Chapter 163: Bhima keeps watch over his sleeping family

तेन विक्रममाणेन ऊरुवेगसमीरितम् ।
वनं सवृक्षविटपं व्याघूर्णितमिवाभवत्

tena vikramamāṇena ūruvegasamīritam |
vanaṃ savṛkṣaviṭapaṃ vyāghūrṇitamivābhavat

जङ्गावातो ववौ चास्य शुचिशुक्रागमे यथा ।
आवर्जितालतावृक्षं मार्गं चक्रे महाबलः

jaṅgāvāto vavau cāsya śuciśukrāgame yathā |
āvarjitālatāvṛkṣaṃ mārgaṃ cakre mahābalaḥ

स मृद्गन्पुष्पितांश्चैव फलितांश्च वनस्पतीन् ।
अवरुज्य ययौ गुल्मान्पथस्तस्य समीपजान्

sa mṛdganpuṣpitāṃścaiva phalitāṃśca vanaspatīn |
avarujya yayau gulmānpathastasya samīpajān

स रोषित इव क्रुद्धो वने भञ्जन्महाद्रुमान् ।
त्रिप्रस्रुतमदः शुष्मी षष्टिवर्षो मतङ्गराट्

sa roṣita iva kruddho vane bhañjanmahādrumān |
triprasrutamadaḥ śuṣmī ṣaṣṭivarṣo mataṅgarāṭ

गच्छतस्तस्य वेगेन तार्क्ष्यमारुतरंहसः ।
भीमस्य पाण्डुपुत्राणां मूर्च्छेव समजायत

gacchatastasya vegena tārkṣyamārutaraṃhasaḥ |
bhīmasya pāṇḍuputrāṇāṃ mūrccheva samajāyata

असकृच्चापि सतीर्य दूरपारं भुजप्लवैः ।
पथि प्रच्छन्नमासेदुर्धार्तराष्ट्रभयात्तदा

asakṛccāpi satīrya dūrapāraṃ bhujaplavaiḥ |
pathi pracchannamāsedurdhārtarāṣṭrabhayāttadā

कृच्छ्रेण मातरं चैव सुकुमारीं यशस्विनीम् ।
अवहत्स तु पृष्ठेन रोधःसु विषमेषु च

kṛcchreṇa mātaraṃ caiva sukumārīṃ yaśasvinīm |
avahatsa tu pṛṣṭhena rodhaḥsu viṣameṣu ca

अगमच्च वनोद्देशमल्पमूलफलोदकम् ।
क्रूरपक्षिमृगं घोरं सायाह्ने भरतर्षभ

agamacca vanoddeśamalpamūlaphalodakam |
krūrapakṣimṛgaṃ ghoraṃ sāyāhne bharatarṣabha

घोरा समभवत्सन्ध्या दारुणा मृगपक्षिणः ।
अप्रकाशा दिशः सर्वा वातैरासन्ननार्तवैः

ghorā samabhavatsandhyā dāruṇā mṛgapakṣiṇaḥ |
aprakāśā diśaḥ sarvā vātairāsannanārtavaiḥ

शीर्णपर्णफलै राजन्बहुगुल्मक्षुपद्रुमैः ।
भग्नावभुग्नभूयिष्ठैर्नानाद्रुमसमाकुलैः

śīrṇaparṇaphalai rājanbahugulmakṣupadrumaiḥ |
bhagnāvabhugnabhūyiṣṭhairnānādrumasamākulaiḥ

ते श्रमेण च कौरव्यास्तृष्णया च प्रपीडिताः ।
नाशक्नुवंस्तदा गन्तुं निद्रया च प्रवृद्धया

te śrameṇa ca kauravyāstṛṣṇayā ca prapīḍitāḥ |
nāśaknuvaṃstadā gantuṃ nidrayā ca pravṛddhayā

न्यविशन्ति हि ते सर्वे निरास्वादे महावने ।
रात्र्यामेव गतास्तूर्णं चतुर्विंशतियोजनम् ।
ततस्तृषा परिक्लन्ता कुन्ती वचनमब्रवीत्

nyaviśanti hi te sarve nirāsvāde mahāvane |
rātryāmeva gatāstūrṇaṃ caturviṃśatiyojanam |
tatastṛṣā pariklantā kuntī vacanamabravīt

माता सती पाण्डवानां पञ्चानां मध्यतः स्थिता ।
तृष्णया हि परीताऽहमनाथेव महावने

mātā satī pāṇḍavānāṃ pañcānāṃ madhyataḥ sthitā |
tṛṣṇayā hi parītā'hamanātheva mahāvane

