Chapter 29: The elephant and tortoise brothers

तस्य कण्ठमनुप्राप्तो ब्राह्मणः सह भार्यया ।
दहन्दीप्त इवाङ्गारस्तमुवाचान्तरिक्षगः

tasya kaṇṭhamanuprāpto brāhmaṇaḥ saha bhāryayā |
dahandīpta ivāṅgārastamuvācāntarikṣagaḥ

द्विजोत्तम विनिर्गच्छ तूर्णमास्यादपावृतात् ।
न हि मे ब्राह्मणो वध्यः पापेष्वपि रतः सदा

dvijottama vinirgaccha tūrṇamāsyādapāvṛtāt |
na hi me brāhmaṇo vadhyaḥ pāpeṣvapi rataḥ sadā

ब्रुवाणमेवं गरुडं ब्राह्मणः प्रत्यभाषत ।
निषादी मम भार्येयं निर्गच्छतु मया सह

bruvāṇamevaṃ garuḍaṃ brāhmaṇaḥ pratyabhāṣata |
niṣādī mama bhāryeyaṃ nirgacchatu mayā saha

एतामपि निषादीं त्वं परिगृह्याशु निष्पत ।
तूर्णं संभावयात्मानमजीर्णं मम तेजसा

etāmapi niṣādīṃ tvaṃ parigṛhyāśu niṣpata |
tūrṇaṃ saṃbhāvayātmānamajīrṇaṃ mama tejasā

ततः स विप्रो निष्क्रान्तो निषादीसहितस्तदा ।
वर्धयित्वा च गरुडमिष्टं देशं जगाम ह

tataḥ sa vipro niṣkrānto niṣādīsahitastadā |
vardhayitvā ca garuḍamiṣṭaṃ deśaṃ jagāma ha

सहभार्ये विनिष्क्रान्ते तस्मिन्विप्रे स पक्षिराट् ।
वितत्य पक्षावाकाशमुत्पपात मनोजवः

sahabhārye viniṣkrānte tasminvipre sa pakṣirāṭ |
vitatya pakṣāvākāśamutpapāta manojavaḥ

ततोऽपश्यत्स्वपितरं पृष्टश्चाख्यातवान्पितुः ।
यथान्यायममेयात्मा तं चोवाच महानृषिः

tato'paśyatsvapitaraṃ pṛṣṭaścākhyātavānpituḥ |
yathānyāyamameyātmā taṃ covāca mahānṛṣiḥ

कच्चिद्वः कुशलं नित्यं भोजने बहुलं सुत ।
कच्चिच्च मानुषे लोके तवान्नं विद्यते बहु ॥
क्व गन्तास्यतिवेगेन मम त्वं वक्तुमर्हसि

kaccidvaḥ kuśalaṃ nityaṃ bhojane bahulaṃ suta |
kaccicca mānuṣe loke tavānnaṃ vidyate bahu ||
kva gantāsyativegena mama tvaṃ vaktumarhasi

माता मे कुशला शश्वत्तथा भ्राता तथा ह्यहम् ।
न हि मे कुशलं तात भोजने बहुले सदा

mātā me kuśalā śaśvattathā bhrātā tathā hyaham |
na hi me kuśalaṃ tāta bhojane bahule sadā

अहं हि सर्पैः प्रहितः सोममाहर्तुमुत्तमम् ।
महातुर्दास्यविमोक्षार्थमाहरिष्ये तमद्य वै

ahaṃ hi sarpaiḥ prahitaḥ somamāhartumuttamam |
mahāturdāsyavimokṣārthamāhariṣye tamadya vai

मात्रा चात्र समादिष्टो निषादान्भक्षयेति ह ।
न च मे तृप्तिरभवद्भक्षयित्वा सहस्रशः

mātrā cātra samādiṣṭo niṣādānbhakṣayeti ha |
na ca me tṛptirabhavadbhakṣayitvā sahasraśaḥ

तस्माद्भक्ष्यं त्वमपरं भगवन्प्रदिशस्व मे ।
यद्भुक्त्वाऽमृतमाहर्तुं समर्तः स्यामहं प्रभो

tasmādbhakṣyaṃ tvamaparaṃ bhagavanpradiśasva me |
yadbhuktvā'mṛtamāhartuṃ samartaḥ syāmahaṃ prabho

