Chapter 37: The serpents debate how to escape the curse

मातुः सकाशात्तं शापं श्रुत्वा वै पन्नगोत्तमः ।
वासुकिश्चिन्तयामास शापोऽयं न भवेत्कथम्

mātuḥ sakāśāttaṃ śāpaṃ śrutvā vai pannagottamaḥ |
vāsukiścintayāmāsa śāpo'yaṃ na bhavetkatham

ततः स मन्त्रयामास भ्रातृभिः सह सर्वशः ।
ऐरावतप्रभृतिभिः सर्वैर्धर्मपरायणैः

tataḥ sa mantrayāmāsa bhrātṛbhiḥ saha sarvaśaḥ |
airāvataprabhṛtibhiḥ sarvairdharmaparāyaṇaiḥ

अयं शापो यथोद्दिष्टो विदितं वस्तथाऽनघाः ।
तस्य शापस्य मोक्षार्थं मन्त्रयित्वा यतामहे

ayaṃ śāpo yathoddiṣṭo viditaṃ vastathā'naghāḥ |
tasya śāpasya mokṣārthaṃ mantrayitvā yatāmahe

सर्वेषामेव शापानां प्रतिघातो हि विद्यते ।
न तु मात्राऽभिशप्तानां मोक्षः क्वचन विद्यते

sarveṣāmeva śāpānāṃ pratighāto hi vidyate |
na tu mātrā'bhiśaptānāṃ mokṣaḥ kvacana vidyate

अव्ययस्याप्रमेयस्य सत्यस्य च तथाग्रतः ।
शप्ता इत्येव मे श्रुत्वा जायते हृदि वेपथुः

avyayasyāprameyasya satyasya ca tathāgrataḥ |
śaptā ityeva me śrutvā jāyate hṛdi vepathuḥ

नूनं सर्वविनाशोऽयमस्माकं समुपागतः ।
शापः सृष्टो महाघोरो मात्रा खल्वविनीतया ।
न ह्येतां सोऽव्ययो देवः शपत्नीं प्रत्यषेधयत्

nūnaṃ sarvavināśo'yamasmākaṃ samupāgataḥ |
śāpaḥ sṛṣṭo mahāghoro mātrā khalvavinītayā |
na hyetāṃ so'vyayo devaḥ śapatnīṃ pratyaṣedhayat

तस्मात्संमन्त्रयामोऽद्य भुजङ्गानामनामयम् ।
यथा भवेद्धि सर्वेषां मा नः कालोऽत्यगादयम्

tasmātsaṃmantrayāmo'dya bhujaṅgānāmanāmayam |
yathā bhaveddhi sarveṣāṃ mā naḥ kālo'tyagādayam

सर्व एव हि नस्तावद्बुद्धिमन्तो विचक्षणाः ।
अपि मन्त्रयमाणा हि हेतुं पश्याम मोक्षणे

sarva eva hi nastāvadbuddhimanto vicakṣaṇāḥ |
api mantrayamāṇā hi hetuṃ paśyāma mokṣaṇe

यथा नष्टं पुरा देवा गूढमग्निं गुहागतम् ।
यथा स यज्ञो न भवेद्यथा वाऽपि पराभवः ।
जनमेजयस्य सर्पाणां विनाशकरणाय वै

yathā naṣṭaṃ purā devā gūḍhamagniṃ guhāgatam |
yathā sa yajño na bhavedyathā vā'pi parābhavaḥ |
janamejayasya sarpāṇāṃ vināśakaraṇāya vai

तथेत्युक्त्वा ततः सर्वे काद्रवेयाः समागताः ।
समयं चकिरे तत्र मन्त्रबुद्धिविशारदाः

tathetyuktvā tataḥ sarve kādraveyāḥ samāgatāḥ |
samayaṃ cakire tatra mantrabuddhiviśāradāḥ

एके तत्राब्रुवन्नागा वयं भूत्वा द्विजर्षभाः ।
जनमेजयं तु भिक्षामो यज्ञस्ते न भवेदिति

eke tatrābruvannāgā vayaṃ bhūtvā dvijarṣabhāḥ |
janamejayaṃ tu bhikṣāmo yajñaste na bhavediti

