Chapter 168: Bhima's union with Hidimba; Vyasa comforts them

युधिष्ठिरवचः श्रुत्वा कुन्तीमङ्गेऽधिरोप्य सा ।
भीमार्जुनान्तरगता यमाभ्यां च पुरस्कृता

yudhiṣṭhiravacaḥ śrutvā kuntīmaṅge'dhiropya sā |
bhīmārjunāntaragatā yamābhyāṃ ca puraskṛtā

तिर्यग्युधिष्ठिरे याति हिडिम्बा भीमगामिनी ।
शालिहोत्रसरो रम्यमाससाद जलार्थिनी

tiryagyudhiṣṭhire yāti hiḍimbā bhīmagāminī |
śālihotrasaro ramyamāsasāda jalārthinī

वनस्पतितलं गत्वा परिमृज्य गृहं यथा ।
पाण्डवानां च वासं सा कृत्वा पर्णमयं तथा

vanaspatitalaṃ gatvā parimṛjya gṛhaṃ yathā |
pāṇḍavānāṃ ca vāsaṃ sā kṛtvā parṇamayaṃ tathā

आत्मनश्च तथा कुन्त्या एकोद्देशे चकार सा ।
पाण्डवास्तु ततः स्नात्वा शुद्धाः सन्ध्यामुपास्य च

ātmanaśca tathā kuntyā ekoddeśe cakāra sā |
pāṇḍavāstu tataḥ snātvā śuddhāḥ sandhyāmupāsya ca

तृषिताः क्षुत्पिपासार्ता जलमात्रेण वर्तयन् ।
शालिहोत्रस्ततो ज्ञात्वा क्षुधार्तान्पाण्डवांस्तदा

tṛṣitāḥ kṣutpipāsārtā jalamātreṇa vartayan |
śālihotrastato jñātvā kṣudhārtānpāṇḍavāṃstadā

मनसा चिन्तयामास पानीयं भोजनं महत् ।
ततस्ते पाण्डवाः सर्वे विश्रान्ताः पृथया सह

manasā cintayāmāsa pānīyaṃ bhojanaṃ mahat |
tataste pāṇḍavāḥ sarve viśrāntāḥ pṛthayā saha

यथा जतुगृहे वृत्तं राक्षसेन कृतं च यत् ।
कृत्वा कथा बहुविधाः कथान्ते पाण्डुनन्दनम्

yathā jatugṛhe vṛttaṃ rākṣasena kṛtaṃ ca yat |
kṛtvā kathā bahuvidhāḥ kathānte pāṇḍunandanam

कुन्ती राजसुता वाक्यं भीमसेनमथाब्रवीत् ।
यथा पाण्डुस्तथा मान्यस्तव ज्येष्ठो युधिष्ठिरः

kuntī rājasutā vākyaṃ bhīmasenamathābravīt |
yathā pāṇḍustathā mānyastava jyeṣṭho yudhiṣṭhiraḥ

अहं धर्मविदाऽनेन मान्या गुरुतरा तव ।
तस्मात्पाण्डुहितार्थं मे युवराज हितं कुरु

ahaṃ dharmavidā'nena mānyā gurutarā tava |
tasmātpāṇḍuhitārthaṃ me yuvarāja hitaṃ kuru

निकृता धार्तराष्ट्रेण पापेनाकृतबुद्धिना ।
दुष्कृतस्य प्रतीकारं न पश्यामि वृकोदर

nikṛtā dhārtarāṣṭreṇa pāpenākṛtabuddhinā |
duṣkṛtasya pratīkāraṃ na paśyāmi vṛkodara

तस्मात्कतिपयाहेन योगक्षेमं भविष्यति ।
क्षेमं दुर्गमिमं वासं वत्स्याम हि यथा वयम्

tasmātkatipayāhena yogakṣemaṃ bhaviṣyati |
kṣemaṃ durgamimaṃ vāsaṃ vatsyāma hi yathā vayam

इदमन्यन्महदुःखं धर्मकृच्छ्रं वृकोदर ।
दृष्ट्वैव त्वां महाप्राज्ञ अनङ्गाभिप्रचोदिता

idamanyanmahaduḥkhaṃ dharmakṛcchraṃ vṛkodara |
dṛṣṭvaiva tvāṃ mahāprājña anaṅgābhipracoditā

