Chapter 101: Sandals, sesame, land, cows and food

दह्यमानाय विप्राय यः प्रयच्छत्युपानहौ ।
यत्फलं तस्य भवति तन्मे ब्रूहि पितामह

dahyamānāya viprāya yaḥ prayacchatyupānahau |
yatphalaṃ tasya bhavati tanme brūhi pitāmaha

उपानहौ प्रयच्छेद्यो ब्राह्मणेभ्यः समाहितः ।
मर्दते कण्टकान्सर्वान्विषमान्निस्तरत्यपि

upānahau prayacchedyo brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ |
mardate kaṇṭakānsarvānviṣamānnistaratyapi

स शत्रूणामुपरि च सन्तिष्ठति युधिष्ठिर ।
यानं चाश्वतरीयुक्तं तस्य शुभ्रं विशाम्पते

sa śatrūṇāmupari ca santiṣṭhati yudhiṣṭhira |
yānaṃ cāśvatarīyuktaṃ tasya śubhraṃ viśāmpate

उपतिष्ठति कौन्तेय रौप्यकाञ्चनभूषितम् ।
शकटं दम्यसंयुक्तं दत्तं भवति चैव हि

upatiṣṭhati kaunteya raupyakāñcanabhūṣitam |
śakaṭaṃ damyasaṃyuktaṃ dattaṃ bhavati caiva hi

यत्फलं तिलदाने च भूमिदाने च कीर्तितम् ।
गोदाने चान्नदाने च भूयस्तद्ब्रूहि कौरव

yatphalaṃ tiladāne ca bhūmidāne ca kīrtitam |
godāne cānnadāne ca bhūyastadbrūhi kaurava

शृणुष्व मम कौन्तैय तिलदानस्य यत्फलम् ।
निशम्य च यथान्यायं प्रयच्छ कुरुसत्तम

śṛṇuṣva mama kauntaiya tiladānasya yatphalam |
niśamya ca yathānyāyaṃ prayaccha kurusattama

पितॄणां प्रथमं भोज्यं तिलाः सृष्टाः स्वयंभुवा ।
तिलदानेन वै तस्मात्पितृपक्षः प्रमोदते

pitṝṇāṃ prathamaṃ bhojyaṃ tilāḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā |
tiladānena vai tasmātpitṛpakṣaḥ pramodate

माघमासे तिलान्यस्तु ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ।
सर्वसत्वसमाकीर्णं नरकं स न पश्यति

māghamāse tilānyastu brāhmaṇebhyaḥ prayacchati |
sarvasatvasamākīrṇaṃ narakaṃ sa na paśyati

सर्वसत्रैश्च यजते यस्तिलैर्यजते पितॄन् ।
न चाकामेन दातव्यं तिलैः श्राद्धं कदाचन

sarvasatraiśca yajate yastilairyajate pitṝn |
na cākāmena dātavyaṃ tilaiḥ śrāddhaṃ kadācana

महर्षेः कश्यपस्यैते गात्रेभ्यः प्रसृतास्तिलाः ।
ततो दिव्यं गता भावं प्रदानेषु तिलाः प्रभो

maharṣeḥ kaśyapasyaite gātrebhyaḥ prasṛtāstilāḥ |
tato divyaṃ gatā bhāvaṃ pradāneṣu tilāḥ prabho

पौष्टिका रूपदाश्चैव तथा पापविनाशनाः ।
तस्मात्सर्वप्रदानेभ्यस्तिलदानं विशिष्यते

pauṣṭikā rūpadāścaiva tathā pāpavināśanāḥ |
tasmātsarvapradānebhyastiladānaṃ viśiṣyate

आपस्तम्बश्च मेधावी शङ्खश्च लिखितस्तथा ।
महर्षिर्गौतमश्चापि तिलदानैर्दिवं गताः

āpastambaśca medhāvī śaṅkhaśca likhitastathā |
maharṣirgautamaścāpi tiladānairdivaṃ gatāḥ

तिलहोमरता विप्राः सर्वे संयतमैथुनाः ।
समा गव्येन हविषा प्रवृत्तिषु च संस्थिताः

tilahomaratā viprāḥ sarve saṃyatamaithunāḥ |
samā gavyena haviṣā pravṛttiṣu ca saṃsthitāḥ