क्षुत्पिपासाविघातार्थं भक्ष्यमाख्यातु मे भवान् ।
(कश्यप उवाच)
इदं सरो महापुण्यं देवलोकेऽपि विश्रुतम्

kṣutpipāsāvighātārthaṃ bhakṣyamākhyātu me bhavān |
(kaśyapa uvāca)
idaṃ saro mahāpuṇyaṃ devaloke'pi viśrutam

यत्र कूर्माग्रजं हस्ती सदा कर्षत्यवाङ्मुखः ।
तयोर्जन्मान्तरे वैरं संप्रवक्ष्याम्यसोषतः

yatra kūrmāgrajaṃ hastī sadā karṣatyavāṅmukhaḥ |
tayorjanmāntare vairaṃ saṃpravakṣyāmyasoṣataḥ

तन्मे तत्त्वं निबोधस्य यत्प्रमाणौ च तावुभौ ।
शृणु त्वं वत्स भद्रं ते कथां वैराग्यवर्धिनीम्

tanme tattvaṃ nibodhasya yatpramāṇau ca tāvubhau |
śṛṇu tvaṃ vatsa bhadraṃ te kathāṃ vairāgyavardhinīm

पित्रोरर्थविभागे वै समुत्पन्नां पुराण्डज ।
आसीद्विभावसुर्नाम महर्षिः कोपनो भृशम्

pitrorarthavibhāge vai samutpannāṃ purāṇḍaja |
āsīdvibhāvasurnāma maharṣiḥ kopano bhṛśam

भ्राता तस्यानुजश्चासीत्सुप्रतीको महातपाः ।
स नेच्छति धनं भ्रात्रा सहैकस्थं महामुनिः

bhrātā tasyānujaścāsītsupratīko mahātapāḥ |
sa necchati dhanaṃ bhrātrā sahaikasthaṃ mahāmuniḥ

विभागं कीर्तयत्येव सुप्रतीको हि नित्यशः ।
अथाब्रवीच्च तं भ्राता सुप्रतीकं विभावसुः

vibhāgaṃ kīrtayatyeva supratīko hi nityaśaḥ |
athābravīcca taṃ bhrātā supratīkaṃ vibhāvasuḥ

विभागे बहवो दोषा भविष्यन्ति महातपः ।
विभागं बहवो मोहात्कर्तुमिच्छन्ति नित्यशः ।
ततो विभक्तास्त्वन्योन्यं नाद्रियन्तेऽर्थमोहिताः

vibhāge bahavo doṣā bhaviṣyanti mahātapaḥ |
vibhāgaṃ bahavo mohātkartumicchanti nityaśaḥ |
tato vibhaktāstvanyonyaṃ nādriyante'rthamohitāḥ

ततः स्वार्थपरान्मूढान्पृथग्भूतान्स्वकैर्धनैः ।
विदित्वा भेदयन्त्येतानमित्रा मित्ररूपिणः

tataḥ svārthaparānmūḍhānpṛthagbhūtānsvakairdhanaiḥ |
viditvā bhedayantyetānamitrā mitrarūpiṇaḥ

विदित्वा चापरे भिन्नानन्तरेषु पतन्त्यथ ।
भिन्नानामतुलो नाशः क्षिप्रमेव प्रवर्तते

viditvā cāpare bhinnānantareṣu patantyatha |
bhinnānāmatulo nāśaḥ kṣiprameva pravartate

तस्माद्विभागं भ्रातॄणां न प्रशंसन्ति साधवः ।
एवमुक्तः सुप्रतीको भागं कीर्तयतेऽनिशम्

tasmādvibhāgaṃ bhrātṝṇāṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ |
evamuktaḥ supratīko bhāgaṃ kīrtayate'niśam

एवं निर्बध्यमानस्तु शशापैनं विभावसुः ।
गुरुशास्त्रेऽनिबद्धानामन्योन्येनाभिशङ्किनाम्

evaṃ nirbadhyamānastu śaśāpainaṃ vibhāvasuḥ |
guruśāstre'nibaddhānāmanyonyenābhiśaṅkinām

नियन्तु न हि शक्यस्त्वं भेदतो धनमिच्छसि ।
यस्मात्तस्मात्सुप्रतीक हस्तित्वं समवाप्स्यसि

niyantu na hi śakyastvaṃ bhedato dhanamicchasi |
yasmāttasmātsupratīka hastitvaṃ samavāpsyasi

