Chapter 3: Sarama's curse, Dhaumya's disciples and Uttanka's earrings

जनमेजयः पारिक्षितः सह भ्रातृभिः कुरुक्षेत्रे दीर्घसत्रमुपास्ते ।
तस्य भ्रातरस्त्रयः श्रुतसेन उग्रसेनो भीमसेन इति ।
तेषु तत्सत्रमुपासीनेष्वभ्यागच्छत्सारमेयः

janamejayaḥ pārikṣitaḥ saha bhrātṛbhiḥ kurukṣetre dīrghasatramupāste |
tasya bhrātarastrayaḥ śrutasena ugraseno bhīmasena iti |
teṣu tatsatramupāsīneṣvabhyāgacchatsārameyaḥ

जनमेजयस्य भ्रातृभिरभिहतो रोरूयमाणो मातुः समीपमुपागच्छत्

janamejayasya bhrātṛbhirabhihato rorūyamāṇo mātuḥ samīpamupāgacchat

किं रोदिषि केनास्यभिहत इति

kiṃ rodiṣi kenāsyabhihata iti

स एवमुक्तो मातरं प्रत्युवाच जनमेजयस्य भ्रातृभिरभिहतोऽस्मीति

sa evamukto mātaraṃ pratyuvāca janamejayasya bhrātṛbhirabhihato'smīti

तं माता प्रत्युवाच व्यक्तं त्वया तत्रापराद्धं येनास्यभिहत इति

taṃ mātā pratyuvāca vyaktaṃ tvayā tatrāparāddhaṃ yenāsyabhihata iti

स तां पुनरुवाच नापराध्यामि किंचिन्नावेक्षे हवींषि नावलिह इति

sa tāṃ punaruvāca nāparādhyāmi kiṃcinnāvekṣe havīṃṣi nāvaliha iti

तच्छ्रुत्वा तस्य माता सरमा पुत्रदुःखार्ता तत्सत्रमुपागच्छद्यत्र स जनमेजयः सह भ्रातृभिर्दीर्घसत्रमुपास्ते

tacchrutvā tasya mātā saramā putraduḥkhārtā tatsatramupāgacchadyatra sa janamejayaḥ saha bhrātṛbhirdīrghasatramupāste

स तया क्रुद्धया तत्रोक्तोऽयं मे पुत्रो न किंचिदपराध्यति नावेक्षते हवींषि नावलेढि किमर्थमभिहत इति

sa tayā kruddhayā tatrokto'yaṃ me putro na kiṃcidaparādhyati nāvekṣate havīṃṣi nāvaleḍhi kimarthamabhihata iti

न किंचिदुक्तवन्तस्ते सा तानुवाच यस्मादयमभिहतोऽनपकारी तस्माददृष्टं त्वां भयमागमिष्यतीति

na kiṃciduktavantaste sā tānuvāca yasmādayamabhihato'napakārī tasmādadṛṣṭaṃ tvāṃ bhayamāgamiṣyatīti

जनमेजय एवमुक्तो देवशुन्या सरमया भृशं संभ्रान्तो विषण्णश्चासीत्

janamejaya evamukto devaśunyā saramayā bhṛśaṃ saṃbhrānto viṣaṇṇaścāsīt

स तस्मिन्सत्रे समाप्ते हास्तिनपुरं प्रत्येत्य पुरोहितमनुरूपमन्विच्छमानः परं यत्नमकरोद्यो मे पापकृत्यां शमयेदिति

sa tasminsatre samāpte hāstinapuraṃ pratyetya purohitamanurūpamanvicchamānaḥ paraṃ yatnamakarodyo me pāpakṛtyāṃ śamayediti

स कदाचिन्मृगयां गतः पारिक्षितो जनमेजयः कस्मिंश्चित्स्वविषय आश्रममपश्यत्

sa kadācinmṛgayāṃ gataḥ pārikṣito janamejayaḥ kasmiṃścitsvaviṣaya āśramamapaśyat

तत्र कश्चिदृपिरासाञ्चक्रे श्रुतश्रवा नाम ।
तस्य तपस्यभिरतः पुत्र आस्ते सोमश्रवा नाम

tatra kaścidṛpirāsāñcakre śrutaśravā nāma |
tasya tapasyabhirataḥ putra āste somaśravā nāma

तस्य तं पुत्रमभिगम्य जनमेजयः पारिक्षितः पौरोहित्याय वव्रे

tasya taṃ putramabhigamya janamejayaḥ pārikṣitaḥ paurohityāya vavre

स नमस्कृत्य तमृषिमुवाच भगवन्नयं तव पुत्रो मम पुरोहितोऽस्त्विति

sa namaskṛtya tamṛṣimuvāca bhagavannayaṃ tava putro mama purohito'stviti

स एवमुक्तः प्रत्युवाच जनमेजयं भो जनमेजय पुत्रोऽयं मम सर्प्यां जातो महातपस्वी स्वाध्यायसंपन्नो मत्तपोवीर्यसंभृतो मच्छुक्रं पीतवत्यास्तस्याः कुक्षौ जातः

sa evamuktaḥ pratyuvāca janamejayaṃ bho janamejaya putro'yaṃ mama sarpyāṃ jāto mahātapasvī svādhyāyasaṃpanno mattapovīryasaṃbhṛto macchukraṃ pītavatyāstasyāḥ kukṣau jātaḥ

समर्थोऽयं भवतः सर्वाः पापकृत्याः शमयितुमन्तरेण महादेवकृत्याम्

samartho'yaṃ bhavataḥ sarvāḥ pāpakṛtyāḥ śamayitumantareṇa mahādevakṛtyām

अस्य त्वेकमुपांशुव्रतं यदेनं कश्चिद्ब्राह्मणः कंचिदर्थमभियाचेत्तं तस्मै दद्यादयं यद्येतदुत्सहसे ततो नयस्वैनमिति

asya tvekamupāṃśuvrataṃ yadenaṃ kaścidbrāhmaṇaḥ kaṃcidarthamabhiyācettaṃ tasmai dadyādayaṃ yadyetadutsahase tato nayasvainamiti

तेनैवमुक्तो जनमेजयस्तं प्रत्युवाच भगवंस्तत्तथा भविष्यतीति

tenaivamukto janamejayastaṃ pratyuvāca bhagavaṃstattathā bhaviṣyatīti

स तं पुरोहितमुपादायोपावृत्तो भ्रातृनुवाच मयाऽयं वृत उपाध्यायो यदयं ब्रूयात्तत्कार्यमविचारयद्भिर्भवद्भिरिति ।
तेनैवमुक्ता भ्रातरस्तस्य तथा चक्रुः ।
स तथा भ्रातॄन्संदिश्य तक्षशिलां प्रत्यभिप्रतस्थे तं च देशं वशे स्थापयामास

sa taṃ purohitamupādāyopāvṛtto bhrātṛnuvāca mayā'yaṃ vṛta upādhyāyo yadayaṃ brūyāttatkāryamavicārayadbhirbhavadbhiriti |
tenaivamuktā bhrātarastasya tathā cakruḥ |
sa tathā bhrātṝnsaṃdiśya takṣaśilāṃ pratyabhipratasthe taṃ ca deśaṃ vaśe sthāpayāmāsa

एतस्मिन्नन्तरे कश्चिदृषिर्धौम्यो नामापोदस्तस्य शिष्यास्त्रयो बभूवुः

etasminnantare kaścidṛṣirdhaumyo nāmāpodastasya śiṣyāstrayo babhūvuḥ

उपमन्युरारुणिर्बैदश्चेति स एकं शिष्यंमारुणिं पाञ्चाल्यं प्रेषयामास गच्छ केदारखण्डं बधानेति

upamanyurāruṇirbaidaśceti sa ekaṃ śiṣyaṃmāruṇiṃ pāñcālyaṃ preṣayāmāsa gaccha kedārakhaṇḍaṃ badhāneti

स उपाध्यायेन संदिष्ट आरुणिः पाञ्चाल्यस्तत्र गत्वा तत्केदारखण्डं बद्धुं नाशकत् ।
स क्लिश्यमानोऽपश्यदुपायं भवत्वेवं करिष्यामीति

sa upādhyāyena saṃdiṣṭa āruṇiḥ pāñcālyastatra gatvā tatkedārakhaṇḍaṃ baddhuṃ nāśakat |
sa kliśyamāno'paśyadupāyaṃ bhavatvevaṃ kariṣyāmīti

स तत्र संविवेश केदारखण्डे शयाने व तथा तस्मिंस्तदुदकं तस्थौ

sa tatra saṃviveśa kedārakhaṇḍe śayāne va tathā tasmiṃstadudakaṃ tasthau

ततः कदाचिदुपाध्याय आपोदो धौम्यः शिष्यावपृच्छत् क्व आरुणिः पाञ्चाल्यो गत इति

tataḥ kadācidupādhyāya āpodo dhaumyaḥ śiṣyāvapṛcchat kva āruṇiḥ pāñcālyo gata iti

तौ तं प्रत्यूचतुर्भगवंस्त्वयैव प्रेषितो गच्छ केदारखण्डं बधानेति ।
स एवमुक्तस्तौ शिष्यौ प्रत्युवाच तस्मात्तत्र सर्वे गच्छामो यत्र स गत इति

tau taṃ pratyūcaturbhagavaṃstvayaiva preṣito gaccha kedārakhaṇḍaṃ badhāneti |
sa evamuktastau śiṣyau pratyuvāca tasmāttatra sarve gacchāmo yatra sa gata iti

स तत्र गत्वा तस्याह्वानाय शब्दं चकारः ।
भो आरुणे पाञ्चाल्य क्वासि वत्सैहीति

sa tatra gatvā tasyāhvānāya śabdaṃ cakāraḥ |
bho āruṇe pāñcālya kvāsi vatsaihīti

स तच्छ्रुत्वा आरुणिरुपाध्यायवाक्यं तस्मात्केदारखण्डात्सहसोत्थायतमुपाध्यायमुपतस्थे

sa tacchrutvā āruṇirupādhyāyavākyaṃ tasmātkedārakhaṇḍātsahasotthāyatamupādhyāyamupatasthe

