Chapter 210: Yudhishthira reveals himself; the five-husband question

तत आहूय पाञ्चाल्यो राजपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
परिग्रहेण ब्राह्मेण परिगृह्य महाद्युतिः

tata āhūya pāñcālyo rājaputraṃ yudhiṣṭhiram |
parigraheṇa brāhmeṇa parigṛhya mahādyutiḥ

पर्यपृच्छददीनात्मा कुन्तीपुत्रं सुवर्चसम् ।
कथं जानीम भवतः क्षत्रियान्ब्राह्मणानुत

paryapṛcchadadīnātmā kuntīputraṃ suvarcasam |
kathaṃ jānīma bhavataḥ kṣatriyānbrāhmaṇānuta

वैश्यान्वा गुणसंपन्नानथ वा शूद्रयोनिजान् ।
मायामास्थाय वा सिद्धांश्चरतः सर्वतोदिशम्

vaiśyānvā guṇasaṃpannānatha vā śūdrayonijān |
māyāmāsthāya vā siddhāṃścarataḥ sarvatodiśam

कृष्णाहेतोरनुप्राप्ता देवाः संदर्शनार्थिनः ।
ब्रवीतु नो भवान्सत्यं सन्देहो ह्यत्र नो महान्

kṛṣṇāhetoranuprāptā devāḥ saṃdarśanārthinaḥ |
bravītu no bhavānsatyaṃ sandeho hyatra no mahān

अपि नः संशयस्यान्ते मनः संतुष्टिमावहेत् ।
अपि नो भागधेयानि शुभानि स्युः परन्तप

api naḥ saṃśayasyānte manaḥ saṃtuṣṭimāvahet |
api no bhāgadheyāni śubhāni syuḥ parantapa

इच्छया ब्रूहि तत्सत्यं सत्यं राजसु शोभते ।
इष्टापूर्तेन च तथा वक्तव्यमनृतं न तु

icchayā brūhi tatsatyaṃ satyaṃ rājasu śobhate |
iṣṭāpūrtena ca tathā vaktavyamanṛtaṃ na tu

श्रुत्वा ह्यमरसङ्काश तव वाक्यमरिंदम ।
ध्रुवं विवाहकरणमास्थास्यामि विधानतः

śrutvā hyamarasaṅkāśa tava vākyamariṃdama |
dhruvaṃ vivāhakaraṇamāsthāsyāmi vidhānataḥ

मा राजन्विमना भूस्त्वं पाञ्चाल्य प्रीतिरस्तु ते ।
ईप्सितस्ते ध्रुवः कामः संवृत्तोऽयमसंशयम्

mā rājanvimanā bhūstvaṃ pāñcālya prītirastu te |
īpsitaste dhruvaḥ kāmaḥ saṃvṛtto'yamasaṃśayam

वयं हि क्षत्रिया राजन्पाण्डोः पुत्रा महात्मनः ।
ज्येष्ठं मां विद्धि कौन्तेयं भीमसेनार्जुनाविमौ

vayaṃ hi kṣatriyā rājanpāṇḍoḥ putrā mahātmanaḥ |
jyeṣṭhaṃ māṃ viddhi kaunteyaṃ bhīmasenārjunāvimau

आभ्यां तव सुता राजन्निर्जिता राजसंसदि ।
यमौ च तत्र कुन्ती च यत्र कृष्मा व्यवस्थिता

ābhyāṃ tava sutā rājannirjitā rājasaṃsadi |
yamau ca tatra kuntī ca yatra kṛṣmā vyavasthitā

व्येतु ते मानसं दुःखं क्षत्रियाः स्मो नरर्षभ ।
पद्मिनीव सुतेयं ते ह्रदादन्यह्रदं गता

vyetu te mānasaṃ duḥkhaṃ kṣatriyāḥ smo nararṣabha |
padminīva suteyaṃ te hradādanyahradaṃ gatā