सर्वेषामिति दानानां तिलदानं विशिष्यते ।
अक्षयं सर्वदानानां तिलदानमिहोच्यते

sarveṣāmiti dānānāṃ tiladānaṃ viśiṣyate |
akṣayaṃ sarvadānānāṃ tiladānamihocyate

उच्छिन्ने तु पुरा हव्ये कुशिकर्षिः परन्तपः ।
तिलैरग्नित्रयं हुत्वा प्राप्तवान्गतिमुत्तमाम्

ucchinne tu purā havye kuśikarṣiḥ parantapaḥ |
tilairagnitrayaṃ hutvā prāptavāngatimuttamām

इति प्रोक्तं कुरुश्रेष्ठ तिलदानमनुत्तमम् ।
विधानं येन विधिना तिलानामिह शस्यते

iti proktaṃ kuruśreṣṭha tiladānamanuttamam |
vidhānaṃ yena vidhinā tilānāmiha śasyate

अत ऊर्ध्वं निबोधेदं देवानां यष्टुमिच्छताम् ।
समागमे महाराज ब्रह्मणा वै स्वयंभुवा

ata ūrdhvaṃ nibodhedaṃ devānāṃ yaṣṭumicchatām |
samāgame mahārāja brahmaṇā vai svayaṃbhuvā

देवाः समेत्य ब्रह्माणं भूमिभागे यियश्रवः ।
शुभं देशमयाचन्त यजेम इति पार्थिव

devāḥ sametya brahmāṇaṃ bhūmibhāge yiyaśravaḥ |
śubhaṃ deśamayācanta yajema iti pārthiva

भगवंस्त्वं प्रभुर्भूमेः सर्वस्य त्रिदिवस्य च ।
यजेम हि महाभाग यज्ञं भवदनुज्ञया

bhagavaṃstvaṃ prabhurbhūmeḥ sarvasya tridivasya ca |
yajema hi mahābhāga yajñaṃ bhavadanujñayā

नाननुज्ञातभूमिर्हि यज्ञस्य फलमश्नुते ।
त्वं हि सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च ।
प्रभुर्भवसि तस्मात्त्वं समनुज्ञातुमर्हसि

nānanujñātabhūmirhi yajñasya phalamaśnute |
tvaṃ hi sarvasya jagataḥ sthāvarasya carasya ca |
prabhurbhavasi tasmāttvaṃ samanujñātumarhasi

ददानि मेदिनीभागं भवद्भ्योऽहं सुरर्षभाः ।
यस्मिन्देशे करिष्यध्वं यज्ञान्काश्यपनन्दनाः

dadāni medinībhāgaṃ bhavadbhyo'haṃ surarṣabhāḥ |
yasmindeśe kariṣyadhvaṃ yajñānkāśyapanandanāḥ

भगवन्कृतकामाः स्म यक्ष्महे स्वाप्तदक्षिणैः ।
इमं तु देशं मुनयः पर्युपासन्ति नित्यदा

bhagavankṛtakāmāḥ sma yakṣmahe svāptadakṣiṇaiḥ |
imaṃ tu deśaṃ munayaḥ paryupāsanti nityadā

ततोऽगस्त्यश्च कण्वश्च भृगुरत्रिर्वृषाकपिः ।
असितो देवलश्चैव देवयज्ञमुपागमन्

tato'gastyaśca kaṇvaśca bhṛguratrirvṛṣākapiḥ |
asito devalaścaiva devayajñamupāgaman

ततो देवा महात्मान ईजिरे यज्ञमच्युतम् ।
तथा समापयामासुर्यथाकालं सुरर्षभाः

tato devā mahātmāna ījire yajñamacyutam |
tathā samāpayāmāsuryathākālaṃ surarṣabhāḥ

त इष्टयज्ञास्त्रिदशा हिमवत्यचलोत्तमे ।
षष्ठमंशं क्रतोस्तस्य भूमिदानं प्रचक्रिरे ।

ta iṣṭayajñāstridaśā himavatyacalottame |
ṣaṣṭhamaṃśaṃ kratostasya bhūmidānaṃ pracakrire |

प्रादेशमात्रं भूमेस्तु यो दद्यादनुपस्कृतम् ।
न सीदति स कृच्छ्रेषु न च दुर्गाण्यवाप्नुते

prādeśamātraṃ bhūmestu yo dadyādanupaskṛtam |
na sīdati sa kṛcchreṣu na ca durgāṇyavāpnute