युधिष्ठिरं च मां चैव वरयामास धर्मतः ।
धर्मार्थं देहि पुत्रं त्वं स नः श्रेयः करिष्यति

yudhiṣṭhiraṃ ca māṃ caiva varayāmāsa dharmataḥ |
dharmārthaṃ dehi putraṃ tvaṃ sa naḥ śreyaḥ kariṣyati

प्रतिवाक्यं तु नेच्छामि आवयोर्वचनं कुरु ।
(वैशंपायन उवाच)
तथेति तत्प्रतिज्ञाय भीमसेनोऽब्रवीदिदम्

prativākyaṃ tu necchāmi āvayorvacanaṃ kuru |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
tatheti tatpratijñāya bhīmaseno'bravīdidam

शासनं ते करिष्यामि वेदशासनमित्यपि ।
समक्षं भ्रातृमध्ये तु तां चोवाच स राक्षसीम्

śāsanaṃ te kariṣyāmi vedaśāsanamityapi |
samakṣaṃ bhrātṛmadhye tu tāṃ covāca sa rākṣasīm

शृणु राक्षसि सत्येन समयं ते वदाम्यहम् ।
यावत्कालेन भवति पुत्रस्योत्पादनं शुभे

śṛṇu rākṣasi satyena samayaṃ te vadāmyaham |
yāvatkālena bhavati putrasyotpādanaṃ śubhe

तावत्कालं चरिष्यामि त्वया सह सुमध्यमे ।
विशेषतो मत्सकाशे मा प्रकाशय नीचताम्

tāvatkālaṃ cariṣyāmi tvayā saha sumadhyame |
viśeṣato matsakāśe mā prakāśaya nīcatām

उत्तमस्त्रीगुणोपेता भजेथा वरवर्णिनि ।
(वैशंपायन उवाच)
सा तथेति प्रतिज्ञाय हिडिम्बा राक्षसी तथा

uttamastrīguṇopetā bhajethā varavarṇini |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
sā tatheti pratijñāya hiḍimbā rākṣasī tathā

गताऽहनि निवेशेषु भोज्यं राजार्हमानयत् ।
सा कदाचिद्विहारार्थं हिडिम्बा कामरूपिणी

gatā'hani niveśeṣu bhojyaṃ rājārhamānayat |
sā kadācidvihārārthaṃ hiḍimbā kāmarūpiṇī

भीमसेनमुपादाय ऊर्ध्वमाचक्रमं तदा ।
शैलशृङ्गेषु रम्येषु देवतायतनेषु च

bhīmasenamupādāya ūrdhvamācakramaṃ tadā |
śailaśṛṅgeṣu ramyeṣu devatāyataneṣu ca

मृगपक्षिविघृष्टेषु रमणीयेषु सर्वेषु ।
कृत्वा सा परमं रूपं सर्वाभरणभूषिता

mṛgapakṣivighṛṣṭeṣu ramaṇīyeṣu sarveṣu |
kṛtvā sā paramaṃ rūpaṃ sarvābharaṇabhūṣitā

संजल्पन्ती सुमधुरं रमयामास पाण्डवम् ।
तथैव वनदुर्गेषु पर्वतद्रुमसानुषु

saṃjalpantī sumadhuraṃ ramayāmāsa pāṇḍavam |
tathaiva vanadurgeṣu parvatadrumasānuṣu

सरस्तु रमणीयेषु पद्मोत्पलवनेषु च ।
नदीद्वीपप्रदेशेषु वैडूर्यसिकतेषु च

sarastu ramaṇīyeṣu padmotpalavaneṣu ca |
nadīdvīpapradeśeṣu vaiḍūryasikateṣu ca

देवारण्येषु पुण्येषु तथा पर्वतसानुषु ।
सुतीर्थवनतोयासु तथा गिरिनदीषु च

devāraṇyeṣu puṇyeṣu tathā parvatasānuṣu |
sutīrthavanatoyāsu tathā girinadīṣu ca

सागरस्य प्रदेशेषु भणिहेमयुतेषु च ।
गुह्यकानां निवासेषु कुलपर्वतसानुषु

sāgarasya pradeśeṣu bhaṇihemayuteṣu ca |
guhyakānāṃ nivāseṣu kulaparvatasānuṣu

सर्वर्तुफलवृक्षेषु मानसेषु वनेषु च ।
बिभ्रती परमं रूपं रमयामास पाण्डवम्

sarvartuphalavṛkṣeṣu mānaseṣu vaneṣu ca |
bibhratī paramaṃ rūpaṃ ramayāmāsa pāṇḍavam

