Chapter 162: Hastinapura mourns; Vidura comforts Bhishma

अथ रात्र्यां व्यतीतायामशेषो नागरो जनः ।
तत्राजगाम त्वरितो दिदृक्षुः पाण्डुनन्दनान्

atha rātryāṃ vyatītāyāmaśeṣo nāgaro janaḥ |
tatrājagāma tvarito didṛkṣuḥ pāṇḍunandanān

निर्वापयन्तो ज्वलनं ते जना ददृशुस्ततः ।
जातुषं तद्गृहं दग्धममात्यं च पुरोचनम्

nirvāpayanto jvalanaṃ te janā dadṛśustataḥ |
jātuṣaṃ tadgṛhaṃ dagdhamamātyaṃ ca purocanam

नूनं दुर्योधनेनेदं विहितं पापकर्मणा ।
पाण्डवानां विनाशायेत्येवं ते चुक्रुशुर्जनाः

nūnaṃ duryodhanenedaṃ vihitaṃ pāpakarmaṇā |
pāṇḍavānāṃ vināśāyetyevaṃ te cukruśurjanāḥ

विदिते धृतराष्ट्रस्य धार्तराष्ट्रो न संशयः ।
दग्धवान्पाण्डुदायादान्न ह्येतत्प्रतिषिद्धवान्

vidite dhṛtarāṣṭrasya dhārtarāṣṭro na saṃśayaḥ |
dagdhavānpāṇḍudāyādānna hyetatpratiṣiddhavān

नूनं शान्तनवोऽपीह न धर्मनुवर्तते ।
द्रोणश्च विदुरश्चैव कृपश्चान्ये च कौरवाः

nūnaṃ śāntanavo'pīha na dharmanuvartate |
droṇaśca viduraścaiva kṛpaścānye ca kauravāḥ

नावेक्षन्ते ह तं धर्मं धर्मात्मानोऽप्यहो विधेः ।
श्रुतवन्तोऽपि विद्वांसो धनवद्वशगा अहो

nāvekṣante ha taṃ dharmaṃ dharmātmāno'pyaho vidheḥ |
śrutavanto'pi vidvāṃso dhanavadvaśagā aho

साधूननाथान्धर्मिष्ठात्सत्यव्रतपरायणान् ।
नावेक्षन्ते महान्तोऽपि दैवं तेषां परायणम्

sādhūnanāthāndharmiṣṭhātsatyavrataparāyaṇān |
nāvekṣante mahānto'pi daivaṃ teṣāṃ parāyaṇam

ते वयं धृतराष्ट्राय प्रेषयामो दुरात्मने ।
संवृत्तस्ते परः कामः पाण्डवान्दग्धवानसि

te vayaṃ dhṛtarāṣṭrāya preṣayāmo durātmane |
saṃvṛttaste paraḥ kāmaḥ pāṇḍavāndagdhavānasi

ततो व्यपोहमानास्ते पाण्डवार्थे हुताशनम् ।
निषादीं ददृशुर्दग्धां पञ्चपुत्रामनागसम्

tato vyapohamānāste pāṇḍavārthe hutāśanam |
niṣādīṃ dadṛśurdagdhāṃ pañcaputrāmanāgasam

इतः पश्यत कुन्तीयं दग्धा शेते तपस्विनी ।
पुत्रैः सहैव वार्ष्णेयी हन्तेत्याहुः स्म नागराः

itaḥ paśyata kuntīyaṃ dagdhā śete tapasvinī |
putraiḥ sahaiva vārṣṇeyī hantetyāhuḥ sma nāgarāḥ

खनकेन तु तेनैव वेश्म शोधयता बिलम् ।
पांसुभिः पिहितं तच्च पुरुषैस्तैर्न लक्षितम्

khanakena tu tenaiva veśma śodhayatā bilam |
pāṃsubhiḥ pihitaṃ tacca puruṣaistairna lakṣitam

ततस्ते प्रेषयामासुर्धृतराष्ट्राय नागराः ।
पाण्डवानग्निना दग्धानमात्यं च पुरोचनम्

tataste preṣayāmāsurdhṛtarāṣṭrāya nāgarāḥ |
pāṇḍavānagninā dagdhānamātyaṃ ca purocanam

