Chapter 7: Agni withdraws and Brahma softens the curse

शप्तस्तु भृगुणा वह्निः क्रुद्धो वाक्यमथाब्रवीत् ।
किमिदं साहसं ब्रह्मन्कृतवानसि मां प्रति

śaptastu bhṛguṇā vahniḥ kruddho vākyamathābravīt |
kimidaṃ sāhasaṃ brahmankṛtavānasi māṃ prati

धर्मे प्रयतमानस्य सत्यं च वदतः समम् ।
पृष्टो यदब्रवं सत्यं व्यभिचारोऽत्र को मम

dharme prayatamānasya satyaṃ ca vadataḥ samam |
pṛṣṭo yadabravaṃ satyaṃ vyabhicāro'tra ko mama

पृष्टो हिसाक्षीयः साक्ष्यं जानानोऽप्यन्यथा वदेत् ।
स पूर्वानात्मनः सप्त कुले हन्यात्तथाऽपरान्

pṛṣṭo hisākṣīyaḥ sākṣyaṃ jānāno'pyanyathā vadet |
sa pūrvānātmanaḥ sapta kule hanyāttathā'parān

यश्च कार्यार्थतत्त्वज्ञो जानानोऽपि न भाषते ।
सोऽपि तेनैव पापेन लिप्यते नात्र संशयः

yaśca kāryārthatattvajño jānāno'pi na bhāṣate |
so'pi tenaiva pāpena lipyate nātra saṃśayaḥ

शक्तोऽहमपि शप्तुं त्वां मान्यास्तु ब्राह्मणा मम ।
जानतोऽपि च ते ब्रह्मन्कथयिष्ये निबोध तत्

śakto'hamapi śaptuṃ tvāṃ mānyāstu brāhmaṇā mama |
jānato'pi ca te brahmankathayiṣye nibodha tat

योगेन बहुधाऽऽत्मानं कृत्वा तिष्ठामि मूर्तिषु ।
अग्निहोत्रेषु सत्रेषु क्रियासु च मखेषु च

yogena bahudhā''tmānaṃ kṛtvā tiṣṭhāmi mūrtiṣu |
agnihotreṣu satreṣu kriyāsu ca makheṣu ca

वेदोक्तेन विधानेन मयि यद्धूयते हविः ।
देवताः पितरश्चैव तेन तृप्ता भवन्ति वै

vedoktena vidhānena mayi yaddhūyate haviḥ |
devatāḥ pitaraścaiva tena tṛptā bhavanti vai

आपो देवगणाः सर्वे आपः पितृगणास्तथा ।
दर्शश्च पौर्णमासश्च देवानां पितृभिः सह

āpo devagaṇāḥ sarve āpaḥ pitṛgaṇāstathā |
darśaśca paurṇamāsaśca devānāṃ pitṛbhiḥ saha

देवताः पितरस्तस्मात्पितरश्चापि देवताः ।
एकीभूताश्च दृश्यन्ते पृथक्त्वेन च पर्वसु

devatāḥ pitarastasmātpitaraścāpi devatāḥ |
ekībhūtāśca dṛśyante pṛthaktvena ca parvasu

देवताः पितरश्चैव भुञ्जते मयि यद्भुतम् ।
देवतानां पितॄणां च मुखमेतदहं स्मृतम्

devatāḥ pitaraścaiva bhuñjate mayi yadbhutam |
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca mukhametadahaṃ smṛtam

अमावास्यां हि पितरः पौर्णमास्यां हि देवताः ।
मन्मुखेनैव हूयन्ते भुञ्जते च हुतं हविः

amāvāsyāṃ hi pitaraḥ paurṇamāsyāṃ hi devatāḥ |
manmukhenaiva hūyante bhuñjate ca hutaṃ haviḥ

सर्वभक्षः कथं त्वेषां भविष्यामि मुखं त्वहम् ।
(सौतिरुवाच)
चिन्तयित्वा ततो वह्निश्चके संहारमात्मनः

sarvabhakṣaḥ kathaṃ tveṣāṃ bhaviṣyāmi mukhaṃ tvaham |
(sautiruvāca)
cintayitvā tato vahniścake saṃhāramātmanaḥ

द्विजानामग्निहोत्रेषु यज्ञसत्रक्रियासु च ।
निरोंकारवषट्काराः स्वधास्वाहाविवर्जिताः

dvijānāmagnihotreṣu yajñasatrakriyāsu ca |
niroṃkāravaṣaṭkārāḥ svadhāsvāhāvivarjitāḥ

विनाऽग्निना प्रजाः सर्वास्तत आसन्सुदुःखिताः ।
अथर्षयः समुद्विग्ना देवान् गत्वाब्रुवन्वचः

vinā'gninā prajāḥ sarvāstata āsansuduḥkhitāḥ |
atharṣayaḥ samudvignā devān gatvābruvanvacaḥ

अग्निनाशात्क्रियाभ्रांशाद्भ्रान्ता लोकास्त्रयोऽनघाः ।
विधध्वमत्र यत्कार्यं न स्यात्कालात्ययो यथा

agnināśātkriyābhrāṃśādbhrāntā lokāstrayo'naghāḥ |
vidhadhvamatra yatkāryaṃ na syātkālātyayo yathā