प्रोवाच चैनमयमस्म्यत्र केदारखण्डे निःसरमाणमुदकमवारणीयं संरोद्धुं संविष्टो भगवच्छब्दं श्रुत्वैव सहसा विदार्य केदारखण्डं भवन्तमुपस्थितः
तदभिवादये भगवन्तमाज्ञापयतु भवान्कमर्थं करवाणीति

provāca cainamayamasmyatra kedārakhaṇḍe niḥsaramāṇamudakamavāraṇīyaṃ saṃroddhuṃ saṃviṣṭo bhagavacchabdaṃ śrutvaiva sahasā vidārya kedārakhaṇḍaṃ bhavantamupasthitaḥ
tadabhivādaye bhagavantamājñāpayatu bhavānkamarthaṃ karavāṇīti

स एवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच यस्माद्भवान्केदारखण्डं विदार्योत्थितस्तस्मादुद्दालक एवनाम्ना भवान्भविष्यतीत्युपाध्यायेनानुगृहीतः

sa evamukta upādhyāyaḥ pratyuvāca yasmādbhavānkedārakhaṇḍaṃ vidāryotthitastasmāduddālaka evanāmnā bhavānbhaviṣyatītyupādhyāyenānugṛhītaḥ

यस्माच्च त्वया मद्वचनमनुष्ठितं तस्माच्छ्रेयोऽवाप्स्यसि ।
सर्वे च ते वेदाः प्रतिभास्यन्ति सर्वाणि च धर्मशास्त्राणीति

yasmācca tvayā madvacanamanuṣṭhitaṃ tasmācchreyo'vāpsyasi |
sarve ca te vedāḥ pratibhāsyanti sarvāṇi ca dharmaśāstrāṇīti

स एवमुक्त उपाध्यायेनेष्टं देशं जगाम

sa evamukta upādhyāyeneṣṭaṃ deśaṃ jagāma

अथापरः शिष्यस्तस्यैवापोदस्य धौम्यस्योपमन्युर्नाम ।
तं चोपाध्यायः प्रेषयामास वत्सोपमन्यो गा रक्षस्वेति

athāparaḥ śiṣyastasyaivāpodasya dhaumyasyopamanyurnāma |
taṃ copādhyāyaḥ preṣayāmāsa vatsopamanyo gā rakṣasveti

स उपाध्यायवचनादरक्षद्गाः स चाहनि गा रक्षित्वा दिवसक्षये गुरुगृहमागम्योपाध्यायस्याग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे

sa upādhyāyavacanādarakṣadgāḥ sa cāhani gā rakṣitvā divasakṣaye gurugṛhamāgamyopādhyāyasyāgrataḥ sthitvā namaścakre

तमुपाध्यायः पीवानमपश्यदुवाच चैनं वत्सोपमन्यो केन वृत्तिं कल्पयसि पीवानसि दृढमिति

tamupādhyāyaḥ pīvānamapaśyaduvāca cainaṃ vatsopamanyo kena vṛttiṃ kalpayasi pīvānasi dṛḍhamiti

स उपाध्यायं प्रत्युवाच भो भैक्ष्येण वृत्तिं कल्पयामीति तमुपाध्यायः प्रत्युवाच

sa upādhyāyaṃ pratyuvāca bho bhaikṣyeṇa vṛttiṃ kalpayāmīti tamupādhyāyaḥ pratyuvāca

मय्यनिवेद्य भैक्ष्यं नोपयोक्तव्यमिति ।
स तथेत्युक्तो भैक्ष्यं चरित्वोपाध्यायाय न्यवेदयत्

mayyanivedya bhaikṣyaṃ nopayoktavyamiti |
sa tathetyukto bhaikṣyaṃ caritvopādhyāyāya nyavedayat

स तस्मादुपाध्यायः सर्वमेव भैक्ष्यमगृह्णात् ।
स तथेत्युक्तः पुनररक्षद्गा अहनि रक्षित्वा निशामुखे गुरुकुलमागम्य गुरोरग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे

sa tasmādupādhyāyaḥ sarvameva bhaikṣyamagṛhṇāt |
sa tathetyuktaḥ punararakṣadgā ahani rakṣitvā niśāmukhe gurukulamāgamya guroragrataḥ sthitvā namaścakre

तमुपाध्यायस्तथापि पीवानमेव दृष्ट्वोवाच ।
वत्सोपमन्यो सर्वमशेषतस्ते भैक्ष्यं गृह्णामि केनेदानीं वृत्तिं कल्पयसीति

tamupādhyāyastathāpi pīvānameva dṛṣṭvovāca |
vatsopamanyo sarvamaśeṣataste bhaikṣyaṃ gṛhṇāmi kenedānīṃ vṛttiṃ kalpayasīti

भगवते निवेद्य पूर्वमपरं चरामि तेन वृत्तिं कल्पयामीति तमुपाध्यायः प्रत्युवाच

bhagavate nivedya pūrvamaparaṃ carāmi tena vṛttiṃ kalpayāmīti tamupādhyāyaḥ pratyuvāca

नैषा न्याय्या गुरुवृत्तिरन्येषामपि भैक्ष्योपजीविनां वृत्त्युपरोधं करोषि इत्येवं वर्तमानो लुब्धोऽसीति

naiṣā nyāyyā guruvṛttiranyeṣāmapi bhaikṣyopajīvināṃ vṛttyuparodhaṃ karoṣi ityevaṃ vartamāno lubdho'sīti

स तथेत्युक्त्वा गा अरक्षद्रक्षित्वा च पुनरुपाध्यायगृहमागम्योपाध्यायस्याग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे

sa tathetyuktvā gā arakṣadrakṣitvā ca punarupādhyāyagṛhamāgamyopādhyāyasyāgrataḥ sthitvā namaścakre

वत्सोपमन्यो अहं ते सर्वं भैक्ष्यं गृह्णामि न चान्यच्चरसि पीवानसि भृशं केन वृत्तिं कल्पयसीति

vatsopamanyo ahaṃ te sarvaṃ bhaikṣyaṃ gṛhṇāmi na cānyaccarasi pīvānasi bhṛśaṃ kena vṛttiṃ kalpayasīti

भो एतासां गवां पयसा वृत्तिं कल्पयामीति ।
तमुवाचोपाध्यायो नैतन्न्याय्यं पय उपयोक्तुं भवतो मया नाभ्यनुज्ञातमिति

bho etāsāṃ gavāṃ payasā vṛttiṃ kalpayāmīti |
tamuvācopādhyāyo naitannyāyyaṃ paya upayoktuṃ bhavato mayā nābhyanujñātamiti

स तथेति प्रतिज्ञाय गा रक्षित्वा पुनरुपाध्यायगृहमेत्य गुरोरग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे

sa tatheti pratijñāya gā rakṣitvā punarupādhyāyagṛhametya guroragrataḥ sthitvā namaścakre

तमुपाध्यायः पीवानमेव दृष्ट्वोवाच ।
वत्सोपमन्यो भैक्ष्यं नाश्नासि न चान्यच्चरसि पयो न पिबसि पीवानसि भृशं केनेदानीं वृत्तिं कल्पयसीति

tamupādhyāyaḥ pīvānameva dṛṣṭvovāca |
vatsopamanyo bhaikṣyaṃ nāśnāsi na cānyaccarasi payo na pibasi pīvānasi bhṛśaṃ kenedānīṃ vṛttiṃ kalpayasīti

भोः फेनं पिबापि यमिमे वत्सा मातॄणां स्तनात्पिबन्त उद्गिरन्ति

bhoḥ phenaṃ pibāpi yamime vatsā mātṝṇāṃ stanātpibanta udgiranti

एते त्वदनुकम्पया गुणवन्तो वत्साः प्रभूततरं फेनमुद्गिरन्ति ।
तदेषामपि वत्सानां वृत्त्युपरोधं करोष्येवं वर्तमानः ।
फेनमपि भवान्न पातुमर्हतीति स तथेति प्रतिश्रुत्य निराहारः पुनररक्षद्गाः

ete tvadanukampayā guṇavanto vatsāḥ prabhūtataraṃ phenamudgiranti |
tadeṣāmapi vatsānāṃ vṛttyuparodhaṃ karoṣyevaṃ vartamānaḥ |
phenamapi bhavānna pātumarhatīti sa tatheti pratiśrutya nirāhāraḥ punararakṣadgāḥ

तथा प्रतिषिद्धो भैक्ष्यं नाश्नाति न चान्यच्चरति पयो न पिबति फेनं नोपयुङ्क्ते स कदाचिदरण्ये क्षुधार्तोऽर्कपत्राण्यभक्षयत्

tathā pratiṣiddho bhaikṣyaṃ nāśnāti na cānyaccarati payo na pibati phenaṃ nopayuṅkte sa kadācidaraṇye kṣudhārto'rkapatrāṇyabhakṣayat

स तैरर्कपत्रैर्भक्षितैः क्षारतिक्तकटुरूक्षैस्तीक्ष्णविपाकैश्चक्षुष्युपहतोऽन्धो बभूव ।
ततः सोऽन्धोऽपि चङ्क्रम्यमाणः कूपेऽपतत्
अथ तस्मिन्ननागच्छति सूर्ये चास्ताचलावलम्बिनि उपाध्यायः शिष्यानवोचत्

sa tairarkapatrairbhakṣitaiḥ kṣāratiktakaṭurūkṣaistīkṣṇavipākaiścakṣuṣyupahato'ndho babhūva |
tataḥ so'ndho'pi caṅkramyamāṇaḥ kūpe'patat
atha tasminnanāgacchati sūrye cāstācalāvalambini upādhyāyaḥ śiṣyānavocat

