Chapter 75: Shukra gives Devayani in marriage to Yayati

अथ दीर्घस्य कालस्य देवयानी नृपोत्तम ।
वनं तदेव निर्याता क्रीडार्थं वरवर्णिनी

atha dīrghasya kālasya devayānī nṛpottama |
vanaṃ tadeva niryātā krīḍārthaṃ varavarṇinī

तेन दासीसहस्रेण सार्धं शर्मिष्ठया तदा ।
तमेव देशं संप्राप्ता यथाकामं चचार सा

tena dāsīsahasreṇa sārdhaṃ śarmiṣṭhayā tadā |
tameva deśaṃ saṃprāptā yathākāmaṃ cacāra sā

ताभिः सखीभिः सहिता सर्वाभिर्मुदिता भृशम् ।
क्रीडन्त्योऽभिरताः सर्वाः पिबन्त्यो मधुमाधवीं

tābhiḥ sakhībhiḥ sahitā sarvābhirmuditā bhṛśam |
krīḍantyo'bhiratāḥ sarvāḥ pibantyo madhumādhavīṃ

खादन्त्यो विविधान्भक्ष्यान्विदशन्त्यः फलानि च ।
पुनश्च नाडुषो राजा मृगलिप्सुर्यदृच्छया

khādantyo vividhānbhakṣyānvidaśantyaḥ phalāni ca |
punaśca nāḍuṣo rājā mṛgalipsuryadṛcchayā

तमेव देशं संप्राप्तो जलार्थी श्रमकर्शितः ।
ददर्श देवयानीं स शर्मिष्ठां ताश्च योषितः

tameva deśaṃ saṃprāpto jalārthī śramakarśitaḥ |
dadarśa devayānīṃ sa śarmiṣṭhāṃ tāśca yoṣitaḥ

पिबन्तीर्ललमानाश्च दिव्याभरणभूषिताः ।
आसनप्रवरे दिव्ये सर्वरत्नविभूषिते ।
उपविष्टां च ददृशे देवयानीं शुचिस्मिताम्

pibantīrlalamānāśca divyābharaṇabhūṣitāḥ |
āsanapravare divye sarvaratnavibhūṣite |
upaviṣṭāṃ ca dadṛśe devayānīṃ śucismitām

रूपेणाप्रतिमां तासां स्त्रीणां मध्ये वराङ्गनम् ।
आसनाच्च ततः किंचिद्विहीनां हेमभीषिताम्

rūpeṇāpratimāṃ tāsāṃ strīṇāṃ madhye varāṅganam |
āsanācca tataḥ kiṃcidvihīnāṃ hemabhīṣitām

असुरेन्द्रसुतां चापि निषण्णां चारुहासिनीम् ।
ददर्श पादौ विप्रायाः संवहन्तीमनिन्दिताम्

asurendrasutāṃ cāpi niṣaṇṇāṃ cāruhāsinīm |
dadarśa pādau viprāyāḥ saṃvahantīmaninditām

गायन्त्योऽथ प्रनृत्यन्त्यो वादयन्त्योऽथ भारत ।
दृष्ट्वा ययातिमतुलं लज्जयाऽवनताः स्थिताः

gāyantyo'tha pranṛtyantyo vādayantyo'tha bhārata |
dṛṣṭvā yayātimatulaṃ lajjayā'vanatāḥ sthitāḥ

द्वाभ्यां कन्यासहस्राभ्यां द्वे कन्ये परिवारिते ।
गोत्रे च नामनी चैव द्वयोः पृच्छाम्यहं शुभे ।

dvābhyāṃ kanyāsahasrābhyāṃ dve kanye parivārite |
gotre ca nāmanī caiva dvayoḥ pṛcchāmyahaṃ śubhe |

आख्यास्याम्यहमादत्स्व वचनं मे नराधिप ।
शुक्रो नामासुरगुरुः सुतां जानीहि तस्य माम्

ākhyāsyāmyahamādatsva vacanaṃ me narādhipa |
śukro nāmāsuraguruḥ sutāṃ jānīhi tasya mām

इयं च मे सखी दासी यत्राहं तत्र गामिनी ।
दुहिता दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा वृषपर्वणः

iyaṃ ca me sakhī dāsī yatrāhaṃ tatra gāminī |
duhitā dānavendrasya śarmiṣṭhā vṛṣaparvaṇaḥ