इतः परं तु शक्ताहं गन्तुं च न पदात्पदम् ।
शयिष्ये वृक्षमूलेऽत्र धार्तराष्ट्रा हरन्तु माम्

itaḥ paraṃ tu śaktāhaṃ gantuṃ ca na padātpadam |
śayiṣye vṛkṣamūle'tra dhārtarāṣṭrā harantu mām

शृणु भीम वचो मह्यं तव बाहुबलात्पुरः ।
स्थातुं न शक्ताः कौरव्याः किं बिभेषि पृथासुत

śṛṇu bhīma vaco mahyaṃ tava bāhubalātpuraḥ |
sthātuṃ na śaktāḥ kauravyāḥ kiṃ bibheṣi pṛthāsuta

अन्यो रथो न मेऽस्तीह भीमसेनादृते भुवि ।
धार्तराष्ट्राद्वृथा भीरुर्न मां स्वप्तुमिहेच्छसि

anyo ratho na me'stīha bhīmasenādṛte bhuvi |
dhārtarāṣṭrādvṛthā bhīrurna māṃ svaptumihecchasi

भीमपृष्ठस्थिता चेत्थं दूयमानेन चेतसा ।
निश्यध्वनि रुदन्ती सा निद्रावश्मुपागता

bhīmapṛṣṭhasthitā cetthaṃ dūyamānena cetasā |
niśyadhvani rudantī sā nidrāvaśmupāgatā

तच्छ्रुत्वा भीमसेनस्य मातृस्नेहात्प्रजल्पितम् ।
कारुण्येन मनस्तप्तं गमनायोपचक्रमे

tacchrutvā bhīmasenasya mātṛsnehātprajalpitam |
kāruṇyena manastaptaṃ gamanāyopacakrame

ततो भीमो वनं घोरं प्रविश्य विजनं महत् ।
न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयं ददर्श ह

tato bhīmo vanaṃ ghoraṃ praviśya vijanaṃ mahat |
nyagrodhaṃ vipulacchāyaṃ ramaṇīyaṃ dadarśa ha

तत्र निक्षिप्य तान्सर्वानुवाच भरतर्षभः ।
पानीयं मृगयामीह तावद्विश्रम्यतामिह

tatra nikṣipya tānsarvānuvāca bharatarṣabhaḥ |
pānīyaṃ mṛgayāmīha tāvadviśramyatāmiha

एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिणः ।
ध्रुवमत्र जलस्थानं महच्चेति मतिर्मम

ete ruvanti madhuraṃ sārasā jalacāriṇaḥ |
dhruvamatra jalasthānaṃ mahacceti matirmama

अनुज्ञातः स गच्छेति भ्रात्रा ज्येष्ठेन भारत ।
जगाम तत्र यत्र स्म सारसा जलचारिणः

anujñātaḥ sa gaccheti bhrātrā jyeṣṭhena bhārata |
jagāma tatra yatra sma sārasā jalacāriṇaḥ

अपश्यत्पद्मिनीखण्डमण्डितं स सरोवरम् ।
स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ

apaśyatpadminīkhaṇḍamaṇḍitaṃ sa sarovaram |
sa tatra pītvā pānīyaṃ snātvā ca bharatarṣabha

तेषामर्थे च जग्राह भ्रातॄणां भ्रातृवत्सलः ।
उत्तरीयेण पानीयमानयामास भारत

teṣāmarthe ca jagrāha bhrātṝṇāṃ bhrātṛvatsalaḥ |
uttarīyeṇa pānīyamānayāmāsa bhārata

पङ्कजानामनेकैश्च पत्रैर्बध्वा पृथक्पृथक् ।
गव्यूतिमात्रादागत्य त्वरितो मातरं प्रति ।
शोकदुःखपरीतात्मा निशश्वासोरगो यथा

paṅkajānāmanekaiśca patrairbadhvā pṛthakpṛthak |
gavyūtimātrādāgatya tvarito mātaraṃ prati |
śokaduḥkhaparītātmā niśaśvāsorago yathā

स सुप्तां मातरं भ्रातॄन्निद्राविद्रावितौजसः ।
महारौद्रे वने घोरे वृक्षमूले सुशीतले

sa suptāṃ mātaraṃ bhrātṝnnidrāvidrāvitaujasaḥ |
mahāraudre vane ghore vṛkṣamūle suśītale