मयोपमन्युः सर्वतः प्रतिषिद्धः स नियतं कुपितस्ततो नागच्छति चिरगतस्त्विति ।
ततोऽन्वेष्य इत्येवमुक्त्वा शिष्यैः सार्धमरण्यं गत्वा तस्याह्वानाय शब्दं चकार भो उपमन्यो क्वासि वत्सैहीति

mayopamanyuḥ sarvataḥ pratiṣiddhaḥ sa niyataṃ kupitastato nāgacchati ciragatastviti |
tato'nveṣya ityevamuktvā śiṣyaiḥ sārdhamaraṇyaṃ gatvā tasyāhvānāya śabdaṃ cakāra bho upamanyo kvāsi vatsaihīti

स उपाध्यायस्य आह्वानवचनं श्रुत्वा प्रत्युवाचोच्चैरयमस्मिन्कूपे पतितोऽहमिति ।
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच कथं त्वमस्मिन्कूपे पतित इति

sa upādhyāyasya āhvānavacanaṃ śrutvā pratyuvācoccairayamasminkūpe patito'hamiti |
tamupādhyāyaḥ pratyuvāca kathaṃ tvamasminkūpe patita iti

स उपाध्यायं प्रत्युवाच अर्कपत्राणि भक्षयित्वान्धीभूतोस्म्यतश्चङ्क्रम्यमाणः कूपे पतित इति ।
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच

sa upādhyāyaṃ pratyuvāca arkapatrāṇi bhakṣayitvāndhībhūtosmyataścaṅkramyamāṇaḥ kūpe patita iti |
tamupādhyāyaḥ pratyuvāca

अश्विनौ स्तुहि तौ देवभिषजौ त्वां चक्षुष्मन्तं कर्ताराविति ।
स एवमुक्त उपाध्यायेनोपमन्युः स्तोतुमुपचक्रमे देवावश्विनौ वाग्भिर्ऋग्भिः

aśvinau stuhi tau devabhiṣajau tvāṃ cakṣuṣmantaṃ kartārāviti |
sa evamukta upādhyāyenopamanyuḥ stotumupacakrame devāvaśvinau vāgbhirṛgbhiḥ

प्रपूर्वगौ पूर्वजौ चित्रभानू
गिरा वां शंसामि तपसा ह्यनन्तौ ।
दिव्यौ सुपर्णौ विरजौ विमाना-
वधिक्षिपन्तौ भुवनानि विश्वा

prapūrvagau pūrvajau citrabhānū
girā vāṃ śaṃsāmi tapasā hyanantau |
divyau suparṇau virajau vimānā-
vadhikṣipantau bhuvanāni viśvā

हिरण्मयौ शकुनी सांपरायौ
नासत्यदस्रौ सुनसौ वैजयन्तौ ।
शुक्लं वयन्तौ तरसा सुवेमा-
वधिव्ययन्तावसितं विवस्वतः

hiraṇmayau śakunī sāṃparāyau
nāsatyadasrau sunasau vaijayantau |
śuklaṃ vayantau tarasā suvemā-
vadhivyayantāvasitaṃ vivasvataḥ

ग्रस्तां सुपर्णस्य बलेन वर्तिका-
ममुञ्चतामश्विनौ सौभगाय ।
तावत्सुवृत्तावनमं तमाय या-
वसत्तमा गा अरुणा उदावहत्

grastāṃ suparṇasya balena vartikā-
mamuñcatāmaśvinau saubhagāya |
tāvatsuvṛttāvanamaṃ tamāya yā-
vasattamā gā aruṇā udāvahat

षष्टिश्च गावस्त्रिशताश्च धेनव
एकं वत्सं सुवते तं दुहन्ति ।
नानागोष्ठा विहिता एकदोहना-
स्तावश्विनौ दुहतो घर्ममुक्थ्यम्

ṣaṣṭiśca gāvastriśatāśca dhenava
ekaṃ vatsaṃ suvate taṃ duhanti |
nānāgoṣṭhā vihitā ekadohanā-
stāvaśvinau duhato gharmamukthyam

एकां नाभिं सप्त सथा अराः श्रिताः
प्रधिष्वन्या विंशतिरर्पिता अराः ।
अनेमि चक्रं परिवर्ततेऽजरं
मायाऽश्विनौ समनक्ति चर्षणी

ekāṃ nābhiṃ sapta sathā arāḥ śritāḥ
pradhiṣvanyā viṃśatirarpitā arāḥ |
anemi cakraṃ parivartate'jaraṃ
māyā'śvinau samanakti carṣaṇī

एकं चक्रं वर्तते द्वादशारं
षण्णाभिमेकाक्षममृतस्य धारणम् ।
यस्मिन्देवा अधि विश्वे विषक्ता-
स्तावश्विनौ मुञ्चतो मा विषीदतम्

ekaṃ cakraṃ vartate dvādaśāraṃ
ṣaṇṇābhimekākṣamamṛtasya dhāraṇam |
yasmindevā adhi viśve viṣaktā-
stāvaśvinau muñcato mā viṣīdatam

अश्विनाविन्दुममृतं वृत्तभूयौ
तिरोधत्तामश्विनौ दासपत्नी ।
हित्वा गिरिमश्विनौ गामुदाचरन्तौ
तद्वृष्टिमह्नात्प्रस्थितौ बलस्य

aśvināvindumamṛtaṃ vṛttabhūyau
tirodhattāmaśvinau dāsapatnī |
hitvā girimaśvinau gāmudācarantau
tadvṛṣṭimahnātprasthitau balasya

युवां दिशो जनयथो दशाग्रे
समानं मूर्ध्नि रथयानं वियन्ति ।
तासां यातमृषयोऽनुप्रयान्ति
देवा मनुष्याः क्षितिमाचरन्ति

yuvāṃ diśo janayatho daśāgre
samānaṃ mūrdhni rathayānaṃ viyanti |
tāsāṃ yātamṛṣayo'nuprayānti
devā manuṣyāḥ kṣitimācaranti

युवां वर्णान्विकुरुथो विश्वरूपां-
स्तेऽधिक्षियन्ते भुवनानि विश्वा ।
ते भानवोऽप्यनुसृताश्चरन्ति
देवा मनुष्याः क्षितिमाचरन्ति

yuvāṃ varṇānvikurutho viśvarūpāṃ-
ste'dhikṣiyante bhuvanāni viśvā |
te bhānavo'pyanusṛtāścaranti
devā manuṣyāḥ kṣitimācaranti

तौ नासत्यावश्विनौ वां महेऽहं
स्रजं च यां बिभृथः पुष्करस्य ।
तौ नासत्वावमृतावृतावृधा-
वृते देवास्तत्प्रपदे न सूते

tau nāsatyāvaśvinau vāṃ mahe'haṃ
srajaṃ ca yāṃ bibhṛthaḥ puṣkarasya |
tau nāsatvāvamṛtāvṛtāvṛdhā-
vṛte devāstatprapade na sūte

मुखेन गर्भं लभतां युवानौ
गतासुरेतत्प्रपदेन सूते ।
सद्यो जातो मातरमत्ति गर्भ-
स्तावश्विनौ मुञ्चथौ जीवसे गाम्

mukhena garbhaṃ labhatāṃ yuvānau
gatāsuretatprapadena sūte |
sadyo jāto mātaramatti garbha-
stāvaśvinau muñcathau jīvase gām

स्तोतुं न शक्नोमि गुणैर्भवन्तौ
चक्षुर्विहीनः पथि संप्रमोहः ।
दुर्गेऽहमस्मिन्पतितोऽस्मि कूपे
युवां शरण्यौ शरणं प्रपद्ये

stotuṃ na śaknomi guṇairbhavantau
cakṣurvihīnaḥ pathi saṃpramohaḥ |
durge'hamasminpatito'smi kūpe
yuvāṃ śaraṇyau śaraṇaṃ prapadye

एवमृग्भिश्चान्यैरस्तुवत् ।
इत्येवं तेनाभिष्टुतावश्विनावाजग्मतुराहतुश्चैं प्रीतौ स्व एष तेऽपूपोशानैनमिति

evamṛgbhiścānyairastuvat |
ityevaṃ tenābhiṣṭutāvaśvināvājagmaturāhatuścaiṃ prītau sva eṣa te'pūpośānainamiti

स एवमुक्तः प्रत्युवाच नानृतमूचतुर्भगवन्तौ नत्वहमेतमपूपमुपयोक्तुमुत्सहे गुरवेऽनिवेद्येति

sa evamuktaḥ pratyuvāca nānṛtamūcaturbhagavantau natvahametamapūpamupayoktumutsahe gurave'nivedyeti

ततस्तमश्विनावूचतुः ।
आवाभ्यां पुरस्ताद्भवत उपाध्यायेनैवमेवाभिष्टुताभ्यामपूपोदत्त उपयुक्तः स तेनानिवेद्य गुरवे त्वमपि तथैव कुरुष्व यथा कृतमुपाध्यायेनेति

tatastamaśvināvūcatuḥ |
āvābhyāṃ purastādbhavata upādhyāyenaivamevābhiṣṭutābhyāmapūpodatta upayuktaḥ sa tenānivedya gurave tvamapi tathaiva kuruṣva yathā kṛtamupādhyāyeneti

स एवमुक्तः प्रत्युवाच एतत्प्रत्यनुनये भवन्तावश्विनौ नोत्सहेऽहमनिवेद्य गुरवेऽपूपमुपयोक्तुमिति

sa evamuktaḥ pratyuvāca etatpratyanunaye bhavantāvaśvinau notsahe'hamanivedya gurave'pūpamupayoktumiti