कथं तु ते सखी दासी कन्येयं वरवर्णिनी ।
असुरेन्द्रसुता सुभ्रूः परं कौतूहलं हि मे

kathaṃ tu te sakhī dāsī kanyeyaṃ varavarṇinī |
asurendrasutā subhrūḥ paraṃ kautūhalaṃ hi me

नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किन्नरी ।
नैवंरूपा मया नारी दृष्टपूर्वा महीतले

naiva devī na gandharvī na yakṣī na ca kinnarī |
naivaṃrūpā mayā nārī dṛṣṭapūrvā mahītale

श्रीरिवायतपद्माक्षी सर्वलक्षणशोभना ।
असुरेन्द्रसुता कन्या सर्वालङ्कारभूषिता

śrīrivāyatapadmākṣī sarvalakṣaṇaśobhanā |
asurendrasutā kanyā sarvālaṅkārabhūṣitā

दैवेनोपहता सुभ्रूरुताहो तपसापि वा ।
अन्यथैषाऽनवद्याङ्गी दासी नेह भविष्यति

daivenopahatā subhrūrutāho tapasāpi vā |
anyathaiṣā'navadyāṅgī dāsī neha bhaviṣyati

अस्या रूपेण ते रूपं न किंचित्सदृशं भवेत् ।
पुरा दुश्चरितेनेयं तव दासी भवत्यहो

asyā rūpeṇa te rūpaṃ na kiṃcitsadṛśaṃ bhavet |
purā duścariteneyaṃ tava dāsī bhavatyaho

सर्व एव नरश्रेष्ठ विधानमनुवर्तते ।
विधानविहितं मत्वा मा विचित्राः कथाःकृथाः

sarva eva naraśreṣṭha vidhānamanuvartate |
vidhānavihitaṃ matvā mā vicitrāḥ kathāḥkṛthāḥ

राजवद्रूपवेषौ ते ब्राह्मीं वाचं बिभर्षि च ।
को नाम त्वं कुतश्चासि कस्य पुत्रश्च शस मे

rājavadrūpaveṣau te brāhmīṃ vācaṃ bibharṣi ca |
ko nāma tvaṃ kutaścāsi kasya putraśca śasa me

ब्रहमचर्येण वेदो मे कृत्स्रः श्रुतिपथं गतः ।
राजाहं राजपुत्रश्च ययातिरिति विश्रुतः

brahamacaryeṇa vedo me kṛtsraḥ śrutipathaṃ gataḥ |
rājāhaṃ rājaputraśca yayātiriti viśrutaḥ

केनास्यर्थेन नृपते इमं देशमुपागतः ।
जिघृक्षुर्वारिजं किंचिदथवा मृगलिप्सया

kenāsyarthena nṛpate imaṃ deśamupāgataḥ |
jighṛkṣurvārijaṃ kiṃcidathavā mṛgalipsayā

मृगलिप्सुरहं भद्रे पानीयार्थमुपागतः ।
बहुधाऽप्यनुयुक्तोऽस्मि तदनुज्ञातुमर्हसि

mṛgalipsurahaṃ bhadre pānīyārthamupāgataḥ |
bahudhā'pyanuyukto'smi tadanujñātumarhasi

द्वाभ्यां कन्यासहस्राभ्यां दास्या शर्मिष्ठया सह ।
त्वदधीनाऽस्मि भद्रं ते सखा भर्ता च मे भव

dvābhyāṃ kanyāsahasrābhyāṃ dāsyā śarmiṣṭhayā saha |
tvadadhīnā'smi bhadraṃ te sakhā bhartā ca me bhava

असुरेन्द्रसुतामीक्ष्य तस्यां सक्तेन चेतसा ।
शर्मिष्ठा महिषी मह्यमिति मत्वा वचोऽब्रवीत्

asurendrasutāmīkṣya tasyāṃ saktena cetasā |
śarmiṣṭhā mahiṣī mahyamiti matvā vaco'bravīt

विद्ध्यौशनसि भद्रं ते न त्वामर्होऽस्मि भामिनि ।
अविवाह्या हि राजानो देवयानि पितुस्तव

viddhyauśanasi bhadraṃ te na tvāmarho'smi bhāmini |
avivāhyā hi rājāno devayāni pitustava

परभार्या स्वसा श्रेष्ठा सगोत्रा पतिता स्नुषा ।
अवरा भिक्षुकाऽस्वस्था अगम्याः कीर्तिता बुधैः

parabhāryā svasā śreṣṭhā sagotrā patitā snuṣā |
avarā bhikṣukā'svasthā agamyāḥ kīrtitā budhaiḥ