श्रुत्वा तु धृतराष्ट्रस्तद्राजा सुमहदप्रियम् ।
विनाशं पाण्डुपुत्राणां विललाप सुदुःखितः

śrutvā tu dhṛtarāṣṭrastadrājā sumahadapriyam |
vināśaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ

अन्तर्हृष्टमनाश्चासौ बहिर्दुःखसमन्वितः ।
अन्तःशीतो बहिश्चोष्णो ग्रीष्मेऽगाधह्वदोयथा

antarhṛṣṭamanāścāsau bahirduḥkhasamanvitaḥ |
antaḥśīto bahiścoṣṇo grīṣme'gādhahvadoyathā

अद्य पाण्डुर्मृतो राजा मम भ्राता महायशाः ।
तेषु वीरेषु दग्धेषु मात्रा सह विशेषतः

adya pāṇḍurmṛto rājā mama bhrātā mahāyaśāḥ |
teṣu vīreṣu dagdheṣu mātrā saha viśeṣataḥ

गच्छन्तु पुरुषाः शीघ्रं नगरं वारणावतम् ।
सत्कारयन्तु तान्वीरान्कुन्तीं राजसुतां च ताम्

gacchantu puruṣāḥ śīghraṃ nagaraṃ vāraṇāvatam |
satkārayantu tānvīrānkuntīṃ rājasutāṃ ca tām

ये च तत्र मृतास्तेषां सुहृदः सन्ति तानपि ।
कारयन्तु च कुल्यानि शुभ्राणि च बृहन्ति च

ye ca tatra mṛtāsteṣāṃ suhṛdaḥ santi tānapi |
kārayantu ca kulyāni śubhrāṇi ca bṛhanti ca

मम दग्धा महात्मानः कुलवंशविवर्धनाः

mama dagdhā mahātmānaḥ kulavaṃśavivardhanāḥ

एवं गते मया शक्यं यद्यत्कारयितुं हितम् ।
पाण्डवानां च कुन्त्याश्च तत्सर्वं क्रियतां धनैः

evaṃ gate mayā śakyaṃ yadyatkārayituṃ hitam |
pāṇḍavānāṃ ca kuntyāśca tatsarvaṃ kriyatāṃ dhanaiḥ

समेताश्च ततः सर्वे भीष्मेण सह कौरवाः ।
धृतराष्ट्रः सपुत्रश्च गङ्गामभिमुखा ययुः

sametāśca tataḥ sarve bhīṣmeṇa saha kauravāḥ |
dhṛtarāṣṭraḥ saputraśca gaṅgāmabhimukhā yayuḥ

एकवस्त्रा निरानन्दा निराभरणवेष्टनः ।
उदकं कर्तुकामा वै पाण्डवानां महात्मनाम्

ekavastrā nirānandā nirābharaṇaveṣṭanaḥ |
udakaṃ kartukāmā vai pāṇḍavānāṃ mahātmanām

एवं गत्वा ततश्चक्रे ज्ञातिभिः परिवारितः ।
उदकं पाण्डुपुत्राणां धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः

evaṃ gatvā tataścakre jñātibhiḥ parivāritaḥ |
udakaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ

रुरुदुः सहिताः सर्वे भृशं शोकपरायणाः ।
हा युधिष्ठिर कौरव्य हा भीम इति चापरे

ruruduḥ sahitāḥ sarve bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ |
hā yudhiṣṭhira kauravya hā bhīma iti cāpare

हा फल्गुनेति चाप्यन्ये हा यमाविति चापरे ।
कुन्तीमार्ताश्च शोचन्त उदकं चक्रिरे जनाः

hā phalguneti cāpyanye hā yamāviti cāpare |
kuntīmārtāśca śocanta udakaṃ cakrire janāḥ

अन्ये पौरजनाश्चैवमन्वशोचन्त पाण्डवान् ।
विदुरस्त्वल्पशश्चक्रे शोकं वेद परं हि सः

anye paurajanāścaivamanvaśocanta pāṇḍavān |
vidurastvalpaśaścakre śokaṃ veda paraṃ hi saḥ

विदुरो धृतराष्ट्रस्य जानन्सर्वं मनोगतम् ।
तेनायं विधिना सृष्टः कुटिलः कपटाशयः

viduro dhṛtarāṣṭrasya jānansarvaṃ manogatam |
tenāyaṃ vidhinā sṛṣṭaḥ kuṭilaḥ kapaṭāśayaḥ