शप्तस्त्वेवं सुप्रतीको विभावसुमथाब्रवीत् ।
त्वमप्यन्तर्जलचरः कच्छपः संभविष्यसि

śaptastvevaṃ supratīko vibhāvasumathābravīt |
tvamapyantarjalacaraḥ kacchapaḥ saṃbhaviṣyasi

एवमन्योन्यशापात्तौ सुप्रतीकविभावसू ।
गजकच्छपतां प्राप्तावर्थार्थं मूढचेतसौ

evamanyonyaśāpāttau supratīkavibhāvasū |
gajakacchapatāṃ prāptāvarthārthaṃ mūḍhacetasau

रोषदोषानुषङ्गेण तिर्यग्योनिगतावपि ।
परस्परद्वेषरतौ प्रमाणबलदर्पितौ

roṣadoṣānuṣaṅgeṇa tiryagyonigatāvapi |
parasparadveṣaratau pramāṇabaladarpitau

सरस्यस्मिन्महाकायौ पूर्ववैरानुसारिणौ ।
तयोरन्यतरः श्रीमान्समुपैति महागजः

sarasyasminmahākāyau pūrvavairānusāriṇau |
tayoranyataraḥ śrīmānsamupaiti mahāgajaḥ

यस्य बृंहितशब्देन कूर्मोऽप्यन्तर्जलेशयः ।
उत्थितोऽसौ महाकायः कृत्स्नं विक्षोभयन्सरः

yasya bṛṃhitaśabdena kūrmo'pyantarjaleśayaḥ |
utthito'sau mahākāyaḥ kṛtsnaṃ vikṣobhayansaraḥ

तं दृष्ट्वाऽऽवेष्टितकरः पतत्येष गजो जलम् ।
दन्तहस्ताग्रलाङ्गूलपादवेगेन वीर्यवान्

taṃ dṛṣṭvā''veṣṭitakaraḥ patatyeṣa gajo jalam |
dantahastāgralāṅgūlapādavegena vīryavān

विक्षोभयंस्ततो नागः सरो बहुझषाकुलम् ।
कूर्मोऽप्यभ्युद्यतशिरा युद्धायाभ्येति वीर्यवान्

vikṣobhayaṃstato nāgaḥ saro bahujhaṣākulam |
kūrmo'pyabhyudyataśirā yuddhāyābhyeti vīryavān

षडुच्छ्रितो योजनानि गजस्तद्द्विगुणायतः ।
कूर्मस्त्रियोजनोत्सेधो दशयोजनमण्डलः

ṣaḍucchrito yojanāni gajastaddviguṇāyataḥ |
kūrmastriyojanotsedho daśayojanamaṇḍalaḥ

तावुभौ युद्धसंमत्तौ परस्परवधैषिणौ ।
उपयुज्याशु कर्मेदं साधये हितमात्मनः

tāvubhau yuddhasaṃmattau parasparavadhaiṣiṇau |
upayujyāśu karmedaṃ sādhaye hitamātmanaḥ

महाभ्रघनसंकाशं तं भुक्त्वामृतमानय ।
महागिरिसमप्रख्यं घोररूपं च हस्तिनम्

mahābhraghanasaṃkāśaṃ taṃ bhuktvāmṛtamānaya |
mahāgirisamaprakhyaṃ ghorarūpaṃ ca hastinam

इत्युक्त्वा गरुडं सोऽथ माङ्गल्यमकरोत्तदा ।
युध्यतः सह देवैस्ते युद्धे भवतु मङ्गलम्

ityuktvā garuḍaṃ so'tha māṅgalyamakarottadā |
yudhyataḥ saha devaiste yuddhe bhavatu maṅgalam

पूर्णकुम्भो द्विजा गावो यच्चान्यत्किंचिदुत्तमम् ।
शुभं स्वस्त्ययनं चापि भविष्यति तवाण्डजा

pūrṇakumbho dvijā gāvo yaccānyatkiṃciduttamam |
śubhaṃ svastyayanaṃ cāpi bhaviṣyati tavāṇḍajā