अपरे त्वब्रुवन्नागास्तत्र पण्डितमानिनः ।
मन्त्रिणोऽस्य वयं सर्वे भविष्यामः सुसंमताः

apare tvabruvannāgāstatra paṇḍitamāninaḥ |
mantriṇo'sya vayaṃ sarve bhaviṣyāmaḥ susaṃmatāḥ

स नः प्रक्ष्यति सर्वेषु कार्येष्वर्थविनिश्चयम् ।
तत्र बुद्धिं प्रदास्यामो यथा यज्ञो निवर्त्स्यति

sa naḥ prakṣyati sarveṣu kāryeṣvarthaviniścayam |
tatra buddhiṃ pradāsyāmo yathā yajño nivartsyati

स नो बहुमतान्राजा बुद्ध्या बुद्धिमतां वरः ।
यज्ञार्थं प्रक्ष्यति व्यक्तं नेति वक्ष्यामहे वयम्

sa no bahumatānrājā buddhyā buddhimatāṃ varaḥ |
yajñārthaṃ prakṣyati vyaktaṃ neti vakṣyāmahe vayam

दर्शयन्तो बहून्दोषान्प्रेत्य चेह च दारुणान् ।
हेतुभिः कारणैश्चैव यथा यज्ञो भवेन्न सः

darśayanto bahūndoṣānpretya ceha ca dāruṇān |
hetubhiḥ kāraṇaiścaiva yathā yajño bhavenna saḥ

अथवा य उपाध्यायः क्रतोस्तस्य भविष्यति ।
सर्पसत्रविधानज्ञो राजकार्यहिते रतः

athavā ya upādhyāyaḥ kratostasya bhaviṣyati |
sarpasatravidhānajño rājakāryahite rataḥ

तं गत्वा दशतां कश्चिद्भुजङ्गः स मरिष्यति ।
तस्मिन्मृते यज्ञकारे क्रतुः स न भविष्यति

taṃ gatvā daśatāṃ kaścidbhujaṅgaḥ sa mariṣyati |
tasminmṛte yajñakāre kratuḥ sa na bhaviṣyati

ये चान्ये सर्पसत्रज्ञा भविष्यन्त्यस्य चर्त्विजः ।
तांश्च सर्वान्दशिष्यामः कृतमेवं भविष्यति

ye cānye sarpasatrajñā bhaviṣyantyasya cartvijaḥ |
tāṃśca sarvāndaśiṣyāmaḥ kṛtamevaṃ bhaviṣyati

अपरे त्वब्रुवन्नागा धर्मात्मानो दयालवः ।
अबुद्धिरेषा भवतां ब्रह्महत्या न शोभनम्

apare tvabruvannāgā dharmātmāno dayālavaḥ |
abuddhireṣā bhavatāṃ brahmahatyā na śobhanam

सम्यक्सद्धर्ममूला वै व्यसने शान्तिरुत्तमा ।
अधर्मोत्तरता नाम कृत्स्नं व्यापादयेज्जगत्

samyaksaddharmamūlā vai vyasane śāntiruttamā |
adharmottaratā nāma kṛtsnaṃ vyāpādayejjagat

अपरे त्वब्रुवन्नागाः समिद्धं जातवेदसम् ।
वर्षैर्निर्वापयिष्यामो मेघा भूत्वा सविद्युतः

apare tvabruvannāgāḥ samiddhaṃ jātavedasam |
varṣairnirvāpayiṣyāmo meghā bhūtvā savidyutaḥ

स्रुग्भाण्डं निशि गत्वा च अपरे भुजगोत्तमाः ।
प्रमत्तानां हरन्त्वाशु विघ्न एवं भविष्यति

srugbhāṇḍaṃ niśi gatvā ca apare bhujagottamāḥ |
pramattānāṃ harantvāśu vighna evaṃ bhaviṣyati

यज्ञे वा भुजगास्तस्मिञ्शतशोऽथ सहस्रशः ।
जनान्दशन्तु वै सर्वे नैवं त्रासो भविष्यति

yajñe vā bhujagāstasmiñśataśo'tha sahasraśaḥ |
janāndaśantu vai sarve naivaṃ trāso bhaviṣyati