इत्येवं चिन्तयन्राजन्विदुरो विदुषां वरः ।
लोकानां दर्शयन्दुःखं दुःखितैः सह बान्धवैः

ityevaṃ cintayanrājanviduro viduṣāṃ varaḥ |
lokānāṃ darśayanduḥkhaṃ duḥkhitaiḥ saha bāndhavaiḥ

मनसाऽचिन्तयत्पार्थान्कियद्दूरं गता इति ।
सहिताः पाण्डवाः पुत्रा इति चिन्तापरोऽभवत्

manasā'cintayatpārthānkiyaddūraṃ gatā iti |
sahitāḥ pāṇḍavāḥ putrā iti cintāparo'bhavat

ततः प्रव्यथितो भीष्मः पाण्डुराजसुतान्मृतान् ।
सह मात्रेति तच्छ्रुत्वा विललाप रुरोद च

tataḥ pravyathito bhīṣmaḥ pāṇḍurājasutānmṛtān |
saha mātreti tacchrutvā vilalāpa ruroda ca

हा युधिष्ठिर हा भीम हा धनञ्जय हा यमौ ।
हा पृथे सह पुत्रैस्त्वमेकरात्रेण स्वर्गता

hā yudhiṣṭhira hā bhīma hā dhanañjaya hā yamau |
hā pṛthe saha putraistvamekarātreṇa svargatā

मात्रा सह कुमारास्ते सर्वे तत्रैव संस्थिताः ।
न हि तौ नोत्सहेयातां भीमसेनधनञ्जयौ

mātrā saha kumārāste sarve tatraiva saṃsthitāḥ |
na hi tau notsaheyātāṃ bhīmasenadhanañjayau

तरसा वेगितात्मानौ निर्भेत्तुमपि मन्दरम् ।
परासुत्वं न पश्यामि पृथायाः सह पाण्डवैः

tarasā vegitātmānau nirbhettumapi mandaram |
parāsutvaṃ na paśyāmi pṛthāyāḥ saha pāṇḍavaiḥ

सर्वथा विकृतं तत्तु यदि ते निधनं गताः ।
धर्मराजः स निर्दिष्टो ननु विप्रैर्युधिष्ठिरः

sarvathā vikṛtaṃ tattu yadi te nidhanaṃ gatāḥ |
dharmarājaḥ sa nirdiṣṭo nanu viprairyudhiṣṭhiraḥ

पृथिव्यां च रथिश्रेष्ठो भविता स धनञ्जयः ।
सत्यव्रतो धर्मदत्तः सत्यवाक्छुभलक्षणः

pṛthivyāṃ ca rathiśreṣṭho bhavitā sa dhanañjayaḥ |
satyavrato dharmadattaḥ satyavākchubhalakṣaṇaḥ

कथं कालवशं प्राप्तः पाण्डवेयो युधिष्ठिरः ।
आत्मानमुपमां कृत्वा परेषां वर्तते तु यः

kathaṃ kālavaśaṃ prāptaḥ pāṇḍaveyo yudhiṣṭhiraḥ |
ātmānamupamāṃ kṛtvā pareṣāṃ vartate tu yaḥ

मात्रा सहैव कौरव्यः कथं कालवशं गतः ।
पालितः सुचिरं कालं फलकाले यथा द्रुमः

mātrā sahaiva kauravyaḥ kathaṃ kālavaśaṃ gataḥ |
pālitaḥ suciraṃ kālaṃ phalakāle yathā drumaḥ

भग्नः स्याद्वायुवेगेन तथा राजा युधिष्ठिरः ।
यौवराज्येऽभिषिक्तेन पितुर्येनाहृतं यशः

bhagnaḥ syādvāyuvegena tathā rājā yudhiṣṭhiraḥ |
yauvarājye'bhiṣiktena pituryenāhṛtaṃ yaśaḥ

आत्मनश्च पितुश्चैव सत्यधर्मप्रवृत्तिभिः ।
यच्च सा वनवासेन तन्माता दुःखभागिनी

ātmanaśca pituścaiva satyadharmapravṛttibhiḥ |
yacca sā vanavāsena tanmātā duḥkhabhāginī