शीतवातातपसहां यागभूमिं सुसंस्कृताम् ।
प्रदाय सुरलोकस्थः पुण्यान्तेऽपि न चाल्यते

śītavātātapasahāṃ yāgabhūmiṃ susaṃskṛtām |
pradāya suralokasthaḥ puṇyānte'pi na cālyate

मुदितो वसति प्राज्ञः शक्रेण सह पार्थिव ।
पतिश्रयप्रदानाच्च सोऽपि स्वर्गे महीयते

mudito vasati prājñaḥ śakreṇa saha pārthiva |
patiśrayapradānācca so'pi svarge mahīyate

अध्यापककुले जातः श्रोत्रियो नियतेन्द्रियः ।
गृहे यस्य वसेत्तुष्टः प्रधानं लोकमश्नुते

adhyāpakakule jātaḥ śrotriyo niyatendriyaḥ |
gṛhe yasya vasettuṣṭaḥ pradhānaṃ lokamaśnute

तथा गवार्थे शरणं शीतवर्षसहं दृढम् ।
आसप्तमं तारयति कुलं भरतसत्तम

tathā gavārthe śaraṇaṃ śītavarṣasahaṃ dṛḍham |
āsaptamaṃ tārayati kulaṃ bharatasattama

क्षेत्रभूमिं ददल्लोके शुभां श्रियमवाप्नुयात् ।
रत्नभूमिं प्रदद्यात्तु कुलवंशं प्रवर्धयेत्

kṣetrabhūmiṃ dadalloke śubhāṃ śriyamavāpnuyāt |
ratnabhūmiṃ pradadyāttu kulavaṃśaṃ pravardhayet

न चोषरां न निर्दग्धां महीं दद्यात्कथञ्चन ।
न श्मशानपरीतां च न च पापनिषेविताम्

na coṣarāṃ na nirdagdhāṃ mahīṃ dadyātkathañcana |
na śmaśānaparītāṃ ca na ca pāpaniṣevitām

पारक्ये भूमिदेशे तु पितॄणां निर्वपेत्तु यः ।
तद्भूमिं वाऽपि पितृभिः श्राद्धकर्म विहन्यते

pārakye bhūmideśe tu pitṝṇāṃ nirvapettu yaḥ |
tadbhūmiṃ vā'pi pitṛbhiḥ śrāddhakarma vihanyate

तस्मात्क्रीत्वा महीं दद्यात्स्वल्पामपि विचक्षणः ।
पिण्डः पितृभ्यो दत्तो वै तस्यां भवति शाश्वतः

tasmātkrītvā mahīṃ dadyātsvalpāmapi vicakṣaṇaḥ |
piṇḍaḥ pitṛbhyo datto vai tasyāṃ bhavati śāśvataḥ

अटवी पर्वताश्चैव नद्यस्तीर्थानि यानि च ।
सर्वाण्यस्वामिकान्याद्दुर्न हि तत्र परिग्रहः

aṭavī parvatāścaiva nadyastīrthāni yāni ca |
sarvāṇyasvāmikānyāddurna hi tatra parigrahaḥ

इत्येतद्भूमिदानस्य फलमुक्तं विशाम्पते ।
अतः परं तु गोदानं कीर्तयिष्यामि तेऽनघ

ityetadbhūmidānasya phalamuktaṃ viśāmpate |
ataḥ paraṃ tu godānaṃ kīrtayiṣyāmi te'nagha

गावोऽधिकास्तपस्विभ्यो यस्मात्सर्वेभ्य एव च ।
तस्मान्महेश्वरो देवस्तपस्ताभिः सहास्थितः

gāvo'dhikāstapasvibhyo yasmātsarvebhya eva ca |
tasmānmaheśvaro devastapastābhiḥ sahāsthitaḥ

ब्राह्मे लोके वसन्त्येताः सोमेन सह भारत ।
यां तां ब्रह्मर्षयः सिद्धाः प्रार्थयन्ति परां गतिम्

brāhme loke vasantyetāḥ somena saha bhārata |
yāṃ tāṃ brahmarṣayaḥ siddhāḥ prārthayanti parāṃ gatim

पयसा हविषा दध्ना शकृता चाथ चर्मणा ।
अस्थिभिश्चोपकुर्वन्ति शृङ्गैर्वालैश्च भारत

payasā haviṣā dadhnā śakṛtā cātha carmaṇā |
asthibhiścopakurvanti śṛṅgairvālaiśca bhārata

