द्विजातयो व्रतोपेता हविस्ते यदि भुञ्जते ।
अन्नं ब्राह्मणकामाय कथमेतत्पितामह
dvijātayo vratopetā haviste yadi bhuñjate |
annaṃ brāhmaṇakāmāya kathametatpitāmaha
Anushasana Parva
Chapter 140: True fasting, celibacy and eating the remainder
इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥
17 verses · 140 of 274
What happens in this chapter
True fasting, celibacy and eating the remainder
Yudhishthira asks about vowed dvijas who eat food offered for a brahmana, and then whether fasting alone is tapas. Bhishma says that one who starves for half a month or a month only harms his own body; he is neither an ascetic nor a knower of dharma. Renunciation is the highest tapas. Then he gives each vow its householder's meaning. Eating only morning and evening, with nothing between, is constant fasting. Going to one's wife only in her season is brahmacharya. Not eating meat without sacrificial cause makes one a non-eater of meat. Not sleeping by day is wakefulness. Eating after servants and guests have eaten is eating amrita, and eating what remains after devas, pitris and dependents makes one a vighasashi. They reach Brahma's endless worlds.
युधिष्ठिर उवाच
भीष्म उवाच
अवेदोक्तव्रताश्चैव भुञ्जानाः कामकारणे ।
वेदोक्तेषु तु भुञ्जाना व्रतलुप्ता युधिष्ठिर
avedoktavratāścaiva bhuñjānāḥ kāmakāraṇe |
vedokteṣu tu bhuñjānā vrataluptā yudhiṣṭhira
युधिष्ठिर उवाच
यदिदं तप इत्याहुरुपवासं पृथग्जनाः ।
तपः स्यादेतदेवेह तपोऽन्यद्वाऽपि किं भवेत्
yadidaṃ tapa ityāhurupavāsaṃ pṛthagjanāḥ |
tapaḥ syādetadeveha tapo'nyadvā'pi kiṃ bhavet
भीष्म उवाच
मासार्धमासोपवासाद्यत्तपो मन्यते जनः ।
आत्मतन्त्रोपघाती यो न तपस्वी न धर्मवित्
māsārdhamāsopavāsādyattapo manyate janaḥ |
ātmatantropaghātī yo na tapasvī na dharmavit
त्यागस्य चापि सम्पत्तिः शिष्यते तप उत्तमम् ।
सदोपवासी च भवेद्ब्रह्मचारी तथैव च
tyāgasya cāpi sampattiḥ śiṣyate tapa uttamam |
sadopavāsī ca bhavedbrahmacārī tathaiva ca
मुनिश्च स्यात्सदा विप्रो देवांश्चैव सदा यजेत् ।
कुटुम्बिको धर्मकामः सदाऽस्वप्नश्च मानवः
muniśca syātsadā vipro devāṃścaiva sadā yajet |
kuṭumbiko dharmakāmaḥ sadā'svapnaśca mānavaḥ
अमृताशी सदा च स्यात्पवित्रं च सदा पठेत् ।
ऋतवादी सदा च स्यान्नियतश्च सदा भवेत्
amṛtāśī sadā ca syātpavitraṃ ca sadā paṭhet |
ṛtavādī sadā ca syānniyataśca sadā bhavet
विघसाशी कथं च स्यात्सदा चैवातिथिप्रियः ।
अमृताशी सदा च स्यात्पवित्री च सदा भवेत्
vighasāśī kathaṃ ca syātsadā caivātithipriyaḥ |
amṛtāśī sadā ca syātpavitrī ca sadā bhavet
युधिष्ठिर उवाच
कथं सदोपवासी स्याद्ब्रह्मचारी च पार्थिव ।
विघसाशी कथं च स्यात्कथं चैवातिथिप्रियः
kathaṃ sadopavāsī syādbrahmacārī ca pārthiva |
vighasāśī kathaṃ ca syātkathaṃ caivātithipriyaḥ
भीष्म उवाच
अन्तरा सायमाशं च प्रातराशं च यो नरः ।
सदोपवासी भवति यो न भुङ्क्तेऽन्तरा पुनः
antarā sāyamāśaṃ ca prātarāśaṃ ca yo naraḥ |
sadopavāsī bhavati yo na bhuṅkte'ntarā punaḥ
भार्या गच्छन्ब्रह्मचारी ऋतौ भवति चैव ह ।
ऋतवादी सदा च स्याद्दानशीलस्तु मानवः
bhāryā gacchanbrahmacārī ṛtau bhavati caiva ha |
ṛtavādī sadā ca syāddānaśīlastu mānavaḥ
अभक्षयन्वृथा मांसममांसाशी भवत्युत ।
दानं ददत्पवित्री स्यादस्वप्नश्च दिवाऽस्वपन्
abhakṣayanvṛthā māṃsamamāṃsāśī bhavatyuta |
dānaṃ dadatpavitrī syādasvapnaśca divā'svapan
भृत्यातिथिषु यो भुङ्क्ते भुक्तवत्सु नरः सदा ।
अमृतं केवलं भुङ्क्ते इति विद्धि युधिष्ठिर
bhṛtyātithiṣu yo bhuṅkte bhuktavatsu naraḥ sadā |
amṛtaṃ kevalaṃ bhuṅkte iti viddhi yudhiṣṭhira
अभुक्तवत्सु नाश्नाति ब्राह्मणेषु तु यो नरः ।
अभोजनेन तेनास्य जितः स्वर्गो भवत्युत
abhuktavatsu nāśnāti brāhmaṇeṣu tu yo naraḥ |
abhojanena tenāsya jitaḥ svargo bhavatyuta
देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च संश्रितेभ्यस्तथैव च ।
अवशिष्टानि यो भुङ्क्ते तमाहुर्विघसाशिनम्
devebhyaśca pitṛbhyaśca saṃśritebhyastathaiva ca |
avaśiṣṭāni yo bhuṅkte tamāhurvighasāśinam
तेषां लोका ह्यपर्यन्ताः सदने ब्रह्मणः स्मृताः ।
उपस्थिता ह्यप्सरसो गन्धर्वैश्च जनाधिप
teṣāṃ lokā hyaparyantāḥ sadane brahmaṇaḥ smṛtāḥ |
upasthitā hyapsaraso gandharvaiśca janādhipa
देवतातिथिभिः सार्धं पितृभिश्चोपभुञ्जते ।
रमन्ते पुत्रपौत्रैश्च तेषां गतिरनुत्तमा
devatātithibhiḥ sārdhaṃ pitṛbhiścopabhuñjate |
ramante putrapautraiśca teṣāṃ gatiranuttamā
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)