तमश्विनावाहतुः प्रीतौ स्वस्तवानया गुरुभक्त्या ।
उपाध्यायस्य ते कार्ष्णायसा दन्ता भवतोऽपि हिरण्मया भविष्यन्ति चक्षुष्मांश्च भविष्यसि श्रेयश्चावाप्स्यसीति

tamaśvināvāhatuḥ prītau svastavānayā gurubhaktyā |
upādhyāyasya te kārṣṇāyasā dantā bhavato'pi hiraṇmayā bhaviṣyanti cakṣuṣmāṃśca bhaviṣyasi śreyaścāvāpsyasīti

स एवमुक्तोऽश्विभ्यां लब्धचक्षुरुपाध्यायसकाशमागम्याभ्यवादयत्

sa evamukto'śvibhyāṃ labdhacakṣurupādhyāyasakāśamāgamyābhyavādayat

आचचक्षे च स चास्य प्रीतिमान्बभूव

ācacakṣe ca sa cāsya prītimānbabhūva

आह चैनं यथाऽश्विनावाहतुस्तथा त्वं श्रेयोऽवाप्स्यसीति

āha cainaṃ yathā'śvināvāhatustathā tvaṃ śreyo'vāpsyasīti

सर्वे च ते वेदाःप्रतिभास्यन्ति सर्वाणि च धर्मशास्त्राणीति ।
एषा तस्यापि परीक्षोपमन्न्योः

sarve ca te vedāḥpratibhāsyanti sarvāṇi ca dharmaśāstrāṇīti |
eṣā tasyāpi parīkṣopamannyoḥ

अथापरः शिष्यस्तस्यैवापोदस्य धौम्यस्य बैदो नाम तमुपाध्यायः समादिदेश वत्स बैद इहास्यतां तावन्मम गृहे कंचित्कालं शुश्रूषुणा च भवितव्यं श्रेयस्ते भविष्यतीति

athāparaḥ śiṣyastasyaivāpodasya dhaumyasya baido nāma tamupādhyāyaḥ samādideśa vatsa baida ihāsyatāṃ tāvanmama gṛhe kaṃcitkālaṃ śuśrūṣuṇā ca bhavitavyaṃ śreyaste bhaviṣyatīti

स तथेत्युक्त्वा गुरुकुले दीर्घकालं गुरुशुश्रूषणपरोऽवसत् ।
गौरिव नित्यं गुरुणा धूर्षु नियोज्यमानः शीतोष्णक्षुत्तृष्णादुःखसहः सर्वत्राप्रतिकूलस्तस्य महतात्कालेन गुरुः परितोषं जगाम

sa tathetyuktvā gurukule dīrghakālaṃ guruśuśrūṣaṇaparo'vasat |
gauriva nityaṃ guruṇā dhūrṣu niyojyamānaḥ śītoṣṇakṣuttṛṣṇāduḥkhasahaḥ sarvatrāpratikūlastasya mahatātkālena guruḥ paritoṣaṃ jagāma

तत्परितोषाच्च श्रेयः सर्वज्ञतां चावाप ।
एषा तस्यापि परीक्षा बैदस्य

tatparitoṣācca śreyaḥ sarvajñatāṃ cāvāpa |
eṣā tasyāpi parīkṣā baidasya

स उपाध्यायेनानुज्ञातः समावृत्तस्तस्माद्गुरुकुलवासाद्गृहाश्रमं प्रत्यपद्यत ।
तस्यापि स्वगृहे वसतस्त्रयः शिष्या बभूवुः स शिष्यान्न किंचिदुवाच कर्म वा क्रियतां गुरुशुश्रूषा वेति ।
दुःखाभिज्ञो हि गुरुकुलवासस्य शिष्यान्परिक्लेशेन योजयितुं नेयेष

sa upādhyāyenānujñātaḥ samāvṛttastasmādgurukulavāsādgṛhāśramaṃ pratyapadyata |
tasyāpi svagṛhe vasatastrayaḥ śiṣyā babhūvuḥ sa śiṣyānna kiṃciduvāca karma vā kriyatāṃ guruśuśrūṣā veti |
duḥkhābhijño hi gurukulavāsasya śiṣyānparikleśena yojayituṃ neyeṣa

अथ कस्मिंश्चित्काले बैदं ब्राह्मणं जनमेजयः पौष्यश्च क्षत्रियावुपेत्योपाध्यायं वरयाञ्चक्रतुः

atha kasmiṃścitkāle baidaṃ brāhmaṇaṃ janamejayaḥ pauṣyaśca kṣatriyāvupetyopādhyāyaṃ varayāñcakratuḥ

स कदाचिद्याज्यकार्येणाभिप्रस्थित उत्तङ्कनामानं शिष्यं नियोजयामास

sa kadācidyājyakāryeṇābhiprasthita uttaṅkanāmānaṃ śiṣyaṃ niyojayāmāsa

भोयत्किंचिदस्मद्गृहे परिहीयते तदिच्छाम्यहमपरिहीयमानं भवता क्रियमाणमिति स एवं प्रतिसंदिश्योत्तङ्कं बैदः प्रवासं जगाम

bhoyatkiṃcidasmadgṛhe parihīyate tadicchāmyahamaparihīyamānaṃ bhavatā kriyamāṇamiti sa evaṃ pratisaṃdiśyottaṅkaṃ baidaḥ pravāsaṃ jagāma

अथोत्तङ्कः शुश्रूषुर्गुरुनियोगमनुतिष्ठमानो गुरुकुले वसति स्म ।
स तत्र वसमान उपाध्यायस्त्रीभिः सहिताभिराहूयोक्तः

athottaṅkaḥ śuśrūṣurguruniyogamanutiṣṭhamāno gurukule vasati sma |
sa tatra vasamāna upādhyāyastrībhiḥ sahitābhirāhūyoktaḥ

उपाध्यायानी ते ऋतुमती उपाध्यायश्च प्रोषितोऽस्या यथाऽयमृतुर्वन्ध्यो न भवति तथा क्रियतामेषा विषीदतीति

upādhyāyānī te ṛtumatī upādhyāyaśca proṣito'syā yathā'yamṛturvandhyo na bhavati tathā kriyatāmeṣā viṣīdatīti

न मया स्त्रीणां वचनादिदमकार्यं करणीयम् ।
न ह्यहमुपाध्यायेन संदिष्टोऽकार्यमपि त्वया कार्यमिति

na mayā strīṇāṃ vacanādidamakāryaṃ karaṇīyam |
na hyahamupādhyāyena saṃdiṣṭo'kāryamapi tvayā kāryamiti

तस्य पुनरुपाध्यायः कालान्तरेण गृहमाजगाम तस्मात्प्रवासात् ।
स तु तद्वृत्तं तस्याशेषमुपलभ्य प्रीतिमानभूत्

tasya punarupādhyāyaḥ kālāntareṇa gṛhamājagāma tasmātpravāsāt |
sa tu tadvṛttaṃ tasyāśeṣamupalabhya prītimānabhūt

उवाच चैनं वत्सोत्तङ्कं किं ते प्रियं करवाणीति ।
धर्मतो हि शुश्रूषितोऽस्मि भवता तेन प्रीतिः परस्परेण नौ संवृद्धा तदनुजाने भवन्तं सर्वानेव कामानवाप्स्यसि गम्यतामिति

uvāca cainaṃ vatsottaṅkaṃ kiṃ te priyaṃ karavāṇīti |
dharmato hi śuśrūṣito'smi bhavatā tena prītiḥ paraspareṇa nau saṃvṛddhā tadanujāne bhavantaṃ sarvāneva kāmānavāpsyasi gamyatāmiti

स एवमुक्तः प्रत्युवाच किं ते प्रियं करवाणीति एवं ह्याहुः

sa evamuktaḥ pratyuvāca kiṃ te priyaṃ karavāṇīti evaṃ hyāhuḥ

यश्चाधर्मेण वै ब्रूयाद्यश्चाधर्मेण पृच्छति ।
तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं चाधिगच्छति

yaścādharmeṇa vai brūyādyaścādharmeṇa pṛcchati |
tayoranyataraḥ praiti vidveṣaṃ cādhigacchati

सोहमनुज्ञातो भवता इच्छामीष्टं गुर्वर्थमुपहर्तुमिति ।
तेनैवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच वत्सोत्तङ्क उष्यतां तावदिति

sohamanujñāto bhavatā icchāmīṣṭaṃ gurvarthamupahartumiti |
tenaivamukta upādhyāyaḥ pratyuvāca vatsottaṅka uṣyatāṃ tāvaditi

स कदाचित्तमुपाध्यायमाहोत्तङ्क आज्ञापयतु भवान्किं ते प्रियमुपाहरामि गुर्वर्थमिति

sa kadācittamupādhyāyamāhottaṅka ājñāpayatu bhavānkiṃ te priyamupāharāmi gurvarthamiti

तमुपाध्यायः प्रत्युवाच वत्सोत्तङ्क बहुशो मां चोदयसि गुर्वर्थमुपाहरामीति तद्गच्छैनां प्रविश्योपाध्यायानीं पृच्छ किमुपाहरामीति एषा यद्ब्रवीति तदुपाहरस्वेति

tamupādhyāyaḥ pratyuvāca vatsottaṅka bahuśo māṃ codayasi gurvarthamupāharāmīti tadgacchaināṃ praviśyopādhyāyānīṃ pṛccha kimupāharāmīti eṣā yadbravīti tadupāharasveti

स एवमुक्त उपाध्यायेनोपाध्यायानीमपृच्छद्भवत्युपाध्यायेनास्म्यनुज्ञातो गृहं गन्तुमिच्छामीष्टं ते गुर्वर्थमुपहृत्यानृणो गन्तुं तदाज्ञापयतु भवती किमुपाहरामि गुर्वर्थमिति

sa evamukta upādhyāyenopādhyāyānīmapṛcchadbhavatyupādhyāyenāsmyanujñāto gṛhaṃ gantumicchāmīṣṭaṃ te gurvarthamupahṛtyānṛṇo gantuṃ tadājñāpayatu bhavatī kimupāharāmi gurvarthamiti