इति तथ्यं महाराज सर्वमेतद्ब्रवीमि ते ।
भवान्हि गुरुरस्माकं परमं च परायणम्

iti tathyaṃ mahārāja sarvametadbravīmi te |
bhavānhi gururasmākaṃ paramaṃ ca parāyaṇam

ततः स द्रुपदो राजा हर्षव्याकुललोचनः ।
प्रतिवक्तुं मुदा युक्तो नाशकत्तं युधिष्टिरम्

tataḥ sa drupado rājā harṣavyākulalocanaḥ |
prativaktuṃ mudā yukto nāśakattaṃ yudhiṣṭiram

यत्नेन तु स तं हर्षं सन्निगृह्य परंतपः ।
अनुरूपं तदा वाचा प्रत्युवाच युधिष्ठिरम्

yatnena tu sa taṃ harṣaṃ sannigṛhya paraṃtapaḥ |
anurūpaṃ tadā vācā pratyuvāca yudhiṣṭhiram

पप्रच्छ चैनं धर्मात्मा यथा ते प्रद्रुताः पुरात् ।
स तस्मै सर्वमाचख्यावानुपूर्व्येण पाण्डवः

papraccha cainaṃ dharmātmā yathā te pradrutāḥ purāt |
sa tasmai sarvamācakhyāvānupūrvyeṇa pāṇḍavaḥ

तच्छ्रुत्वा द्रुपदो राजा कुन्तीपुत्रस्य भाषितम् ।
विगर्हयामास तदा धृतराष्ट्रं नरेश्वरम्

tacchrutvā drupado rājā kuntīputrasya bhāṣitam |
vigarhayāmāsa tadā dhṛtarāṣṭraṃ nareśvaram

आश्वासयामास च तं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
प्रतिजज्ञे च राज्याय द्रुपदो वदतां वरः

āśvāsayāmāsa ca taṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
pratijajñe ca rājyāya drupado vadatāṃ varaḥ

ततः कुन्ती च कृष्णा च भीमसेनार्जुनावपि ।
यमौ च राज्ञा संदिष्टं विविशुर्भवनं महत्

tataḥ kuntī ca kṛṣṇā ca bhīmasenārjunāvapi |
yamau ca rājñā saṃdiṣṭaṃ viviśurbhavanaṃ mahat

तत्र ते न्यवसन्राजन्यज्ञसेनेन पूजिताः ।
प्रत्याश्वस्तस्ततो राजा सह पुत्रैरुवाच तम्

tatra te nyavasanrājanyajñasenena pūjitāḥ |
pratyāśvastastato rājā saha putrairuvāca tam

गृह्णातु विधिवत्पाणिमद्यायं कुरुनन्दनः ।
पुण्येऽहनि महाबाहुरर्जुनः कुरुतां क्षणम्

gṛhṇātu vidhivatpāṇimadyāyaṃ kurunandanaḥ |
puṇye'hani mahābāhurarjunaḥ kurutāṃ kṣaṇam

तमब्रवीत्ततो राजा धर्मात्मा च युधिष्ठिरः ।
ममापि दारसंबन्धः कार्यस्तावद्विशांपते

tamabravīttato rājā dharmātmā ca yudhiṣṭhiraḥ |
mamāpi dārasaṃbandhaḥ kāryastāvadviśāṃpate

तस्मात्पूर्वं मया कार्यं तद्भवाननुमन्यताम् ।
(द्रुपद उवाच)
भवान्वा विधिवत्पाणिं गृह्णातु दुहितुर्मम ।
यस्य वा मन्यसे वीर तस्य कृष्णामुपादिश

tasmātpūrvaṃ mayā kāryaṃ tadbhavānanumanyatām |
(drupada uvāca)
bhavānvā vidhivatpāṇiṃ gṛhṇātu duhiturmama |
yasya vā manyase vīra tasya kṛṣṇāmupādiśa

सर्वेषां महिषी राजन्द्रौपदी नो भविष्यति ।
एवं प्रव्याहृतं पूर्वं मम मात्रा विशांपते

sarveṣāṃ mahiṣī rājandraupadī no bhaviṣyati |
evaṃ pravyāhṛtaṃ pūrvaṃ mama mātrā viśāṃpate