विक्षिप्तकरपादांश्च दीर्घोच्छ्वासान्महाबलान् ।
ऊर्ध्ववक्त्रान्महाकायान्पञ्चेन्द्रानिव भूपते

vikṣiptakarapādāṃśca dīrghocchvāsānmahābalān |
ūrdhvavaktrānmahākāyānpañcendrāniva bhūpate

अज्ञातवृक्षनित्यस्थप्रेतराक्षससाध्वसान् ।
दृष्ट्वा वै भृशशोकार्तो बिललापानिलात्मजः

ajñātavṛkṣanityasthapretarākṣasasādhvasān |
dṛṣṭvā vai bhṛśaśokārto bilalāpānilātmajaḥ

भृशं शोकपरीत्मा विललाप वृकोदरः

bhṛśaṃ śokaparītmā vilalāpa vṛkodaraḥ

अतः कष्टतरं किं नु द्रष्टव्यं हि भविष्यति ।
यत्पश्यामि महीसुप्तान्भ्रातॄनद्य सुमन्दभाक्

ataḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu draṣṭavyaṃ hi bhaviṣyati |
yatpaśyāmi mahīsuptānbhrātṝnadya sumandabhāk

शयनेषु परार्ध्येषु ये पुरा वारणावते ।
नाधिजग्मुस्तदा निद्रां तेऽद्य सुप्ता महीतले

śayaneṣu parārdhyeṣu ye purā vāraṇāvate |
nādhijagmustadā nidrāṃ te'dya suptā mahītale

स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसङ्घावमर्दिनः ।
कुन्तिराजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम्

svasāraṃ vasudevasya śatrusaṅghāvamardinaḥ |
kuntirājasutāṃ kuntīṃ sarvalakṣaṇapūjitām

स्नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्यां पाण्डोर्महात्मनः ।
तथैव चास्मज्जननीं पुण्डरीकोदरप्रभाम्

snuṣāṃ vicitravīryasya bhāryāṃ pāṇḍormahātmanaḥ |
tathaiva cāsmajjananīṃ puṇḍarīkodaraprabhām

सुकुमारतरामेनां महार्हशयनोचिताम् ।
शयानां पश्यताऽद्येह पृथिव्यामतथोचिताम्

sukumāratarāmenāṃ mahārhaśayanocitām |
śayānāṃ paśyatā'dyeha pṛthivyāmatathocitām

धर्मादिन्द्राच्च वाताच्च सुपुवे या सुतानिमान् ।
सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेषे प्रासादशायिनी

dharmādindrācca vātācca supuve yā sutānimān |
seyaṃ bhūmau pariśrāntā śeṣe prāsādaśāyinī

किं नु दुःखतरं शक्यं मया द्रष्टुमतः परम् ।
योऽहमद्य नरव्याघ्रान्सुप्तान्पश्यामि भूतले

kiṃ nu duḥkhataraṃ śakyaṃ mayā draṣṭumataḥ param |
yo'hamadya naravyāghrānsuptānpaśyāmi bhūtale

त्रिषु लोकेषु यो राज्यं धर्मनित्योऽर्हते नृपः ।
सो ।़यं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत्कथम्

triṣu lokeṣu yo rājyaṃ dharmanityo'rhate nṛpaḥ |
so |़yaṃ bhūmau pariśrāntaḥ śete prākṛtavatkatham

अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्वप्रतिमोऽर्जुनः ।
शेते प्राकृतवद्भूमौ ततो दुःखतरं नु किम्

ayaṃ nīlāmbudaśyāmo nareṣvapratimo'rjunaḥ |
śete prākṛtavadbhūmau tato duḥkhataraṃ nu kim

अश्विनाविव देवानां याविमौ रूपसंपदा ।
तौ प्राकृतवदद्येमौ प्रसुप्तौ धरणीतले

aśvināviva devānāṃ yāvimau rūpasaṃpadā |
tau prākṛtavadadyemau prasuptau dharaṇītale

ज्ञातयो यस्य नै स्युर्विषमाः कुलपांसनाः ।
स जीवेत सुखं लोके ग्रामद्रुम इवैकजः

jñātayo yasya nai syurviṣamāḥ kulapāṃsanāḥ |
sa jīveta sukhaṃ loke grāmadruma ivaikajaḥ

एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत्पर्णफलान्वितः ।
चैत्यो भवति निर्ज्ञातिरध्वनीनैश्च पूजितः

eko vṛkṣo hi yo grāme bhavetparṇaphalānvitaḥ |
caityo bhavati nirjñātiradhvanīnaiśca pūjitaḥ

येषां च बहवः शूरा ज्ञातयो धर्ममाश्रिताः ।
ते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामयाः

yeṣāṃ ca bahavaḥ śūrā jñātayo dharmamāśritāḥ |
te jīvanti sukhaṃ loke bhavanti ca nirāmayāḥ

बलवन्तः समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दनाः ।
जीवन्त्यन्योन्यमाश्रित्य द्रुमाः काननजा इव

balavantaḥ samṛddhārthā mitrabāndhavanandanāḥ |
jīvantyanyonyamāśritya drumāḥ kānanajā iva

वयं तु धृतराष्ट्रेण दुष्पुत्रेण दुरात्मना ।
राज्यलुब्धेन मूर्खेण दुर्मन्त्रिसहितेन वै

vayaṃ tu dhṛtarāṣṭreṇa duṣputreṇa durātmanā |
rājyalubdhena mūrkheṇa durmantrisahitena vai

दुष्टेनाधर्मशीलेन स्वार्थनिष्ठैकबुद्धिना ।
विवासिता न दग्धाश्च क्षत्तुर्बुद्धिपराक्रमात्

duṣṭenādharmaśīlena svārthaniṣṭhaikabuddhinā |
vivāsitā na dagdhāśca kṣatturbuddhiparākramāt

तस्मान्मुक्ता वयं दाहादिमं वृक्षमुपाश्रिताः ।
कां दिशं प्रतिपत्स्यामः प्राप्ताः क्लेशमनुत्तमम्

tasmānmuktā vayaṃ dāhādimaṃ vṛkṣamupāśritāḥ |
kāṃ diśaṃ pratipatsyāmaḥ prāptāḥ kleśamanuttamam

सकामो भव दुर्बुद्धे धार्तराष्ट्राल्पदर्शन ।
नूनं देवाः प्रसन्नास्ते नानुज्ञां मे युधिष्ठिरः

sakāmo bhava durbuddhe dhārtarāṣṭrālpadarśana |
nūnaṃ devāḥ prasannāste nānujñāṃ me yudhiṣṭhiraḥ

प्रयच्छति वधे तुभ्यं तेन जीवसि दुर्मते ।
नन्वद्य ससुतामात्यं सकर्णानुजसौबलम्

prayacchati vadhe tubhyaṃ tena jīvasi durmate |
nanvadya sasutāmātyaṃ sakarṇānujasaubalam

गत्वा क्रोधसमाविष्टः प्रेषयिष्ये यमक्षयम् ।
किं नु शक्यं मया कर्तुं यत्तेन क्रुध्यते नृपः

gatvā krodhasamāviṣṭaḥ preṣayiṣye yamakṣayam |
kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yattena krudhyate nṛpaḥ

धर्मात्मा पाण्डवश्रेष्ठः पापाचार युधिष्ठिरः ।
एवमुक्त्वा महाबाहुः क्रोधसन्दीप्तमानसः

dharmātmā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ pāpācāra yudhiṣṭhiraḥ |
evamuktvā mahābāhuḥ krodhasandīptamānasaḥ

करं करेण निष्पिष्य निःश्वसन्दीनमानसः ।
पुनर्दीनमना भूत्वा शान्तार्चिरिव पावकः

karaṃ kareṇa niṣpiṣya niḥśvasandīnamānasaḥ |
punardīnamanā bhūtvā śāntārciriva pāvakaḥ

भ्रातॄन्महीतले सुप्तानवैक्षत वृकोदरः ।
विश्वस्तानिव संविष्टान्पृथग्जनसमानिव

bhrātṝnmahītale suptānavaikṣata vṛkodaraḥ |
viśvastāniva saṃviṣṭānpṛthagjanasamāniva

नातिदूरेण नगरं वनादस्माद्धि लक्षये ।
जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्यहंस्वयम्

nātidūreṇa nagaraṃ vanādasmāddhi lakṣaye |
jāgartavye svapantīme hanta jāgarmyahaṃsvayam

प्राश्यन्तीमे जलं पश्चात्प्रतिबुद्धा जितक्लमाः ।
इति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा

prāśyantīme jalaṃ paścātpratibuddhā jitaklamāḥ |
iti bhīmo vyavasyaiva jajāgāra svayaṃ tadā