सैवमुक्तोपाध्यायानी तमुत्तङ्कं प्रत्युवाच गच्छ पौष्यं प्रति राजानं कुण्डले भिक्षितुं तस्य क्षत्रियया पिनद्धे

saivamuktopādhyāyānī tamuttaṅkaṃ pratyuvāca gaccha pauṣyaṃ prati rājānaṃ kuṇḍale bhikṣituṃ tasya kṣatriyayā pinaddhe

आनयस्वेतश्चतुर्थेऽहनि पुण्यकर्म भविता ताभ्यामाबद्धाभ्यां शोभमाना ब्राह्मणान्परिवेष्टुमिच्छामि ।
तत्संपादयस्व एवं हि कुर्वतः श्रेयो भविताऽन्यथा कुतः श्रेय इति

ānayasvetaścaturthe'hani puṇyakarma bhavitā tābhyāmābaddhābhyāṃ śobhamānā brāhmaṇānpariveṣṭumicchāmi |
tatsaṃpādayasva evaṃ hi kurvataḥ śreyo bhavitā'nyathā kutaḥ śreya iti

स एवमुक्तस्तयोपाध्यायान्या प्रातिष्ठतोत्तङ्कः स पथि गच्छन्नपश्यदृषभमतिप्रमाणं तमधिरूढं च पुरुषमतिप्रमाणमेव स पुरुष उत्तङ्कमभ्यभाषत

sa evamuktastayopādhyāyānyā prātiṣṭhatottaṅkaḥ sa pathi gacchannapaśyadṛṣabhamatipramāṇaṃ tamadhirūḍhaṃ ca puruṣamatipramāṇameva sa puruṣa uttaṅkamabhyabhāṣata

भोउत्तङ्कैतत्पुरीषमस्य ऋषभस्य भक्षयस्वेति स एवमुक्तो नैच्छत्

bhouttaṅkaitatpurīṣamasya ṛṣabhasya bhakṣayasveti sa evamukto naicchat

तमाह पुरुषो भूयो भक्षयस्वोत्तङ्क मा विचारयोपाध्यायेनापि ते भक्षितं पूर्वमिति
स एवमुक्तो बाढमित्युक्त्वा तदा तद्वृपभस्य मूत्रं पुरीषं च भक्षयित्वोत्तङ्कः संभ्रमाढुत्थित एवापोऽनुस्पृश्य प्रतस्थे

tamāha puruṣo bhūyo bhakṣayasvottaṅka mā vicārayopādhyāyenāpi te bhakṣitaṃ pūrvamiti
sa evamukto bāḍhamityuktvā tadā tadvṛpabhasya mūtraṃ purīṣaṃ ca bhakṣayitvottaṅkaḥ saṃbhramāḍhutthita evāpo'nuspṛśya pratasthe

यत्र स क्षत्रियः पौष्यस्तमुपेत्यासीनमपश्यदुत्तङ्कः ।
स उत्तङ्कस्तमुपेत्याशीर्भिरभिनन्द्योवाच

yatra sa kṣatriyaḥ pauṣyastamupetyāsīnamapaśyaduttaṅkaḥ |
sa uttaṅkastamupetyāśīrbhirabhinandyovāca

अर्थी भवन्तमुपागतोऽस्मीति स एनमभिवाद्योवाच ।
भगवन्पौष्यः खल्वहं किं करवाणीति

arthī bhavantamupāgato'smīti sa enamabhivādyovāca |
bhagavanpauṣyaḥ khalvahaṃ kiṃ karavāṇīti

स तमुवाच गुर्वर्थं कुण्डलयोरर्थेनाभ्यागतोऽस्मि ।
ये वै ते क्षत्रिया पिनद्धे कुण्डले ते भवान्दातुमर्हतीति

sa tamuvāca gurvarthaṃ kuṇḍalayorarthenābhyāgato'smi |
ye vai te kṣatriyā pinaddhe kuṇḍale te bhavāndātumarhatīti

तं प्रत्युवाच पौष्यः प्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रिया याच्यतामिति ।
स तेनैवमुक्तः प्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रियां नापश्यत्

taṃ pratyuvāca pauṣyaḥ praviśyāntaḥpuraṃ kṣatriyā yācyatāmiti |
sa tenaivamuktaḥ praviśyāntaḥpuraṃ kṣatriyāṃ nāpaśyat

स पौष्यं पुनरुवाच न युक्तं भवताऽहमनृतेनोपचरितुं न हि तेऽन्तःपुरे क्षत्रिया सन्निहिता नैनां पश्यामि

sa pauṣyaṃ punaruvāca na yuktaṃ bhavatā'hamanṛtenopacarituṃ na hi te'ntaḥpure kṣatriyā sannihitā naināṃ paśyāmi

स एवमुक्तः पौष्यः क्षणमात्रं विमृश्योत्तङ्कं प्रत्युवाच ।
नियतं भवानुच्छिष्टः स्मर तावन्न हि सा क्षत्रिया उच्छिष्टेनाशुचिना शक्या द्रष्टुं पतिव्रतात्वात्सैषा नाशुचेर्दर्शनमुपैतीति

sa evamuktaḥ pauṣyaḥ kṣaṇamātraṃ vimṛśyottaṅkaṃ pratyuvāca |
niyataṃ bhavānucchiṣṭaḥ smara tāvanna hi sā kṣatriyā ucchiṣṭenāśucinā śakyā draṣṭuṃ pativratātvātsaiṣā nāśucerdarśanamupaitīti

अथैवमुक्त उत्तङ्कः स्मृत्वोवाचास्ति खलु मया तु भक्षितं नोपस्पृष्टमागच्छतेति ।
तं पौष्यः प्रत्युवाच एष ते व्यतिक्रमो नोत्थितेनोपस्पृष्टं भवति शीघ्रमागच्छतेति

athaivamukta uttaṅkaḥ smṛtvovācāsti khalu mayā tu bhakṣitaṃ nopaspṛṣṭamāgacchateti |
taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca eṣa te vyatikramo notthitenopaspṛṣṭaṃ bhavati śīghramāgacchateti

अथोत्तङ्कस्तं तथेत्युक्त्वा प्राङ्मुख उपावेश्य सुप्रक्षालितपाणिपादवदनो निःशब्दाभिरफेनाभिरनुष्णाभिर्हृद्गताभिरद्भिस्त्रिः पीत्वा द्विः परिमृज्य खान्यद्भिरुपस्पृश्य चान्तःपुरं प्रविवेश

athottaṅkastaṃ tathetyuktvā prāṅmukha upāveśya suprakṣālitapāṇipādavadano niḥśabdābhiraphenābhiranuṣṇābhirhṛdgatābhiradbhistriḥ pītvā dviḥ parimṛjya khānyadbhirupaspṛśya cāntaḥpuraṃ praviveśa

ततस्तां क्षत्रियामपश्यत्सा च दृष्ट्वैवोत्तङ्कं प्रत्युत्थायाभिवाद्योवाच स्वागतं ते भगवन्नाज्ञापय किं करवाणीति

tatastāṃ kṣatriyāmapaśyatsā ca dṛṣṭvaivottaṅkaṃ pratyutthāyābhivādyovāca svāgataṃ te bhagavannājñāpaya kiṃ karavāṇīti

स तामुवाचैते कुण्डले गुर्वर्थं मे भिक्षिते दातुमर्हसीति ।
सा प्रीता तेन तस्य सद्भावेन पात्रमयमनतिक्रमणीयश्चेति मत्वा ते कुण्डले अवमुच्यास्मै प्रायच्छदाह चैनमेते कुण्डले तक्षको नागराजः सुभृशं प्रार्थयत्यप्रमत्तो नेतुमर्हसीति

sa tāmuvācaite kuṇḍale gurvarthaṃ me bhikṣite dātumarhasīti |
sā prītā tena tasya sadbhāvena pātramayamanatikramaṇīyaśceti matvā te kuṇḍale avamucyāsmai prāyacchadāha cainamete kuṇḍale takṣako nāgarājaḥ subhṛśaṃ prārthayatyapramatto netumarhasīti

स एवमुक्तस्तां क्षत्रियां प्रत्युवाच भवती सुनिर्वृता भवतु ।
न मां शक्तस्तक्षको नागराजो धर्षयितुमिति

sa evamuktastāṃ kṣatriyāṃ pratyuvāca bhavatī sunirvṛtā bhavatu |
na māṃ śaktastakṣako nāgarājo dharṣayitumiti

स एवमुक्त्वा तां क्षत्रियामामन्त्र्य पौष्यसकाशमागच्छत् ।
आह चैनं भोः पौष्य प्रीतोऽस्मीति तमुत्तङ्कं पौष्यः प्रत्युवाच

sa evamuktvā tāṃ kṣatriyāmāmantrya pauṣyasakāśamāgacchat |
āha cainaṃ bhoḥ pauṣya prīto'smīti tamuttaṅkaṃ pauṣyaḥ pratyuvāca

भगवंश्चिरेण पात्रमासाद्यते भवाश्च गुणवानतिथिस्तदिच्छे श्राद्धं कर्तुं क्रियतां क्षण इति

bhagavaṃścireṇa pātramāsādyate bhavāśca guṇavānatithistadicche śrāddhaṃ kartuṃ kriyatāṃ kṣaṇa iti

तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच कृतक्षण एवास्मि शीघ्रमिच्छामि यथोपपन्नमन्नमुपस्कृतं भवतेति स तथेत्युक्त्वा यथोपपन्नेनान्नेनैनं भोजयामास

tamuttaṅkaḥ pratyuvāca kṛtakṣaṇa evāsmi śīghramicchāmi yathopapannamannamupaskṛtaṃ bhavateti sa tathetyuktvā yathopapannenānnenainaṃ bhojayāmāsa

