Chapter 9: Ruru gives half his life

तेषु तत्रोपविष्टेषु ब्राह्मणेषु महात्मसु ।
रुरुश्चुक्रोश गहनं वनं गत्वाऽतिदुःखितः

teṣu tatropaviṣṭeṣu brāhmaṇeṣu mahātmasu |
ruruścukrośa gahanaṃ vanaṃ gatvā'tiduḥkhitaḥ

शोकेनाभिहतः सोऽथ विलपन्करुणं बहु ।
अब्रवीद्वचनं शोचन्प्रियां स्मृत्वा प्रमद्वराम्

śokenābhihataḥ so'tha vilapankaruṇaṃ bahu |
abravīdvacanaṃ śocanpriyāṃ smṛtvā pramadvarām

शेते सा भुवि तन्वङ्गी मम शोकविवर्धिनी ।
प्राणानपहरन्तीव पूर्णचन्द्रनिभानना

śete sā bhuvi tanvaṅgī mama śokavivardhinī |
prāṇānapaharantīva pūrṇacandranibhānanā

यदि पीनायतश्रोणी पद्मपत्रनिभेक्षणा ।
मुमूर्षुरपि मे प्राणानादायाशु गमिष्यति

yadi pīnāyataśroṇī padmapatranibhekṣaṇā |
mumūrṣurapi me prāṇānādāyāśu gamiṣyati

पितृमातृसखीनां च लुप्तपिण्डस्य तस्य मे ।
बान्धवानां च सर्वेषां किं नु दुःखमतःपरम्

pitṛmātṛsakhīnāṃ ca luptapiṇḍasya tasya me |
bāndhavānāṃ ca sarveṣāṃ kiṃ nu duḥkhamataḥparam

यदि दत्तं तपस्तप्तं गुरवो वा मया यदि ।
सम्यगाराधितास्तेन संजीवतु मम प्रिया

yadi dattaṃ tapastaptaṃ guravo vā mayā yadi |
samyagārādhitāstena saṃjīvatu mama priyā

यथा च जन्मप्रभृति यतात्माऽहं धृतव्रतः ।
प्रमद्वरा तथाद्यैषा समुत्तिष्ठतु भामिनी

yathā ca janmaprabhṛti yatātmā'haṃ dhṛtavrataḥ |
pramadvarā tathādyaiṣā samuttiṣṭhatu bhāminī

[एवं लालप्यतस्तस्य भार्यार्थे दुःखितस्य च ।
देवदूतस्तदाऽभ्येत्य वाक्यमाह रुरुं वने ॥]

[evaṃ lālapyatastasya bhāryārthe duḥkhitasya ca |
devadūtastadā'bhyetya vākyamāha ruruṃ vane ||]

कृष्णे विष्णौ हृषीकेशे लोकेशेऽसुरविद्विषि ।
यदि मे निश्चला भक्तिर्मम जीवतु सा प्रिया

kṛṣṇe viṣṇau hṛṣīkeśe lokeśe'suravidviṣi |
yadi me niścalā bhaktirmama jīvatu sā priyā

विलप्यमाने तु रुरौ सर्वे देवाः कृपान्विताः ।
दूतं प्रस्थापयामासुः संदिश्यास्य हितं वचः

vilapyamāne tu rurau sarve devāḥ kṛpānvitāḥ |
dūtaṃ prasthāpayāmāsuḥ saṃdiśyāsya hitaṃ vacaḥ

स दूतस्त्वरितोऽभ्येत्य देवानां प्रियकृच्छुचिः ।
उवाच देववचनं रुरुमाभाष्य दुःखितम्

sa dūtastvarito'bhyetya devānāṃ priyakṛcchuciḥ |
uvāca devavacanaṃ rurumābhāṣya duḥkhitam

देवैः सर्वैरहं ब्रह्मन्प्रेषितोऽस्मि तवान्तिकम् ।
त्वद्धितं त्वद्धितैरुक्तं शृणु वाक्यं द्विजोत्तम

devaiḥ sarvairahaṃ brahmanpreṣito'smi tavāntikam |
tvaddhitaṃ tvaddhitairuktaṃ śṛṇu vākyaṃ dvijottama

अभिधत्से ह यद्वाचा रुरो दुःखान्न तन्मृषा ।
न तु मर्त्यस्य धर्मात्मन्नायुरस्ति गतायुषः

abhidhatse ha yadvācā ruro duḥkhānna tanmṛṣā |
na tu martyasya dharmātmannāyurasti gatāyuṣaḥ

गतायुरेषा कृपणा गन्धर्वाप्सरसोः सुता ।
तस्माच्छोके मनस्तात मा कृथास्त्वं कथंचन

gatāyureṣā kṛpaṇā gandharvāpsarasoḥ sutā |
tasmācchoke manastāta mā kṛthāstvaṃ kathaṃcana