संसृष्टं ब्रह्मणा क्षत्रं क्षत्रेण ब्रह्म संहितम् ।
अन्यत्वमस्ति न तयोरेकान्ततरमास्थिते ।
ऋषिश्चाप्यृषिपुत्रश्च नाहुषाङ्ग वहस्व माम्

saṃsṛṣṭaṃ brahmaṇā kṣatraṃ kṣatreṇa brahma saṃhitam |
anyatvamasti na tayorekāntataramāsthite |
ṛṣiścāpyṛṣiputraśca nāhuṣāṅga vahasva mām

एकदेहोद्भवा वर्णाश्चत्वारोऽपि वराङ्गने ।
पृथग्धर्माः पृथक्शौचास्तेषां तु ब्राह्मणो वरः

ekadehodbhavā varṇāścatvāro'pi varāṅgane |
pṛthagdharmāḥ pṛthakśaucāsteṣāṃ tu brāhmaṇo varaḥ

पाणि धर्मो नाहुषाऽयं न पुंभिः सेवितः पुरा ।
तं मे त्वमग्रहीरग्रे वृणोमि त्वामहं ततः

pāṇi dharmo nāhuṣā'yaṃ na puṃbhiḥ sevitaḥ purā |
taṃ me tvamagrahīragre vṛṇomi tvāmahaṃ tataḥ

कथं नु मे मनस्विन्याः पाणिमन्यः पुमान्स्पृशेत् ।
गृहीतमृषिपुत्रेण स्वयं वाप्यृषिणा त्वया

kathaṃ nu me manasvinyāḥ pāṇimanyaḥ pumānspṛśet |
gṛhītamṛṣiputreṇa svayaṃ vāpyṛṣiṇā tvayā

क्रुद्धादाशीविषात्सर्पाज्ज्वलनात्सर्वतोमुखात् ।
दुराधर्षतरो विप्रो ज्ञेयः पुंसा विजानता

kruddhādāśīviṣātsarpājjvalanātsarvatomukhāt |
durādharṣataro vipro jñeyaḥ puṃsā vijānatā

कथमाशीविषात्सर्पाज्ज्वलनात्सर्वतोमुखात् ।
दुराधर्षतरो विप्र इत्यात्थ पुरुषर्षभ

kathamāśīviṣātsarpājjvalanātsarvatomukhāt |
durādharṣataro vipra ityāttha puruṣarṣabha

एकमाशीविषो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते ।
हन्ति विप्रः सराष्ट्राणि पुराण्यपि हि कोपितः

ekamāśīviṣo hanti śastreṇaikaśca vadhyate |
hanti vipraḥ sarāṣṭrāṇi purāṇyapi hi kopitaḥ

दुराधर्षतरो विप्रस्तस्माद्भीरु मतो मम ।
अतोऽदत्तां च पित्रा त्वां भद्रे न विवहाम्यहम्

durādharṣataro viprastasmādbhīru mato mama |
ato'dattāṃ ca pitrā tvāṃ bhadre na vivahāmyaham

दत्तां वहस्व तन्मा त्वं पित्रा राजन्वृतो मया ।
आयचतो भयं नास्ति दत्तां च प्रतिगृह्णतः

dattāṃ vahasva tanmā tvaṃ pitrā rājanvṛto mayā |
āyacato bhayaṃ nāsti dattāṃ ca pratigṛhṇataḥ

तिष्ठ राजन्मुहूर्तं च प्रेषयिष्याम्यहं पितुः ।
गच्छ त्वं धात्रिके शीघ्रं ब्रह्मकल्पमिहानय ।
स्वयंवरे वृतं शीघ्रं निवेदय च नाहुषम्

tiṣṭha rājanmuhūrtaṃ ca preṣayiṣyāmyahaṃ pituḥ |
gaccha tvaṃ dhātrike śīghraṃ brahmakalpamihānaya |
svayaṃvare vṛtaṃ śīghraṃ nivedaya ca nāhuṣam

त्वरितं देवयान्याथ संदिष्टं पितुरात्मनः ।
सर्वं निवेदयामास धात्री तस्मै यथातथम्

tvaritaṃ devayānyātha saṃdiṣṭaṃ piturātmanaḥ |
sarvaṃ nivedayāmāsa dhātrī tasmai yathātatham

