न तथा सम्प्रदानेन नोपवासादिभिस्तथा ।
इष्टां गतिमवाप्नोति यथा शुश्रूषकर्मणा
na tathā sampradānena nopavāsādibhistathā |
iṣṭāṃ gatimavāpnoti yathā śuśrūṣakarmaṇā
Anushasana Parva
Chapter 148: Nursing sick mendicants as the highest service
इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥
14 verses · 148 of 274
What happens in this chapter
Nursing sick mendicants as the highest service
Parashara says that neither gifts nor fasts bring the desired goal as surely as service. As cloth takes the quality of the water it is washed in, so a man becomes like those he serves, and quickly. Those worn out by the road or fallen ill are to be tended above all, their clothes washed and medicines prepared. He may beg for this and consult physicians, but medicine given grudgingly should not be used by mendicants; what is given and received with faith both earns dharma and drives out disease. He serves so until the body falls. Pairs of opposites come and go by nature like waves of the sea, and one who sees this is not stained by sin, as a lotus leaf by water.
पराशर उवाच
यादृशेन तु तोयेन शुद्धिं प्रकुरुते नरः ।
तादृग्भवति तद्धौतमुदकस्य प्रभावतः
yādṛśena tu toyena śuddhiṃ prakurute naraḥ |
tādṛgbhavati taddhautamudakasya prabhāvataḥ
शूद्रोप्येतेन मार्गेण यादृशं सेवते जनम् ।
तादृग्भवति संसर्गादचिरेण न संशयः
śūdropyetena mārgeṇa yādṛśaṃ sevate janam |
tādṛgbhavati saṃsargādacireṇa na saṃśayaḥ
तस्मात्प्रयत्नतः सेव्या भिक्षवो नियतात्मना ।
उदकग्राहणाद्येन स्नपनोद्वर्तनैस्तथा
tasmātprayatnataḥ sevyā bhikṣavo niyatātmanā |
udakagrāhaṇādyena snapanodvartanaistathā
अध्वना कर्शितानां च व्याधितानां तथैव च ।
शुश्रूषां नियतं कुर्यात्तेषामापदि यत्नतः
adhvanā karśitānāṃ ca vyādhitānāṃ tathaiva ca |
śuśrūṣāṃ niyataṃ kuryātteṣāmāpadi yatnataḥ
दर्भाजिनान्यवेक्षेत भैक्षभाजनमेव च ।
यथाकामं च कार्याणि सर्वाण्येवोपसाधयेत् ।
प्रायश्चित्तं यता न स्यात्तथा सर्वं समाचरेत्
darbhājinānyavekṣeta bhaikṣabhājanameva ca |
yathākāmaṃ ca kāryāṇi sarvāṇyevopasādhayet |
prāyaścittaṃ yatā na syāttathā sarvaṃ samācaret
व्याधितानां तु भिक्षूणां चेलप्रक्षालनादिभिः ।
प्रतिकर्मक्रिया कार्या भेषजानयनैस्तथा
vyādhitānāṃ tu bhikṣūṇāṃ celaprakṣālanādibhiḥ |
pratikarmakriyā kāryā bheṣajānayanaistathā
पिंषणालेपनं चूर्णं कषायमथ साधनम् ।
नान्यस्य प्रतिचारेषु सुखार्थमुपपादयेत्
piṃṣaṇālepanaṃ cūrṇaṃ kaṣāyamatha sādhanam |
nānyasya praticāreṣu sukhārthamupapādayet
भिक्षाटनोऽभिगच्छेत भिषजश्च विपश्चितः ।
ततो विनिष्क्रियार्थानि द्रव्याणि समुपार्जयेत्
bhikṣāṭano'bhigaccheta bhiṣajaśca vipaścitaḥ |
tato viniṣkriyārthāni dravyāṇi samupārjayet
यश्च प्रीतमना दद्यादादद्याद्भेषजं नरः ।
अश्रद्धया हि दत्तानि तान्यभोक्ष्याणि भिक्षुभिः
yaśca prītamanā dadyādādadyādbheṣajaṃ naraḥ |
aśraddhayā hi dattāni tānyabhokṣyāṇi bhikṣubhiḥ
श्रद्धया यदुपादत्तं श्रद्धया चोपपादितम् ।
तस्योपभोगाद्धर्मः स्याद्व्याधिभिश्च निवर्त्यते
śraddhayā yadupādattaṃ śraddhayā copapāditam |
tasyopabhogāddharmaḥ syādvyādhibhiśca nivartyate
आदेहपतनादेवं शुश्रूषेद्विधिपूर्वकम् ।
न त्वेवं धर्ममुत्सृज्य कुर्यात्तेषां प्रतिक्रियाम्
ādehapatanādevaṃ śuśrūṣedvidhipūrvakam |
na tvevaṃ dharmamutsṛjya kuryātteṣāṃ pratikriyām
स्वभावतो हि द्वन्द्वानि विप्रयान्त्युपयान्ति च ।
स्वभावतः सर्वभावा भवन्ति नभवन्ति च ।
सागरस्योर्मिसदृशा विज्ञातव्या गुणात्मकाः
svabhāvato hi dvandvāni viprayāntyupayānti ca |
svabhāvataḥ sarvabhāvā bhavanti nabhavanti ca |
sāgarasyormisadṛśā vijñātavyā guṇātmakāḥ
विद्यादेवं हि यो धीमांस्तत्ववित्तत्वदर्शनः ।
न स लिप्येत पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा
vidyādevaṃ hi yo dhīmāṃstatvavittatvadarśanaḥ |
na sa lipyeta pāpena padmapatramivāmbhasā
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)