यथा सुमोदते स्वर्गे सुकृत्यप्सरसा सह ।
सुतरां परमप्रीतस्तथा रेमे महाद्युतिः

yathā sumodate svarge sukṛtyapsarasā saha |
sutarāṃ paramaprītastathā reme mahādyutiḥ

शुभं हि जघनं तस्याः सवर्णमणिमेखलम् ।
न ततर्प तदा मृद्गन्भीमसेनो मुहुर्मुहुः

śubhaṃ hi jaghanaṃ tasyāḥ savarṇamaṇimekhalam |
na tatarpa tadā mṛdganbhīmaseno muhurmuhuḥ

रमयन्ती ततो भीमं तत्रतत्र मनोजवा ।
सा रेमे तेन संहर्षात्तृप्यन्ती च मुहुर्मुहुः

ramayantī tato bhīmaṃ tatratatra manojavā |
sā reme tena saṃharṣāttṛpyantī ca muhurmuhuḥ

अहस्सु रमयन्ती सा निशाकालेषु पाण्डवम् ।
आनीय वै स्वके गेहे दर्शयामास मातरम्

ahassu ramayantī sā niśākāleṣu pāṇḍavam |
ānīya vai svake gehe darśayāmāsa mātaram

भ्रातृभिः सहितो नित्यं स्वपते पाण्डवस्तथा ।
कुन्त्याः परिचरन्ती सा तस्याः पार्श्वेवसन्निशां

bhrātṛbhiḥ sahito nityaṃ svapate pāṇḍavastathā |
kuntyāḥ paricarantī sā tasyāḥ pārśvevasanniśāṃ

कामांश्च मुखवासादीनानयिष्यति भोजनम् ।
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामाजगाम महाव्रतः

kāmāṃśca mukhavāsādīnānayiṣyati bhojanam |
tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāmājagāma mahāvrataḥ

पाराशर्यो महाप्राज्ञो दिव्यदर्शी महातपाः ।
तेऽभिवाद्य महात्मानं कृष्णद्वैपायनं शुभम् ।
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे सस्नुषा चैव माधवी

pārāśaryo mahāprājño divyadarśī mahātapāḥ |
te'bhivādya mahātmānaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ śubham |
tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve sasnuṣā caiva mādhavī

मयेदं मनसा पूर्वं विदितं भरतर्षभाः ।
यथा स्थितैरधर्मेण धार्तराष्ट्रौर्विवासिताः

mayedaṃ manasā pūrvaṃ viditaṃ bharatarṣabhāḥ |
yathā sthitairadharmeṇa dhārtarāṣṭraurvivāsitāḥ

तद्विदित्वाऽस्मि संप्राप्तश्चिकीर्ष्वै परं हितम् ।
न विषादो हि वः कार्यः सर्वमेतत्सुखाय वः

tadviditvā'smi saṃprāptaścikīrṣvai paraṃ hitam |
na viṣādo hi vaḥ kāryaḥ sarvametatsukhāya vaḥ

सुहृद्वियोजनं कर्म पुराकृतमरिन्दमाः ।
तस्य सिद्धिरियं प्राप्ता मा शोचत परन्तपाः

suhṛdviyojanaṃ karma purākṛtamarindamāḥ |
tasya siddhiriyaṃ prāptā mā śocata parantapāḥ

समाप्ते दुष्कृते चैव यूयं ते वै न संशयः ।
स्वराष्ट्रे विहरिष्यन्तो भविष्यथ सबान्धवाः

samāpte duṣkṛte caiva yūyaṃ te vai na saṃśayaḥ |
svarāṣṭre vihariṣyanto bhaviṣyatha sabāndhavāḥ

दीनतो बालतश्चैव स्नेहं कुर्वन्ति बान्धवाः ।
तस्मादभ्यधिकः स्नेहो युष्मासु मम संप्रति

dīnato bālataścaiva snehaṃ kurvanti bāndhavāḥ |
tasmādabhyadhikaḥ sneho yuṣmāsu mama saṃprati