अथोत्तङ्कः सकेशं शीतमन्नं दृष्ट्वा अशुच्येतदिति मत्वा तं पौष्यमुवाच ।
यस्मान्मे अशुच्यन्नं ददासि तस्मादन्धो भविष्यसीति

athottaṅkaḥ sakeśaṃ śītamannaṃ dṛṣṭvā aśucyetaditi matvā taṃ pauṣyamuvāca |
yasmānme aśucyannaṃ dadāsi tasmādandho bhaviṣyasīti

यस्मात्त्वमदुष्टमन्नंदूषयसि तस्मादनपत्यो भविष्यसीति तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच

yasmāttvamaduṣṭamannaṃdūṣayasi tasmādanapatyo bhaviṣyasīti tamuttaṅkaḥ pratyuvāca

न युक्तं भवताऽन्नमशुचि दत्त्वा प्रतिशापं दातुं तस्मादन्नमेव प्रत्यक्षीकुरु ।
ततः पौष्यस्तदन्नमशुचि दृष्ट्वा तस्याशुचिभावमपरोक्षयामास

na yuktaṃ bhavatā'nnamaśuci dattvā pratiśāpaṃ dātuṃ tasmādannameva pratyakṣīkuru |
tataḥ pauṣyastadannamaśuci dṛṣṭvā tasyāśucibhāvamaparokṣayāmāsa

अथ तदन्नं मुक्तकेश्या स्त्रियोपहृतमनुष्णं सकेशं चाशुच्येतदिति मत्वा तमृषिमुत्तङ्कं प्रसादयामास

atha tadannaṃ muktakeśyā striyopahṛtamanuṣṇaṃ sakeśaṃ cāśucyetaditi matvā tamṛṣimuttaṅkaṃ prasādayāmāsa

भघवन्नेतदज्ञानादन्नं सकेशमुपाहृतं शीतं च ।
तत्क्षामये भवन्तं न भवेयमन्ध इति ।
तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच

bhaghavannetadajñānādannaṃ sakeśamupāhṛtaṃ śītaṃ ca |
tatkṣāmaye bhavantaṃ na bhaveyamandha iti |
tamuttaṅkaḥ pratyuvāca

न मृषा ब्रवीमि भूत्वा त्वमन्धो नचिरादनन्धो भविष्यसीति ।
ममापि शापो भवता दत्तो न भवेदिति

na mṛṣā bravīmi bhūtvā tvamandho nacirādanandho bhaviṣyasīti |
mamāpi śāpo bhavatā datto na bhavediti

तं पौष्यः प्रत्युवाच न चाहं शक्तः शापं प्रत्यादातुं न हि मे मन्युरद्याप्युपशमं गच्छति किं चैतद्भवता न ज्ञायते ।
यथा

taṃ pauṣyaḥ pratyuvāca na cāhaṃ śaktaḥ śāpaṃ pratyādātuṃ na hi me manyuradyāpyupaśamaṃ gacchati kiṃ caitadbhavatā na jñāyate |
yathā

नवनीतं हृदयं ब्राह्मणस्य
वाचि क्षुरो निहितस्तीक्ष्णधारः ।
तदुभयमेतद्विपरीतं क्षत्रियस्य
वाङ्नवनीतं हृदयं तीक्ष्णधारम् ॥ इति

navanītaṃ hṛdayaṃ brāhmaṇasya
vāci kṣuro nihitastīkṣṇadhāraḥ |
tadubhayametadviparītaṃ kṣatriyasya
vāṅnavanītaṃ hṛdayaṃ tīkṣṇadhāram || iti

तदेवंगते न शक्तोऽहं तीक्ष्णहृदयत्वात्तं शापमन्यथाकर्तुं गम्यतामिति ।
तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच

tadevaṃgate na śakto'haṃ tīkṣṇahṛdayatvāttaṃ śāpamanyathākartuṃ gamyatāmiti |
tamuttaṅkaḥ pratyuvāca

भवताऽहमन्नस्याशुचिभावमालक्ष्य प्रत्यनुनीतः ।
प्राक् च तेऽभिहितं यस्माददुष्टमन्नं दूषयसि तस्मादनपत्यो भविष्यसीति ।
दुष्टे चान्ने नैष मम शापो भविष्यतीति

bhavatā'hamannasyāśucibhāvamālakṣya pratyanunītaḥ |
prāk ca te'bhihitaṃ yasmādaduṣṭamannaṃ dūṣayasi tasmādanapatyo bhaviṣyasīti |
duṣṭe cānne naiṣa mama śāpo bhaviṣyatīti

साधयामस्तावदित्युक्त्वा प्रातिष्ठतोत्तङ्कस्ते कुण्डले गृहीत्वा ।
सोऽपश्यदथ पथि नग्नं क्षपणकमागच्छन्तं मुहुर्मुहुर्दृश्यमानमदृश्यमानं च

sādhayāmastāvadityuktvā prātiṣṭhatottaṅkaste kuṇḍale gṛhītvā |
so'paśyadatha pathi nagnaṃ kṣapaṇakamāgacchantaṃ muhurmuhurdṛśyamānamadṛśyamānaṃ ca

अथोत्तङ्कस्ते कुण्डले संन्यस्य भूमावुदकार्थं प्रचक्रमे ।
एतस्मिन्नन्तरे स क्षपणकस्त्वरमाण उपसृत्य ते कुण्डले गृहीत्वा प्राद्रवत्

athottaṅkaste kuṇḍale saṃnyasya bhūmāvudakārthaṃ pracakrame |
etasminnantare sa kṣapaṇakastvaramāṇa upasṛtya te kuṇḍale gṛhītvā prādravat

तमुत्तङ्कोऽभिसृत्य कृतोदककार्यः शुचिः प्रयतो नमो देवेभ्यो गुरुभ्यश्च कृत्वा महता जवेन तमन्वयात्

tamuttaṅko'bhisṛtya kṛtodakakāryaḥ śuciḥ prayato namo devebhyo gurubhyaśca kṛtvā mahatā javena tamanvayāt

तस्य तक्षको दृढमासन्नः सतं जग्राह ।
गृहीतमात्रः स तद्रूपं विहाय तक्षकस्वरूपं कृत्वा सहसा धरण्यां विवृतं महाबिलं प्रविवेश

tasya takṣako dṛḍhamāsannaḥ sataṃ jagrāha |
gṛhītamātraḥ sa tadrūpaṃ vihāya takṣakasvarūpaṃ kṛtvā sahasā dharaṇyāṃ vivṛtaṃ mahābilaṃ praviveśa

प्रविश्य च नागलोकं स्वभवनमगच्छत् ।
अथोत्तङ्कस्तस्याः क्षत्रियाया वचः स्मृत्वा तं तक्षकमन्वगच्छत्

praviśya ca nāgalokaṃ svabhavanamagacchat |
athottaṅkastasyāḥ kṣatriyāyā vacaḥ smṛtvā taṃ takṣakamanvagacchat

स तद्बिलं दण्डकाष्ठेन चखान न चाशकत् ।
तं क्लिश्यमानमिन्द्रोऽपश्यत्स वज्रं प्रेषयामास ।
गच्छास्य ब्राह्मणस्य साहाय्यं कुरुष्वेति

sa tadbilaṃ daṇḍakāṣṭhena cakhāna na cāśakat |
taṃ kliśyamānamindro'paśyatsa vajraṃ preṣayāmāsa |
gacchāsya brāhmaṇasya sāhāyyaṃ kuruṣveti

अथ वज्रं दण्डकाष्ठमनुप्रविश्य तद्बिलमदारयत्

atha vajraṃ daṇḍakāṣṭhamanupraviśya tadbilamadārayat

तमुत्तङ्कोऽनुविवेश तेनैव बिलेन प्रविश्य च तं नागलोकमपर्यन्तमनेकविधप्रासादहर्म्यवलभीनिर्यूहशतसंकुलमुच्चावचक्रीडाश्चर्यस्थानावकीर्णमपश्यत्

tamuttaṅko'nuviveśa tenaiva bilena praviśya ca taṃ nāgalokamaparyantamanekavidhaprāsādaharmyavalabhīniryūhaśatasaṃkulamuccāvacakrīḍāścaryasthānāvakīrṇamapaśyat

स तत्र नागांस्तानस्तुवदेभिः श्लोकैः ।
य ऐरावतराजानः सर्पाः समितिशोभाः ।
क्षरन्त इव जीमूताः सविद्युत्पवनेरिताः

sa tatra nāgāṃstānastuvadebhiḥ ślokaiḥ |
ya airāvatarājānaḥ sarpāḥ samitiśobhāḥ |
kṣaranta iva jīmūtāḥ savidyutpavaneritāḥ

सुरूपा बहुरूपाश्च तथा कल्माषकुण्डलाः ।
आदित्यवन्नाकपृष्ठे रेजुरैरावतोद्भवाः

surūpā bahurūpāśca tathā kalmāṣakuṇḍalāḥ |
ādityavannākapṛṣṭhe rejurairāvatodbhavāḥ

बहूनि नागवेश्मानि गङ्गायास्तीर उत्तरे ।
तत्रस्थानपि संस्तौमि महतः पन्नगानहम्

bahūni nāgaveśmāni gaṅgāyāstīra uttare |
tatrasthānapi saṃstaumi mahataḥ pannagānaham

इच्छेत्कोऽर्कांशुसेनायां चर्तुमैरावतं विना ।
शतान्यशीतिरष्टौ च सहस्राणि च विंशतिः

icchetko'rkāṃśusenāyāṃ cartumairāvataṃ vinā |
śatānyaśītiraṣṭau ca sahasrāṇi ca viṃśatiḥ

सर्पाणां प्रग्रहा यान्ति धृतराष्ट्रो यदैजति ।
ये चैनमुपसर्पन्ति ये च दूरपथं गताः

sarpāṇāṃ pragrahā yānti dhṛtarāṣṭro yadaijati |
ye cainamupasarpanti ye ca dūrapathaṃ gatāḥ