नासां शीतातपौ स्यातां सदैताः कर्म कुर्वते ।
न वर्षविषयं वाऽपि दुःखमासां भवत्युत

nāsāṃ śītātapau syātāṃ sadaitāḥ karma kurvate |
na varṣaviṣayaṃ vā'pi duḥkhamāsāṃ bhavatyuta

ब्राह्मणैः सहिता यान्ति तस्मात्पारमकं पदम् ।
एकं गोब्राह्मणं तस्मात्प्रवदन्ति मनीषिणः

brāhmaṇaiḥ sahitā yānti tasmātpāramakaṃ padam |
ekaṃ gobrāhmaṇaṃ tasmātpravadanti manīṣiṇaḥ

रन्तिदेवस्य यज्ञे ताः पशुत्वेनोपकल्पिताः ।
अतश्चर्मण्वती राजन्गोचर्मभ्यः प्रवर्तिता ।
पशुत्वाच्च विनिर्मुक्ताः प्रदानायोपकल्पिताः

rantidevasya yajñe tāḥ paśutvenopakalpitāḥ |
ataścarmaṇvatī rājangocarmabhyaḥ pravartitā |
paśutvācca vinirmuktāḥ pradānāyopakalpitāḥ

ता इमा विप्रमुख्येभ्यो यो ददाति महीपते ।
निस्तरेदापदं कृच्छ्रां विषमस्थोऽपि पार्थिव

tā imā vipramukhyebhyo yo dadāti mahīpate |
nistaredāpadaṃ kṛcchrāṃ viṣamastho'pi pārthiva

गवां सहस्रदः प्रेत्य नरकं न प्रपद्यते ।
सर्वत्र विजयं चापि लभते मनुजाधिप

gavāṃ sahasradaḥ pretya narakaṃ na prapadyate |
sarvatra vijayaṃ cāpi labhate manujādhipa

अमृतं वै गवां क्षीरमित्याह त्रिदशाधिपः ।
तस्माद्ददाति यो धेनुममृतं स प्रयच्छति

amṛtaṃ vai gavāṃ kṣīramityāha tridaśādhipaḥ |
tasmāddadāti yo dhenumamṛtaṃ sa prayacchati

अग्नीनामव्ययं ह्येतद्धौम्यं वेदविदो विदुः ।
तस्माद्ददाति यो धेनुं स हौम्यं सम्प्रयच्छति

agnīnāmavyayaṃ hyetaddhaumyaṃ vedavido viduḥ |
tasmāddadāti yo dhenuṃ sa haumyaṃ samprayacchati

स्वर्गो वै मूर्तिमानेष वृषभं यो गवां पतिम् ।
विप्रे गुणयुते दद्यात्स वै स्वर्गे महीयते

svargo vai mūrtimāneṣa vṛṣabhaṃ yo gavāṃ patim |
vipre guṇayute dadyātsa vai svarge mahīyate

प्राणा वै प्राणिनामेते प्रोच्यन्ते भरतर्षभ ।
तस्माद्ददाति यो धेनुं प्राणानेष प्रयच्छति

prāṇā vai prāṇināmete procyante bharatarṣabha |
tasmāddadāti yo dhenuṃ prāṇāneṣa prayacchati

गावः शरण्या भूतानामिति वेदविदो विदुः ।
तस्माद्ददाति यो धेनुं शरणं सम्प्रयच्छति

gāvaḥ śaraṇyā bhūtānāmiti vedavido viduḥ |
tasmāddadāti yo dhenuṃ śaraṇaṃ samprayacchati

न वधार्थं प्रदातव्या न कीनाशे न नास्तिके ।
गोजीविने न दातव्या तथा गौर्भरतर्षभ ।
गोरसानां न विक्रेतू रसं च यजनस्य च

na vadhārthaṃ pradātavyā na kīnāśe na nāstike |
gojīvine na dātavyā tathā gaurbharatarṣabha |
gorasānāṃ na vikretū rasaṃ ca yajanasya ca

ददत्स तादृशानां वै नरो गां पापकर्मणाम् ।
अक्षयं नरकं यातीत्येवमाहुर्महर्षयः

dadatsa tādṛśānāṃ vai naro gāṃ pāpakarmaṇām |
akṣayaṃ narakaṃ yātītyevamāhurmaharṣayaḥ