स्नेहपूर्वं चिकीर्षामि हितं यत्तन्निबोधत ।
वसतेह प्रतिच्छन्ना ममागमनकाङ्क्षिणः

snehapūrvaṃ cikīrṣāmi hitaṃ yattannibodhata |
vasateha praticchannā mamāgamanakāṅkṣiṇaḥ

एतद्वै शालिहोत्रस्य तपसा निर्मितं सरः ।
रमणीयमिदं तोयं क्षुत्पिपासाश्रमापहम्

etadvai śālihotrasya tapasā nirmitaṃ saraḥ |
ramaṇīyamidaṃ toyaṃ kṣutpipāsāśramāpaham

कार्यार्थिनस्तु षण्मासान्विहरध्वं यथासुखम्

kāryārthinastu ṣaṇmāsānviharadhvaṃ yathāsukham

एवं स तान्समाश्वास्य व्यासः पार्थानरिन्दमान् ।
स्नेहाच्च संपरिष्वज्य कुन्तीमाश्वासयत्प्रभुः

evaṃ sa tānsamāśvāsya vyāsaḥ pārthānarindamān |
snehācca saṃpariṣvajya kuntīmāśvāsayatprabhuḥ

स्नुषे मा रोद मा रोदेत्येवं व्यासोऽब्रवीद्वचः ।
जीवपुत्रे सुतस्तेऽयं धर्मनित्यो युधिष्ठिरः

snuṣe mā roda mā rodetyevaṃ vyāso'bravīdvacaḥ |
jīvaputre sutaste'yaṃ dharmanityo yudhiṣṭhiraḥ

पृथिव्यां पार्थइवान्सर्वान्प्रशासिष्यति धर्मराट् ।
धर्मेण जित्वा पृथिवीमखिलां धर्मकृद्वशी

pṛthivyāṃ pārthaivānsarvānpraśāsiṣyati dharmarāṭ |
dharmeṇa jitvā pṛthivīmakhilāṃ dharmakṛdvaśī

स्थापयित्वा वशे सर्वां सपर्वतवनां शुभाम् ।
भीमसेनार्जुनबलाद्भोक्ष्यत्ययमसंशयम्

sthāpayitvā vaśe sarvāṃ saparvatavanāṃ śubhām |
bhīmasenārjunabalādbhokṣyatyayamasaṃśayam

पुत्रास्तव च माद्र्याश्च पञ्चैते लोकविश्रुताः ।
स्वराष्ट्रे विहरिष्यन्ति सुखं सुमनसस्तदा

putrāstava ca mādryāśca pañcaite lokaviśrutāḥ |
svarāṣṭre vihariṣyanti sukhaṃ sumanasastadā

यक्ष्यन्ति च नरव्याघ्रा विजित्य पृथिवीमिमाम् ।
राजसूयाश्वमेधाद्यैः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः

yakṣyanti ca naravyāghrā vijitya pṛthivīmimām |
rājasūyāśvamedhādyaiḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ

अनुगृह्य सुहृद्वर्गं धनेन च सुखेन च ।
पितृपैतामहं राज्यमहारिष्यन्ति ते सुताः

anugṛhya suhṛdvargaṃ dhanena ca sukhena ca |
pitṛpaitāmahaṃ rājyamahāriṣyanti te sutāḥ

स्नुषा कमलपत्राक्षी नाम्ना कमलपालिका ।
वशवर्तिनी तु भीमस्य पुत्रमेषा जनिष्यति

snuṣā kamalapatrākṣī nāmnā kamalapālikā |
vaśavartinī tu bhīmasya putrameṣā janiṣyati

तेन पुत्रेण कृच्छ्रेषु भविष्यथ च तारिताः ।
इह मासं प्रतीक्षध्वमागमिष्याम्यहं पुनः

tena putreṇa kṛcchreṣu bhaviṣyatha ca tāritāḥ |
iha māsaṃ pratīkṣadhvamāgamiṣyāmyahaṃ punaḥ

देशकालौ विदित्वैवं यास्यध्वं परमां मुदम्

deśakālau viditvaivaṃ yāsyadhvaṃ paramāṃ mudam

स तैः प्राञ्जलिभिः सर्वैस्तथेत्युक्तो जनाधिप ।
जगाम भगवान्व्यासो यथागतमृषिः प्रभुः

sa taiḥ prāñjalibhiḥ sarvaistathetyukto janādhipa |
jagāma bhagavānvyāso yathāgatamṛṣiḥ prabhuḥ