अहमैरावतज्येष्ठभ्रातृभ्योऽकरवं नमः ।
यस्य वासः कुरुक्षेत्रे खाण्डवे चाभवत्पुरा

ahamairāvatajyeṣṭhabhrātṛbhyo'karavaṃ namaḥ |
yasya vāsaḥ kurukṣetre khāṇḍave cābhavatpurā

तं नागराजमस्तौषं कुण्डलार्थाय तक्षकम् ।
तक्षकश्चाश्वसेनश्च नित्यं सहचरावुभौ

taṃ nāgarājamastauṣaṃ kuṇḍalārthāya takṣakam |
takṣakaścāśvasenaśca nityaṃ sahacarāvubhau

कुरुक्षेत्रं च वसतां नदीमिक्षुमतीमनु ।
जघन्यजस्तक्षकस्य श्रुतसेनेति यः सुतः

kurukṣetraṃ ca vasatāṃ nadīmikṣumatīmanu |
jaghanyajastakṣakasya śrutaseneti yaḥ sutaḥ

अवसद्यो महद्द्युम्नि प्रार्थयन्नागमुख्यताम् ।
करवाणि सदा चाहं नमस्तस्मै महात्मने

avasadyo mahaddyumni prārthayannāgamukhyatām |
karavāṇi sadā cāhaṃ namastasmai mahātmane

एवं स्तुत्वा स विप्रर्षिरुत्तङ्को भुजगोत्तमान् ।
नैव ते कुण्डले लेभे ततश्चिन्तामुपागमत्

evaṃ stutvā sa viprarṣiruttaṅko bhujagottamān |
naiva te kuṇḍale lebhe tataścintāmupāgamat

एवं स्तुवन्नपि नागान्यदा ते कुण्डले नालभत्तदाऽपश्यत्स्त्रियौ तन्त्रे अधिरोप्य सुवेमे पटं वयन्त्यौ ।
तस्मिंस्तन्त्रे कृष्णाः सिताश्च तन्तवश्चक्रं चापश्यद्द्वादशारं षड्भिः कुमारैः परिवर्त्यमानं पुरुषं चापश्यदश्वं च दर्शनीयम्

evaṃ stuvannapi nāgānyadā te kuṇḍale nālabhattadā'paśyatstriyau tantre adhiropya suveme paṭaṃ vayantyau |
tasmiṃstantre kṛṣṇāḥ sitāśca tantavaścakraṃ cāpaśyaddvādaśāraṃ ṣaḍbhiḥ kumāraiḥ parivartyamānaṃ puruṣaṃ cāpaśyadaśvaṃ ca darśanīyam

स तान्सर्वांस्तुष्टाव एभिर्मन्त्रवादश्लोकैः

sa tānsarvāṃstuṣṭāva ebhirmantravādaślokaiḥ

त्रीण्यर्पितान्यत्र शतानि मध्ये
षष्टिश्च नित्यं चरति ध्रुवेऽस्मिन् ।
चक्रे चतुर्विंशतिपर्वयोगे
षड्वै कुमाराः परिवर्तयन्ति

trīṇyarpitānyatra śatāni madhye
ṣaṣṭiśca nityaṃ carati dhruve'smin |
cakre caturviṃśatiparvayoge
ṣaḍvai kumārāḥ parivartayanti

तन्त्रं चेदं विश्वरूपे युवत्यौ
वयतस्तन्तून्सततं वर्तयन्त्यौ ।
कृष्णान्सितांश्चैव विवर्तयन्त्यौ
भूतान्यजस्रं भुवनानि चैव

tantraṃ cedaṃ viśvarūpe yuvatyau
vayatastantūnsatataṃ vartayantyau |
kṛṣṇānsitāṃścaiva vivartayantyau
bhūtānyajasraṃ bhuvanāni caiva

वज्रस्य भर्ता भुवनस्य गोप्ता
वृत्रस्य हन्ता नमुचेर्निहन्ता ।
कृष्णे वसानो वसने महात्मा
सत्यानृते यो विविनक्ति लोके

vajrasya bhartā bhuvanasya goptā
vṛtrasya hantā namucernihantā |
kṛṣṇe vasāno vasane mahātmā
satyānṛte yo vivinakti loke

यो वाजिनं गर्भमपां पुराणं
वैश्वानरं वाहनमभ्युपैति ।
नमोऽस्तु तस्मै जगदीश्वराय
लोकत्रयेशाय पुरंदराय

yo vājinaṃ garbhamapāṃ purāṇaṃ
vaiśvānaraṃ vāhanamabhyupaiti |
namo'stu tasmai jagadīśvarāya
lokatrayeśāya puraṃdarāya

ततः स एनं पुरुषः प्राह प्रीतोऽस्मि तेऽहसनेन स्तोत्रेण किं ते प्रियं करवाणीति ।
स तमुवाच नागा मे वशमीयुरिति

tataḥ sa enaṃ puruṣaḥ prāha prīto'smi te'hasanena stotreṇa kiṃ te priyaṃ karavāṇīti |
sa tamuvāca nāgā me vaśamīyuriti

स चैनं पुरुषः पुनरुवाच एतमश्वमपाने धमस्वेति
ततोऽश्वस्यापानमधमत्ततोऽश्वाद्धम्यमानात्सर्वस्रोतोभ्यः पावकार्चिषः सधूमा निष्पेतुः

sa cainaṃ puruṣaḥ punaruvāca etamaśvamapāne dhamasveti
tato'śvasyāpānamadhamattato'śvāddhamyamānātsarvasrotobhyaḥ pāvakārciṣaḥ sadhūmā niṣpetuḥ

ताभिर्नागलोक उपधूपितेऽथ संभ्रान्तस्तक्षकोऽग्नेस्तेजोभयाद्विषण्णः कुण्डले गृहीत्वा सहसा भवनान्निष्क्रम्योत्तङ्कमुवाच

tābhirnāgaloka upadhūpite'tha saṃbhrāntastakṣako'gnestejobhayādviṣaṇṇaḥ kuṇḍale gṛhītvā sahasā bhavanānniṣkramyottaṅkamuvāca

इमे कुण्डले गृह्णातु भवानिति ।
स ते प्रतिजग्राहोत्तङ्कः प्रतिगृह्य च कुण्डलेऽचिन्तयत्

ime kuṇḍale gṛhṇātu bhavāniti |
sa te pratijagrāhottaṅkaḥ pratigṛhya ca kuṇḍale'cintayat

अद्य तत्पुण्यकमुपाध्यायान्या दूरं चाहमभ्यागतः स कथं संभावयेयमिति

adya tatpuṇyakamupādhyāyānyā dūraṃ cāhamabhyāgataḥ sa kathaṃ saṃbhāvayeyamiti

उत्तङ्क एनमेवाश्वमधिरोह त्वां क्षणेनैवोपाध्यायकुलं प्रापयिष्यतीति

uttaṅka enamevāśvamadhiroha tvāṃ kṣaṇenaivopādhyāyakulaṃ prāpayiṣyatīti

स तथेन्युक्त्वा तमश्वमधिरुह्य प्रत्याजगामोपाध्यायकुलं ।
उपाध्यायानी च स्नाता केशानावापयन्त्युपविष्टोत्तङ्को नागच्छतीति शापायास्य मनो दधे

sa tathenyuktvā tamaśvamadhiruhya pratyājagāmopādhyāyakulaṃ |
upādhyāyānī ca snātā keśānāvāpayantyupaviṣṭottaṅko nāgacchatīti śāpāyāsya mano dadhe

अथैतस्मिन्नन्तरे स उत्तङ्कः प्रविश्य उपाध्यायकुलं उपाध्यायानीमभ्यवादयत्ते चास्यै कुण्डले प्रायच्छत्सा चैनं प्रत्युवाच

athaitasminnantare sa uttaṅkaḥ praviśya upādhyāyakulaṃ upādhyāyānīmabhyavādayatte cāsyai kuṇḍale prāyacchatsā cainaṃ pratyuvāca

उत्तङ्क देशे कालेऽभ्यागतः स्वागतं ते वत्स इदानीं यद्यनागतोसि कोपितया मया शप्तो भविष्यसि श्रेयस्तवोपस्थितं सिद्धिमाप्नुहीति

uttaṅka deśe kāle'bhyāgataḥ svāgataṃ te vatsa idānīṃ yadyanāgatosi kopitayā mayā śapto bhaviṣyasi śreyastavopasthitaṃ siddhimāpnuhīti

अथोत्तङ्क उपाध्यायमभ्यवादयत् ।
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच वत्सोत्तङ्क स्वागतं ते किं चिरं कृतमिति

athottaṅka upādhyāyamabhyavādayat |
tamupādhyāyaḥ pratyuvāca vatsottaṅka svāgataṃ te kiṃ ciraṃ kṛtamiti

भोस्तक्षकेण मे नागराजेन विघ्नः कृतोऽस्मिन्कर्मणि तेनास्मि नागलोकं गतः

bhostakṣakeṇa me nāgarājena vighnaḥ kṛto'sminkarmaṇi tenāsmi nāgalokaṃ gataḥ

तत्र च मया दृष्टे स्त्रियौ तन्त्रेऽधिरोप्य पटं वयन्त्यौ तस्मिंश्च कृष्णाः सिताश्च तन्तवः ।
किं तत्

tatra ca mayā dṛṣṭe striyau tantre'dhiropya paṭaṃ vayantyau tasmiṃśca kṛṣṇāḥ sitāśca tantavaḥ |
kiṃ tat

तत्र च मया चक्रं दृष्टं द्वादशारं षट्चैनं कुमाराः परिवर्तयन्ति तदपि किं ।
पुरुषश्चापि मया दृष्टः स चापि कः ।
अश्वश्चातिप्रमाणो दृष्टः स चापि कः

tatra ca mayā cakraṃ dṛṣṭaṃ dvādaśāraṃ ṣaṭcainaṃ kumārāḥ parivartayanti tadapi kiṃ |
puruṣaścāpi mayā dṛṣṭaḥ sa cāpi kaḥ |
aśvaścātipramāṇo dṛṣṭaḥ sa cāpi kaḥ