न कृशां नापवत्सां वा वन्ध्यां रोगान्वितां तथा ।
न व्यङ्गां न परिश्रान्तां दद्याद्गां ब्राह्मणाय वै

na kṛśāṃ nāpavatsāṃ vā vandhyāṃ rogānvitāṃ tathā |
na vyaṅgāṃ na pariśrāntāṃ dadyādgāṃ brāhmaṇāya vai

दशगोसहस्रदः सम्यक् शक्रेण सह मोदते ।
अक्षयाँल्लभते लोकान्नरः शतसहस्रशः

daśagosahasradaḥ samyak śakreṇa saha modate |
akṣayām̐llabhate lokānnaraḥ śatasahasraśaḥ

इत्येतद्गोप्रदानं च तिलदानं च कीर्तितम् ।
तथा भूमिप्रदानं च शृणुष्वान्ने च भारत

ityetadgopradānaṃ ca tiladānaṃ ca kīrtitam |
tathā bhūmipradānaṃ ca śṛṇuṣvānne ca bhārata

अन्नदानं प्रधानं हि कौन्तेय परिचक्षते ।
अन्नस्य हि प्रदानेन रन्तिदेवो दिवं गतः

annadānaṃ pradhānaṃ hi kaunteya paricakṣate |
annasya hi pradānena rantidevo divaṃ gataḥ

श्रान्ताय क्षुधितायान्नं यः प्रयच्छति भूमिप ।
स्वायंभुवं महात्स्थानं स गच्छति नराधिप

śrāntāya kṣudhitāyānnaṃ yaḥ prayacchati bhūmipa |
svāyaṃbhuvaṃ mahātsthānaṃ sa gacchati narādhipa

न हिरण्यैर्न वासोभिर्नान्यदानेन भारत ।
प्राप्नुवन्ति नराः श्रेयो यथा ह्यन्नप्रदाः प्रभो

na hiraṇyairna vāsobhirnānyadānena bhārata |
prāpnuvanti narāḥ śreyo yathā hyannapradāḥ prabho

अन्नं वै प्रथमं द्रव्यमन्नं श्रीश्च परा मता ।
अन्नात्प्राणः प्रभवति तेजो वीर्यं बलं तथा

annaṃ vai prathamaṃ dravyamannaṃ śrīśca parā matā |
annātprāṇaḥ prabhavati tejo vīryaṃ balaṃ tathā

सद्यो ददाति यश्चान्नं सदैकाग्रमना नरः ।
न स दुर्गाण्यवाप्नोतीत्येवमाह पराशरः

sadyo dadāti yaścānnaṃ sadaikāgramanā naraḥ |
na sa durgāṇyavāpnotītyevamāha parāśaraḥ

अर्चयित्वा यथान्यायं देवेभ्योऽन्नं निवेदयेत् ।
यदन्ना हि नरा राजंस्तदन्नास्तस्य देवतः

arcayitvā yathānyāyaṃ devebhyo'nnaṃ nivedayet |
yadannā hi narā rājaṃstadannāstasya devataḥ

कौमुद्यां शुक्लपक्षे तु योऽन्नदानं करोत्युत ।
स सन्तरति दुर्गाणि प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते

kaumudyāṃ śuklapakṣe tu yo'nnadānaṃ karotyuta |
sa santarati durgāṇi pretya cānantyamaśnute

अभुक्त्वाऽतिथेये चान्नं प्रयच्छेद्यः समाहितः ।
स वै ब्रह्मविदां लोकान्प्राप्नुयाद्भरतर्षभ

abhuktvā'titheye cānnaṃ prayacchedyaḥ samāhitaḥ |
sa vai brahmavidāṃ lokānprāpnuyādbharatarṣabha

सुकृच्छ्रामापदं प्राप्तश्चान्नदः पुरुषस्तरेत् ।
पापं तरति चैवेह दुष्कृतं चापकर्षति

sukṛcchrāmāpadaṃ prāptaścānnadaḥ puruṣastaret |
pāpaṃ tarati caiveha duṣkṛtaṃ cāpakarṣati

इत्येतदन्नदानस्य तिलदानस्य चैव ह ।
भूमिदानस्य च फलं गोदानस्य च कीर्तितम्

ityetadannadānasya tiladānasya caiva ha |
bhūmidānasya ca phalaṃ godānasya ca kīrtitam