श्रुत्वैव च स राजानं दर्शयामास भार्गवः ।
दृष्ट्वैव चागतं शुक्रं ययातिः पृथिवीपतिः ।
ववन्दे ब्राह्मणं काव्यं प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः

śrutvaiva ca sa rājānaṃ darśayāmāsa bhārgavaḥ |
dṛṣṭvaiva cāgataṃ śukraṃ yayātiḥ pṛthivīpatiḥ |
vavande brāhmaṇaṃ kāvyaṃ prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ

राजायं नाहुषस्तात दुर्गमे पाणिमग्रहीत् ।
नान्यपूर्वगृहीतं मे तेनाहमभया कृता ।
नमस्ते देहि मामस्मै लोके नान्यं पतिं वृणे

rājāyaṃ nāhuṣastāta durgame pāṇimagrahīt |
nānyapūrvagṛhītaṃ me tenāhamabhayā kṛtā |
namaste dehi māmasmai loke nānyaṃ patiṃ vṛṇe

अन्यो धर्मः प्रियस्त्वन्यो वृतस्ते नाहुषः पतिः ।
कचशापात्त्वया पूर्वं नान्यद्भवितुमर्हति

anyo dharmaḥ priyastvanyo vṛtaste nāhuṣaḥ patiḥ |
kacaśāpāttvayā pūrvaṃ nānyadbhavitumarhati

वृतोऽनया पतिर्वीर सुतया त्वं ममेष्टया ।
स्वयं ग्रहे महान्दोषो ब्राह्मण्या वर्णसंकरात् ।
गृहाणेमां मया दत्तां महिषीं नहुषात्मज

vṛto'nayā patirvīra sutayā tvaṃ mameṣṭayā |
svayaṃ grahe mahāndoṣo brāhmaṇyā varṇasaṃkarāt |
gṛhāṇemāṃ mayā dattāṃ mahiṣīṃ nahuṣātmaja

अधर्मो न स्पृशेदेष महान्मामिह भार्गव ।
वर्णसंकरजो ब्रह्मन्निति त्वां प्रवृणोम्यहम्

adharmo na spṛśedeṣa mahānmāmiha bhārgava |
varṇasaṃkarajo brahmanniti tvāṃ pravṛṇomyaham

अधर्मात्त्वां विमुञ्चामि शृणु त्वं वरमीप्सितम् ।
अस्मिन्विवाहे मा म्लासीरहं पापं नुदामि ते

adharmāttvāṃ vimuñcāmi śṛṇu tvaṃ varamīpsitam |
asminvivāhe mā mlāsīrahaṃ pāpaṃ nudāmi te

वहस्व भार्यां धर्मेण देवयानीं सुमध्यमाम् ।
अनया सह संप्रीतिमतुलां समवाप्नुहि

vahasva bhāryāṃ dharmeṇa devayānīṃ sumadhyamām |
anayā saha saṃprītimatulāṃ samavāpnuhi

इयं चापि कुमारी ते शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ।
संपूज्या सततं राजन्मा चैनां शयने ह्वयेः

iyaṃ cāpi kumārī te śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī |
saṃpūjyā satataṃ rājanmā caināṃ śayane hvayeḥ

रहस्येनां समाहूय न वदेर्न च संस्पृशेः ।
वहस्व भार्यां भद्रं ते यथा काममवाप्स्यसि

rahasyenāṃ samāhūya na vaderna ca saṃspṛśeḥ |
vahasva bhāryāṃ bhadraṃ te yathā kāmamavāpsyasi

एवमुक्तो ययातिस्तु शुक्रं कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
शास्त्रोक्तविधिना राजा विवाहमकरोच्छुभम्

evamukto yayātistu śukraṃ kṛtvā pradakṣiṇam |
śāstroktavidhinā rājā vivāhamakarocchubham

लब्ध्वा शुक्रान्महद्वित्तं देवयानीं तदोत्तमाम् ।
द्विसहस्रेण कन्यानां तथा शर्मिष्ठया सह

labdhvā śukrānmahadvittaṃ devayānīṃ tadottamām |
dvisahasreṇa kanyānāṃ tathā śarmiṣṭhayā saha

संपूजितश्च शुक्रेण दैत्यैश्च नृपसत्तमः ।
जगाम स्वपुरं हृष्टोऽनुज्ञातोऽथ महात्मना

saṃpūjitaśca śukreṇa daityaiśca nṛpasattamaḥ |
jagāma svapuraṃ hṛṣṭo'nujñāto'tha mahātmanā