अथर्षयश्च देवाश्च ब्रह्माणमुपगम्य तु ।
अग्नेरावेदयञ्शापं क्रियासंहारमेव च

atharṣayaśca devāśca brahmāṇamupagamya tu |
agnerāvedayañśāpaṃ kriyāsaṃhārameva ca

भृगुणा वै महाभाग शप्तोऽग्निः कारणान्तरे ।
कथं देवमुखो भूत्वा यज्ञभागाग्रभुक् तथा

bhṛguṇā vai mahābhāga śapto'gniḥ kāraṇāntare |
kathaṃ devamukho bhūtvā yajñabhāgāgrabhuk tathā

हुतभुक्सर्वलोकेषु सर्वभक्षत्वमेष्यति ।
(सौतिरुवाच)
श्रुत्वा तु तद्वचस्तेषामग्निमाहूय विश्वकृत्

hutabhuksarvalokeṣu sarvabhakṣatvameṣyati |
(sautiruvāca)
śrutvā tu tadvacasteṣāmagnimāhūya viśvakṛt

उवाच वचनं श्लक्ष्णं भूतभावनमव्ययम् ।
लोकानामिह सर्वेषां त्वं कर्ता चान्त एव च

uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ bhūtabhāvanamavyayam |
lokānāmiha sarveṣāṃ tvaṃ kartā cānta eva ca

त्वं धारयसि लोकांस्त्रीन्क्रियाणां च प्रवर्तकः ।
स तथा कुरु लोकेश नोच्छिद्येरन्यथा क्रियाः

tvaṃ dhārayasi lokāṃstrīnkriyāṇāṃ ca pravartakaḥ |
sa tathā kuru lokeśa nocchidyeranyathā kriyāḥ

कस्मादेवं विमूढस्त्वमीश्वरः सन् हुताशेन ।
त्वं पवित्रं सदा लोके सर्वभूतगतिश्च ह

kasmādevaṃ vimūḍhastvamīśvaraḥ san hutāśena |
tvaṃ pavitraṃ sadā loke sarvabhūtagatiśca ha

न त्वं सर्वशरीरेण सर्वभक्षत्वमेष्यसि ।
अपाने ह्यर्चिषो यास्ते सर्वं भक्ष्यन्ति ताः शिखिन्

na tvaṃ sarvaśarīreṇa sarvabhakṣatvameṣyasi |
apāne hyarciṣo yāste sarvaṃ bhakṣyanti tāḥ śikhin

क्रव्यादा च तनुर्या ते सा सर्वं भक्षयिष्यति ।
यथा सूर्यांशुभिः स्पृष्टं सर्वं शुचि विभाव्यते

kravyādā ca tanuryā te sā sarvaṃ bhakṣayiṣyati |
yathā sūryāṃśubhiḥ spṛṣṭaṃ sarvaṃ śuci vibhāvyate

तथा त्वदर्चिर्निर्दग्धं सर्वं शुचि भविष्यति ।
त्वमग्ने परमं तेजः स्वप्रभावाद्विनिर्गतम्

tathā tvadarcirnirdagdhaṃ sarvaṃ śuci bhaviṣyati |
tvamagne paramaṃ tejaḥ svaprabhāvādvinirgatam

स्वतेजसैव तं शापं कुरु सत्यमृषेर्विभो ।
देवानां चात्मनो भागं गृहाण त्वं मुखे हुतम्

svatejasaiva taṃ śāpaṃ kuru satyamṛṣervibho |
devānāṃ cātmano bhāgaṃ gṛhāṇa tvaṃ mukhe hutam

एवमस्त्विति तं वह्निः प्रत्युवाच पितामहम् ।
जगाम शासनं कर्तुं देवस्य परमेष्ठिनः

evamastviti taṃ vahniḥ pratyuvāca pitāmaham |
jagāma śāsanaṃ kartuṃ devasya parameṣṭhinaḥ

देवर्षयश्च मुदितास्ततो जग्मुर्यथागतम् ।
ऋषयश्च यथा पूर्वं क्रियाः सर्वाः प्रचक्रिरे

devarṣayaśca muditāstato jagmuryathāgatam |
ṛṣayaśca yathā pūrvaṃ kriyāḥ sarvāḥ pracakrire

दिवि देवा मुमुदिरे भूतसङ्घाश्च लौकिकाः ।
अग्निश्च परमां प्रीतिमवाप हतकल्मषः

divi devā mumudire bhūtasaṅghāśca laukikāḥ |
agniśca paramāṃ prītimavāpa hatakalmaṣaḥ

एवं स भगवाञ्छापं लेभेऽग्निर्भृगुतः पुरा ।
एवमेष पुरा वृत्त हतिहासोऽग्निशापजः ।
पुलोम्नश्च विनाशोऽयं च्यवनस्य च संभवः

evaṃ sa bhagavāñchāpaṃ lebhe'gnirbhṛgutaḥ purā |
evameṣa purā vṛtta hatihāso'gniśāpajaḥ |
pulomnaśca vināśo'yaṃ cyavanasya ca saṃbhavaḥ