अथवा संस्कृतं भोज्यं दूषयन्तु भुजङ्गमाः ।
स्वेन मूत्रपुरीषेण सर्वभोज्यविनाशिना

athavā saṃskṛtaṃ bhojyaṃ dūṣayantu bhujaṅgamāḥ |
svena mūtrapurīṣeṇa sarvabhojyavināśinā

अपरे त्वब्रुवंस्तत्र ऋत्विजोऽस्य भवामहे ।
यज्ञविघ्नं करिष्यामो दक्षिणा दीयतामिति

apare tvabruvaṃstatra ṛtvijo'sya bhavāmahe |
yajñavighnaṃ kariṣyāmo dakṣiṇā dīyatāmiti

वश्यतां च गतोऽसौ नः करिष्यति यथेप्सितम् ।
अपरे त्वब्रुवंस्तत्र जले प्रक्रीडितं नृपम्

vaśyatāṃ ca gato'sau naḥ kariṣyati yathepsitam |
apare tvabruvaṃstatra jale prakrīḍitaṃ nṛpam

गृहमानीय बध्नीमः क्रतुरेवं भवेन्न सः ।
अपरे त्वब्रुवंस्तत्र नागाः पण्डितमानिनः

gṛhamānīya badhnīmaḥ kraturevaṃ bhavenna saḥ |
apare tvabruvaṃstatra nāgāḥ paṇḍitamāninaḥ

दशामस्तं प्रगृह्याशु कृतपेवं भविष्यति ।
छिन्नं मूलमनर्थानां मृते तस्मिन्भविष्यति

daśāmastaṃ pragṛhyāśu kṛtapevaṃ bhaviṣyati |
chinnaṃ mūlamanarthānāṃ mṛte tasminbhaviṣyati

एषा नो नैष्ठिकी बुद्धिः सर्वेषामीक्षणश्रवः ।
अथ यन्मन्यसे राजन्द्रुतं तत्संविधीयताम्

eṣā no naiṣṭhikī buddhiḥ sarveṣāmīkṣaṇaśravaḥ |
atha yanmanyase rājandrutaṃ tatsaṃvidhīyatām

इत्युक्त्वा समुदैक्षन्त वासुकिं पन्नगोत्तमम् ।
वासुकिश्चापि संचिन्त्य तानुवाच भुजङ्गमान्

ityuktvā samudaikṣanta vāsukiṃ pannagottamam |
vāsukiścāpi saṃcintya tānuvāca bhujaṅgamān

नैषा वो नैष्ठिकी बुद्धिर्मता कर्तुं भुजङ्गमाः ।
सर्वेषामेव मे बुद्धिः पन्नगानां न रोचते

naiṣā vo naiṣṭhikī buddhirmatā kartuṃ bhujaṅgamāḥ |
sarveṣāmeva me buddhiḥ pannagānāṃ na rocate

किं तत्र संविधातव्यं भवतां स्याद्धितं तु यत् ।
श्रेयः प्रसादनं मन्ये कश्यपश्य महात्मनः

kiṃ tatra saṃvidhātavyaṃ bhavatāṃ syāddhitaṃ tu yat |
śreyaḥ prasādanaṃ manye kaśyapaśya mahātmanaḥ

ज्ञातिवर्गस्य सौहार्दादात्मनश्च भुजङ्गमाः ।
न च जानाति मे बुद्धिः किंचित्कर्तुं वचो हिवः

jñātivargasya sauhārdādātmanaśca bhujaṅgamāḥ |
na ca jānāti me buddhiḥ kiṃcitkartuṃ vaco hivaḥ

मया हीदं विधातव्यं भवतां यद्धितं भवेत् ।
अनेनाहं भृशं तप्ये गुणदोषौ मदाश्रयौ

mayā hīdaṃ vidhātavyaṃ bhavatāṃ yaddhitaṃ bhavet |
anenāhaṃ bhṛśaṃ tapye guṇadoṣau madāśrayau