उपायश्चात्र विहितः पूर्वं देवैर्महात्मभिः ।
तं यदीच्छसि कर्तुं त्वं प्राप्स्यसीह प्रमद्वराम्

upāyaścātra vihitaḥ pūrvaṃ devairmahātmabhiḥ |
taṃ yadīcchasi kartuṃ tvaṃ prāpsyasīha pramadvarām

क उपायः कृतो देवैर्बूहि तत्त्वेन खेचर ।
करिष्येऽहं तथा श्रुत्वा त्रातुमर्हति मां भवान्

ka upāyaḥ kṛto devairbūhi tattvena khecara |
kariṣye'haṃ tathā śrutvā trātumarhati māṃ bhavān

आयुषोऽर्धं प्रयच्छ त्वं कन्यायै भृगुनन्दन ।
एवमुत्थास्यति रुरो तव भार्या प्रयद्वरा

āyuṣo'rdhaṃ prayaccha tvaṃ kanyāyai bhṛgunandana |
evamutthāsyati ruro tava bhāryā prayadvarā

आयुषोऽर्धं प्रयच्छामि कन्यायै खेचरोत्तम ।
शृङ्गाररूपाभरणा समुत्तिष्ठतु मे प्रिया

āyuṣo'rdhaṃ prayacchāmi kanyāyai khecarottama |
śṛṅgārarūpābharaṇā samuttiṣṭhatu me priyā

ततो गन्धर्वराजश्च देवदूतश्च सत्तमौ ।
धर्मराजमुपेत्येदं वचनं प्रत्यभाषताम्

tato gandharvarājaśca devadūtaśca sattamau |
dharmarājamupetyedaṃ vacanaṃ pratyabhāṣatām

धर्मराजायुषोऽर्धेन रुरोर्भार्या प्रमद्वरा ।
समुत्तिष्ठतु कल्याणी मृतैवं यदि मन्यसे

dharmarājāyuṣo'rdhena rurorbhāryā pramadvarā |
samuttiṣṭhatu kalyāṇī mṛtaivaṃ yadi manyase

प्रमद्वरा रुरोर्भार्या देवदूत यदीच्छसि ।
उत्तिष्ठत्वायुषोऽर्धेन रुरोरेव समन्विता

pramadvarā rurorbhāryā devadūta yadīcchasi |
uttiṣṭhatvāyuṣo'rdhena ruroreva samanvitā

एवमुक्ते ततः कन्या सोदतिष्ठत्प्रमद्वरा ।
रुरोस्तस्यायुषोऽर्धेन सुप्तेव वरवर्णिनी

evamukte tataḥ kanyā sodatiṣṭhatpramadvarā |
rurostasyāyuṣo'rdhena supteva varavarṇinī

एतद्दृष्टं भविष्ये हि रुरोरुत्तमतेजसः ।
आयुषोऽतिप्रवृद्धस्य भार्यार्थेऽर्धमलुप्यत

etaddṛṣṭaṃ bhaviṣye hi ruroruttamatejasaḥ |
āyuṣo'tipravṛddhasya bhāryārthe'rdhamalupyata

तत इष्टेऽहनि तयोः पितरौ चक्रतुर्मुदा ।
विवाहं तौ च रेमाते परस्परहितैषिणौ

tata iṣṭe'hani tayoḥ pitarau cakraturmudā |
vivāhaṃ tau ca remāte parasparahitaiṣiṇau

स लब्ध्वा दुर्लभां भार्यां पद्मकिञ्जल्कसुप्रभाम् ।
व्रतं चक्रे विनाशाय जिह्मगानां धृतव्रतः

sa labdhvā durlabhāṃ bhāryāṃ padmakiñjalkasuprabhām |
vrataṃ cakre vināśāya jihmagānāṃ dhṛtavrataḥ

स दृष्ट्वा जिह्मगान्सर्वांस्तीव्रकोपसमन्वितः ।
अभिहन्ति यथासत्त्वं गृह्य प्रहरणं सदा

sa dṛṣṭvā jihmagānsarvāṃstīvrakopasamanvitaḥ |
abhihanti yathāsattvaṃ gṛhya praharaṇaṃ sadā

स कदाचिद्वनं विप्रो रुरुरभ्यागमन्महत् ।
शयानं तत्र चापश्यड्डुण्डुभं वयसान्वितम्

sa kadācidvanaṃ vipro rururabhyāgamanmahat |
śayānaṃ tatra cāpaśyaḍḍuṇḍubhaṃ vayasānvitam

तत उद्यम्य दम्डं स कालदण्डोपमं तदा ।
जिघांसुः कुपितो विप्रस्तमुवाचाथ डुण्डुभः

tata udyamya damḍaṃ sa kāladaṇḍopamaṃ tadā |
jighāṃsuḥ kupito viprastamuvācātha ḍuṇḍubhaḥ

नापराध्यामि ते किंचिदहमद्य तपोधन ।
संरम्भाच्च किमर्थं मामभिहंसि रुषान्वितः

nāparādhyāmi te kiṃcidahamadya tapodhana |
saṃrambhācca kimarthaṃ māmabhihaṃsi ruṣānvitaḥ