पथि गच्छता च मया ऋषभो दृष्टस्तं च पुरुषोऽधिरूढस्तेनास्मि सोपचारमुक्त उत्तङ्कास्य ऋषभस्य पुरीषं भक्षय उपाध्यायेनापि ते भक्षितमिति

pathi gacchatā ca mayā ṛṣabho dṛṣṭastaṃ ca puruṣo'dhirūḍhastenāsmi sopacāramukta uttaṅkāsya ṛṣabhasya purīṣaṃ bhakṣaya upādhyāyenāpi te bhakṣitamiti

ततस्तस्य वचनान्मया तदृषभस्य पुरीषमुपयुक्तं स चापि कः ।
तदेतद्भवतोपदिष्टमिच्छेयं श्रोतुं किं तदिति ।
स तेनैवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच

tatastasya vacanānmayā tadṛṣabhasya purīṣamupayuktaṃ sa cāpi kaḥ |
tadetadbhavatopadiṣṭamiccheyaṃ śrotuṃ kiṃ taditi |
sa tenaivamukta upādhyāyaḥ pratyuvāca

ये ते स्त्रियौ धाता विधाता च ये च ते कृष्णाः सितास्तन्तवस्ते रात्र्यहनी ।
यदपि तच्चक्रं द्वादशारं षट्कुमाराः परिवर्तयन्ति तेपि षड्ऋतवः द्वादशारा द्वादश मासाः संवत्सरश्चक्रम्

ye te striyau dhātā vidhātā ca ye ca te kṛṣṇāḥ sitāstantavaste rātryahanī |
yadapi taccakraṃ dvādaśāraṃ ṣaṭkumārāḥ parivartayanti tepi ṣaḍṛtavaḥ dvādaśārā dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraścakram

यः पुरुषःस पर्जन्यः योऽश्वः सोऽग्निः य ऋषभस्त्वया पथि गच्छता दृष्टः स ऐरावतो नागराट्

yaḥ puruṣaḥsa parjanyaḥ yo'śvaḥ so'gniḥ ya ṛṣabhastvayā pathi gacchatā dṛṣṭaḥ sa airāvato nāgarāṭ

यश्चैनमधिरूढः पुरुषः स चेन्द्रः यदपि ते भक्षितं तस्य ऋषभस्य पुरीषं तदमृतं तेन खल्वसि तस्मिन्नागभवने न व्यापन्नस्त्वम्

yaścainamadhirūḍhaḥ puruṣaḥ sa cendraḥ yadapi te bhakṣitaṃ tasya ṛṣabhasya purīṣaṃ tadamṛtaṃ tena khalvasi tasminnāgabhavane na vyāpannastvam

स हि भगवानिन्द्रो मम सखा त्वदनुक्रोशादिममनुग्रहं कृतवान् ।
तस्मात्कुण्डले गृहीत्वा पुनरागतोऽसि

sa hi bhagavānindro mama sakhā tvadanukrośādimamanugrahaṃ kṛtavān |
tasmātkuṇḍale gṛhītvā punarāgato'si

तत्सौम्य गम्यतामनुजाने भवन्तं श्रेयोऽवाप्स्यसीति ।
स उपाध्यायेनानुज्ञातो भगवानुत्तङ्कः क्रुद्धस्तक्षकं प्रतिचिकीर्षमाणो हास्तिनपुरं प्रतस्थे

tatsaumya gamyatāmanujāne bhavantaṃ śreyo'vāpsyasīti |
sa upādhyāyenānujñāto bhagavānuttaṅkaḥ kruddhastakṣakaṃ praticikīrṣamāṇo hāstinapuraṃ pratasthe

स हास्तिनपुरं प्राप्य नचिराद्विप्रसत्तमः ।
समागच्छत राजानमुत्तङ्को जनमेजयम्

sa hāstinapuraṃ prāpya nacirādviprasattamaḥ |
samāgacchata rājānamuttaṅko janamejayam

पुरा तक्षशिलासंस्थं निवृत्तमपराजितम् ।
सम्यग्विजयिनं दृष्ट्वा समन्तान्मन्त्रिभिर्वृतम्

purā takṣaśilāsaṃsthaṃ nivṛttamaparājitam |
samyagvijayinaṃ dṛṣṭvā samantānmantribhirvṛtam

तस्मै जयाशिषः पूर्वं यथान्यायं प्रयुज्य सः ।
उवाचैनं वचः काले शब्दसंपन्नया गिरा

tasmai jayāśiṣaḥ pūrvaṃ yathānyāyaṃ prayujya saḥ |
uvācainaṃ vacaḥ kāle śabdasaṃpannayā girā

अन्यस्मिन्करणीये तु कार्ये पार्थिवसत्तम ।
अर्चयित्वा यथान्यायं प्रत्युवाच द्विजोत्तमम्

anyasminkaraṇīye tu kārye pārthivasattama |
arcayitvā yathānyāyaṃ pratyuvāca dvijottamam

एवमुक्तस्तु विप्रेण स राजा जनमेजयः ।
अर्चयित्वा यथान्यायं प्रत्युवाच द्विजोत्तमम्

evamuktastu vipreṇa sa rājā janamejayaḥ |
arcayitvā yathānyāyaṃ pratyuvāca dvijottamam

आसां प्रजानां परिपालनेन
स्वं क्षत्रधर्मं परिपालयामि ।
प्रव्रूहि मे किं करणीयमद्य
येनासि कार्येण समागतस्त्वम्

āsāṃ prajānāṃ paripālanena
svaṃ kṣatradharmaṃ paripālayāmi |
pravrūhi me kiṃ karaṇīyamadya
yenāsi kāryeṇa samāgatastvam

स एवमुक्तस्तु नृपोत्तमेन
द्विजोत्तमः पुण्यकृतां वरिष्ठः ।
उवाच राजानमदीनसत्वं
स्वमेव कार्यं नृपते कुरुष्व

sa evamuktastu nṛpottamena
dvijottamaḥ puṇyakṛtāṃ variṣṭhaḥ |
uvāca rājānamadīnasatvaṃ
svameva kāryaṃ nṛpate kuruṣva

तक्षकेण महीन्द्रेन्द्र येन ते हिंसितः पिता ।
तस्मै प्रतिकुरुष्व त्वं पन्नगाय दुरात्मने

takṣakeṇa mahīndrendra yena te hiṃsitaḥ pitā |
tasmai pratikuruṣva tvaṃ pannagāya durātmane

कार्यकालं हि मन्येऽहं विधिदृष्टस्य कर्मणः ।
तद्गच्छापचितिं राजन्पितुस्तस्य महात्मनः

kāryakālaṃ hi manye'haṃ vidhidṛṣṭasya karmaṇaḥ |
tadgacchāpacitiṃ rājanpitustasya mahātmanaḥ

तेन ह्यनपराधी स दष्टो दुष्टान्तरात्मना ।
पञ्चत्वमगमद्राजा वज्राहत इव द्रुमः

tena hyanaparādhī sa daṣṭo duṣṭāntarātmanā |
pañcatvamagamadrājā vajrāhata iva drumaḥ

बलदर्पसमुत्सिक्तस्तक्षकः पन्नगाधमः ।
अकार्यं कृतवान्पापो योऽदशत्पितरं तव

baladarpasamutsiktastakṣakaḥ pannagādhamaḥ |
akāryaṃ kṛtavānpāpo yo'daśatpitaraṃ tava

राजर्षिवंशगोप्तारममरप्रतिमं नृपम् ।
यियासुं काश्यपं चैव न्यवर्तयत पापकृत्

rājarṣivaṃśagoptāramamarapratimaṃ nṛpam |
yiyāsuṃ kāśyapaṃ caiva nyavartayata pāpakṛt

होतुमर्हसि तं पापं ज्वलिते हव्यवाहने ।
सर्पसत्रे महाराज त्वरितं तद्विधीयताम्

hotumarhasi taṃ pāpaṃ jvalite havyavāhane |
sarpasatre mahārāja tvaritaṃ tadvidhīyatām

एवं पितुश्चापचितिं कृतवांस्त्वं भविष्यसि ।
मम प्रियं च सुमहत्कृतं राजन् भविष्यति

evaṃ pituścāpacitiṃ kṛtavāṃstvaṃ bhaviṣyasi |
mama priyaṃ ca sumahatkṛtaṃ rājan bhaviṣyati

कर्मणः पृथिवीपाल मम येन दुरात्मना ।
विघ्नः कृतो महाराज गुर्वर्थं चरतोऽनघ

karmaṇaḥ pṛthivīpāla mama yena durātmanā |
vighnaḥ kṛto mahārāja gurvarthaṃ carato'nagha

एतच्छ्रुत्वा तु नृपतिस्तक्षकाय चुकोप ह ।
उत्तङ्कवाक्यहविषा दीप्तोऽग्निर्हविषा यथा

etacchrutvā tu nṛpatistakṣakāya cukopa ha |
uttaṅkavākyahaviṣā dīpto'gnirhaviṣā yathā

अपृच्छत्स तदा राजा मन्त्रिणः स्वान्सुदुःखितः ।
उत्तङ्कस्यैव सांनिध्ये पितुः स्वर्गगतिं प्रति

apṛcchatsa tadā rājā mantriṇaḥ svānsuduḥkhitaḥ |
uttaṅkasyaiva sāṃnidhye pituḥ svargagatiṃ prati

तदैव हि स राजेन्द्रो दुःखशोकाप्लुतोऽभवत् ।
यदैव वृत्तं पितरमुत्तङ्कादशृणोत्तदा

tadaiva hi sa rājendro duḥkhaśokāpluto'bhavat |
yadaiva vṛttaṃ pitaramuttaṅkādaśṛṇottadā