अहं चाप्यनिविष्टो वै भीमसेनश्च पाण्डवः ।
पार्थेन विजिता चैषा रत्नभूता सुता तव

ahaṃ cāpyaniviṣṭo vai bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ |
pārthena vijitā caiṣā ratnabhūtā sutā tava

एष नः समयो राजँल्लब्धस्य सह भोजनम् ।
न च तं हातुमिच्छामः समयं राजसत्तम

eṣa naḥ samayo rājam̐llabdhasya saha bhojanam |
na ca taṃ hātumicchāmaḥ samayaṃ rājasattama

अक्रमेण निवेशे च धर्मलोपो महान्भवेत् ।
सर्वेषां धर्मतः कृष्णा महिषी नो भविष्यति ।
आनुपूर्व्येण सर्वेषां गृह्णातु ज्वलने करान्

akrameṇa niveśe ca dharmalopo mahānbhavet |
sarveṣāṃ dharmataḥ kṛṣṇā mahiṣī no bhaviṣyati |
ānupūrvyeṇa sarveṣāṃ gṛhṇātu jvalane karān

एकस्य बह्व्यो विहिता महिष्यः कुरुनन्दन ।
नैकस्या बहवः पुंसः श्रूयन्ते पतयः क्वचित्

ekasya bahvyo vihitā mahiṣyaḥ kurunandana |
naikasyā bahavaḥ puṃsaḥ śrūyante patayaḥ kvacit

सोऽयं न लोके वेदे वा जातु धर्मः प्रशस्ते ।
लोकवेदविरुद्धं त्वं नाधर्मं धर्मविच्छुचिः ।
कर्तुमर्हसि कौन्तेय कस्मात्ते बुद्धिरीदृशी

so'yaṃ na loke vede vā jātu dharmaḥ praśaste |
lokavedaviruddhaṃ tvaṃ nādharmaṃ dharmavicchuciḥ |
kartumarhasi kaunteya kasmātte buddhirīdṛśī

सूक्ष्मो धर्मो महाराज नास्य विद्मो वयं गतिम् ।
पूर्वेषामानुपूर्व्येण यातं वर्त्माऽनुयामहे

sūkṣmo dharmo mahārāja nāsya vidmo vayaṃ gatim |
pūrveṣāmānupūrvyeṇa yātaṃ vartmā'nuyāmahe

न मे वागनृतं प्राह नाधर्मे धीयते मतिः ।
एवं चैव वदत्यम्बा मम चैतन्मनोगतम्

na me vāganṛtaṃ prāha nādharme dhīyate matiḥ |
evaṃ caiva vadatyambā mama caitanmanogatam

आश्रमे रुद्रनिर्दिष्टाद्व्यासादेतन्मया श्रुतम् ।
एष धर्मो ध्रुवो राजंश्चरैनमविचारयन् ।
मा च शङ्का तत्र ते स्यात्कथंचिदपि पार्थिव

āśrame rudranirdiṣṭādvyāsādetanmayā śrutam |
eṣa dharmo dhruvo rājaṃścarainamavicārayan |
mā ca śaṅkā tatra te syātkathaṃcidapi pārthiva

त्वं च कुन्ती च कौन्तय धृष्टद्युम्नश्च मे सुतः ।
कथयन्त्विति कर्तव्यं श्वः काल्ये करवामहे

tvaṃ ca kuntī ca kauntaya dhṛṣṭadyumnaśca me sutaḥ |
kathayantviti kartavyaṃ śvaḥ kālye karavāmahe

ते समेत्य ततः सर्वे कथयन्ति स्म भारत ।
अथ द्वैपायनो राजन्नभ्यागच्छद्यदृच्छया

te sametya tataḥ sarve kathayanti sma bhārata |
atha dvaipāyano rājannabhyāgacchadyadṛcchayā