devas themselves bow to. Bhishma recalls the moment after Vritra was slain. As Indra rode back in glory, his charioteer Matali asked whom the lord of all who are honoured honours in turn. Indra answers in a string of verses, each ending 'to them I bow, Matali'. He bows to those whose thought on dharma, artha and kama never slides into adharma; to the handsome who turn away from pleasures; to those content with their own, gentle of speech and free of pride. He honours pure householders who keep the agnihotra, brahmanas, cows and wives devoted to their husbands, those who enjoy life in youth and win heaven by tapas later, and renunciants steady as mountains.
युधिष्ठिर उवाच
भीष्म उवाच
इतिहासमिमं विप्राः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
अस्मिन्नर्थे महाप्राज्ञास्तं निबोध युधिष्ठिर
itihāsamimaṃ viprāḥ kīrtayanti purāvidaḥ |
asminnarthe mahāprājñāstaṃ nibodha yudhiṣṭhira
वृत्रं हत्वाऽप्युपावृत्तं त्रिदशानां पुरस्कृतम् ।
महेन्द्रमनुसम्प्राप्तं स्तूयमानं महर्षिभिः
vṛtraṃ hatvā'pyupāvṛttaṃ tridaśānāṃ puraskṛtam |
mahendramanusamprāptaṃ stūyamānaṃ maharṣibhiḥ
श्रिया परमया युक्तं रथस्थं हरिवाहनम् ।
मातलिः प्राञ्जलिर्भूत्वा देवमिन्द्रमुघाच ह
śriyā paramayā yuktaṃ rathasthaṃ harivāhanam |
mātaliḥ prāñjalirbhūtvā devamindramughāca ha
नमस्कृतानां सर्वेषां भगवंस्त्वं पुरस्कृतः ।
येषां लोके नमस्कुर्यात्तान्ब्रवीतु भवान्मम
namaskṛtānāṃ sarveṣāṃ bhagavaṃstvaṃ puraskṛtaḥ |
yeṣāṃ loke namaskuryāttānbravītu bhavānmama
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवराजः शचीपतिः ।
यन्तारं परिपृच्छन्तं तमिन्द्रः प्रत्युवाच सः
tasya tadvacanaṃ śrutvā devarājaḥ śacīpatiḥ |
yantāraṃ paripṛcchantaṃ tamindraḥ pratyuvāca saḥ
धर्मं चार्थं च कामं च येषां चिन्तयतां मतिः ।
नाधर्मे वर्तते नित्यं तान्नमस्यामि मातले
dharmaṃ cārthaṃ ca kāmaṃ ca yeṣāṃ cintayatāṃ matiḥ |
nādharme vartate nityaṃ tānnamasyāmi mātale
ये रूपगुणसम्पन्नाः प्रमदाहृदयंगमाः ।
निवृत्ताः कामभोगेषु तान्नमस्यामि मातले
ye rūpaguṇasampannāḥ pramadāhṛdayaṃgamāḥ |
nivṛttāḥ kāmabhogeṣu tānnamasyāmi mātale
स्वेषु भोगेषु सन्तुष्टाः सुवाचो वचनक्षमाः ।
अमानकामाश्चार्घार्हास्तान्नमस्यामि मातले
sveṣu bhogeṣu santuṣṭāḥ suvāco vacanakṣamāḥ |
amānakāmāścārghārhāstānnamasyāmi mātale
धनं विद्यास्तथैश्वर्यं येषां न चलयेन्मतिम् ।
चलितां ये निगृह्णन्ति तान्नित्यं पूजयाम्यहम्
dhanaṃ vidyāstathaiśvaryaṃ yeṣāṃ na calayenmatim |
calitāṃ ye nigṛhṇanti tānnityaṃ pūjayāmyaham
इष्टैर्दारैरुपेतानां शुचीनामग्निहोत्रिणाम् ।
चतुष्पादकुटुम्बानां मातिले प्रणमाम्यहम्
iṣṭairdārairupetānāṃ śucīnāmagnihotriṇām |
catuṣpādakuṭumbānāṃ mātile praṇamāmyaham
महतस्तपसा प्राप्तौ धनस्य विपुलस्य च ।
कत्यागस्तस्य न वै कार्यो योऽऽत्मानं नावबुध्यते
mahatastapasā prāptau dhanasya vipulasya ca |
katyāgastasya na vai kāryo yo''tmānaṃ nāvabudhyate
येषामर्थस्तथा कामो धर्ममूलविवर्धितः ।
धर्मार्थौ तस्य नियतौ तान्नमस्यामि मातले
yeṣāmarthastathā kāmo dharmamūlavivardhitaḥ |
dharmārthau tasya niyatau tānnamasyāmi mātale
धर्ममूलार्थकामानां ब्राह्मणानां गवामपि ॥
पतिव्रतानां नारीणां प्रणामं प्रकरोम्यहम्
dharmamūlārthakāmānāṃ brāhmaṇānāṃ gavāmapi ||
pativratānāṃ nārīṇāṃ praṇāmaṃ prakaromyaham
ये भुक्त्वा मानुषान्भोगान्पूर्वे वयसि मातले ।
तपसा स्वर्गमायान्ति शश्वत्तान्पूजयाम्यहम्
ye bhuktvā mānuṣānbhogānpūrve vayasi mātale |
tapasā svargamāyānti śaśvattānpūjayāmyaham
असंभोगान्नचासक्तान्धर्मनित्याञ्जितेन्द्रियान् ।
संन्यस्तानचलप्रख्यान्मनसा पूजयामि तान्
asaṃbhogānnacāsaktāndharmanityāñjitendriyān |
saṃnyastānacalaprakhyānmanasā pūjayāmi tān
ज्ञानप्रसन्नविद्यानां निरूढं धर्ममीप्सितम् ।
परैः कीर्तितशौचानां मातले तान्नमाम्यहम्
jñānaprasannavidyānāṃ nirūḍhaṃ dharmamīpsitam |
paraiḥ kīrtitaśaucānāṃ mātale tānnamāmyaham
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)