युध्यमानस्य सङ्ग्रामे देवैः सार्धं महाबल ।
ऋचो यजूंषि सामानि पवित्राणि हवींषि च

yudhyamānasya saṅgrāme devaiḥ sārdhaṃ mahābala |
ṛco yajūṃṣi sāmāni pavitrāṇi havīṃṣi ca

रहस्यानि च सर्वाणि सर्वे वेदाश्च ते बलम् ।
वर्धयिष्यन्ति समरे भविष्यति खगोत्तम ।
इत्युक्तो गरुडः पित्रा गतस्तं ह्वदमन्तिकात्

rahasyāni ca sarvāṇi sarve vedāśca te balam |
vardhayiṣyanti samare bhaviṣyati khagottama |
ityukto garuḍaḥ pitrā gatastaṃ hvadamantikāt

अपश्यन्निर्मलजलं नानापक्षिसमाकुलम् ।
स तत्स्मृत्वा पितुर्वाक्यं भीमवेगोऽन्तरिक्षगः

apaśyannirmalajalaṃ nānāpakṣisamākulam |
sa tatsmṛtvā piturvākyaṃ bhīmavego'ntarikṣagaḥ

नखेन गजमेकेन कूर्ममेकेन चाक्षिपत् ।
सधुत्पपात चाकाशं तत उच्चैर्विहङ्गमः

nakhena gajamekena kūrmamekena cākṣipat |
sadhutpapāta cākāśaṃ tata uccairvihaṅgamaḥ

सोऽलम्बं तीर्थणासाद्य देववृक्षानुपागमत् ।
ते भीताः समकम्पन्त तस्य पक्षानिलाहताः

so'lambaṃ tīrthaṇāsādya devavṛkṣānupāgamat |
te bhītāḥ samakampanta tasya pakṣānilāhatāḥ

न नो भञ्ज्यादिति तदा दिव्याः कनकशाखिनः ।
प्रचलाङ्गान्स तान्दृष्ट्वा मनोरथफलद्रुमान्

na no bhañjyāditi tadā divyāḥ kanakaśākhinaḥ |
pracalāṅgānsa tāndṛṣṭvā manorathaphaladrumān

अन्यानतुलरूपाङ्गानुपचक्राम खेचरः ।
काञ्चनै राजतैश्चैव फलैर्वैदूर्यशाखिनः ।
सागराम्बुपरिक्षिप्तान्भ्राजमानान्महाद्रुमान्

anyānatularūpāṅgānupacakrāma khecaraḥ |
kāñcanai rājataiścaiva phalairvaidūryaśākhinaḥ |
sāgarāmbuparikṣiptānbhrājamānānmahādrumān

तेषां मध्ये महानासीत्पादपः सुमनोहरः ।
सहस्रयोजनोत्सेधो बहुशाखासमन्वितः

teṣāṃ madhye mahānāsītpādapaḥ sumanoharaḥ |
sahasrayojanotsedho bahuśākhāsamanvitaḥ

खगानामालयो दिव्यो नाम्ना रौहिणपादपः ।
यस्य छायां समाश्रित्य सद्यो भवति निर्वृतः;

khagānāmālayo divyo nāmnā rauhiṇapādapaḥ |
yasya chāyāṃ samāśritya sadyo bhavati nirvṛtaḥ;

तमुवाच खगश्रेष्ठं तत्र रौहिणपादपः ।
अतिप्रवृद्धः समुहानापतन्तं मनोजवम्

tamuvāca khagaśreṣṭhaṃ tatra rauhiṇapādapaḥ |
atipravṛddhaḥ samuhānāpatantaṃ manojavam

यैषा मम महाशाखा शतयोजनमायता ।
एतामास्थाय शाखां त्वं खादेमौ गजकच्छपौ

yaiṣā mama mahāśākhā śatayojanamāyatā |
etāmāsthāya śākhāṃ tvaṃ khādemau gajakacchapau

ततो द्रुमं पतगसहस्रसेवितं
महीधरप्रतिमवपुः प्रकम्पयन् ।
खगोत्तमो द्रुतमभिपत्य वेगवा-
न्बभञ्ज तामविरलपत्रसंचयाम्

tato drumaṃ patagasahasrasevitaṃ
mahīdharapratimavapuḥ prakampayan |
khagottamo drutamabhipatya vegavā-
nbabhañja tāmaviralapatrasaṃcayām