कालेन सह संमग्नो धिक्कृतान्तमनर्थकम् ।
यच्च सा वनवासेन तन्माता दुःखभागिनी

kālena saha saṃmagno dhikkṛtāntamanarthakam |
yacca sā vanavāsena tanmātā duḥkhabhāginī

पुत्रगृध्नुतया कुन्ती न भर्तारं मृतात्वनु ।
अल्पकालं कुले जाता भर्तुः प्रीतिमवाप या

putragṛdhnutayā kuntī na bhartāraṃ mṛtātvanu |
alpakālaṃ kule jātā bhartuḥ prītimavāpa yā

दग्धाऽद्य सह पुत्रैः सा असंपूर्णमनोरा ।
मृतो भीम इति श्रुत्वा मनो न श्रद्दधाति मे

dagdhā'dya saha putraiḥ sā asaṃpūrṇamanorā |
mṛto bhīma iti śrutvā mano na śraddadhāti me

एतच्च चिन्तयानस्य व्यथितं बहुधा मनः ।
अवधूय च मे देहं हृदयेन विदीर्यते

etacca cintayānasya vyathitaṃ bahudhā manaḥ |
avadhūya ca me dehaṃ hṛdayena vidīryate

पीनस्कन्धश्चारुबाहुर्मेरुकूटसमो युवा ।
मृतो भीम इति श्रुत्वा मनो न श्रद्दधाति मे

pīnaskandhaścārubāhurmerukūṭasamo yuvā |
mṛto bhīma iti śrutvā mano na śraddadhāti me

अतित्यागी च योधी च क्षिप्रहस्तो दृढायुधः ।
प्रपत्तिमाँल्लब्धलक्षो रथयानविशारदः

atityāgī ca yodhī ca kṣiprahasto dṛḍhāyudhaḥ |
prapattimām̐llabdhalakṣo rathayānaviśāradaḥ

दूरपाती त्वसंभ्रान्तो महावीर्यो महास्त्रवान् ।
अदीनात्मा नरश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्

dūrapātī tvasaṃbhrānto mahāvīryo mahāstravān |
adīnātmā naraśreṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām

येन प्राच्याश्च सौवीरा दाक्षिणात्याश्च निर्जिताः ।
ख्यापितं येन शूरेण त्रिषु लोकेषु पौरुषम्

yena prācyāśca sauvīrā dākṣiṇātyāśca nirjitāḥ |
khyāpitaṃ yena śūreṇa triṣu lokeṣu pauruṣam

यस्मिञ्जाते विशोकाऽभूत्कुन्ती पाण्डुश्च वीर्यवान् ।
पुरन्दरसमो जिष्णुः कथं कालवशं गतः

yasmiñjāte viśokā'bhūtkuntī pāṇḍuśca vīryavān |
purandarasamo jiṣṇuḥ kathaṃ kālavaśaṃ gataḥ

कथं तावृषभष्कन्धौ सिंहविक्रान्तगामिनौ ।
मर्त्यधर्ममनुप्राप्तौ यमावरिनिवर्हणौ

kathaṃ tāvṛṣabhaṣkandhau siṃhavikrāntagāminau |
martyadharmamanuprāptau yamāvarinivarhaṇau

वत्सा गताः क्व मां वृद्धं विहाय भृशमातुरम् ।
हा स्नुषे मम वार्ष्णेयि निधाय हृदि मे शुचम्

vatsā gatāḥ kva māṃ vṛddhaṃ vihāya bhṛśamāturam |
hā snuṣe mama vārṣṇeyi nidhāya hṛdi me śucam

वारणावतयात्रायां के स्युर्वै शकुनाः पथि ।
एवमल्पायुषो लोके भविष्यन्ति पृथासुताः

vāraṇāvatayātrāyāṃ ke syurvai śakunāḥ pathi |
evamalpāyuṣo loke bhaviṣyanti pṛthāsutāḥ

संशप्ता इति कैर्यूयं वत्सान्दर्शय मे पृथे ।
ममैव नाथा मन्नाथा मम नेत्राणि पाण्डवाः

saṃśaptā iti kairyūyaṃ vatsāndarśaya me pṛthe |
mamaiva nāthā mannāthā mama netrāṇi pāṇḍavāḥ

हा पाण्डवा मे हे वत्सा हा सिंहशिशवो मम ।
मातङ्गा हा ममोत्तुङ्गा हा ममानन्दवर्धनाः

hā pāṇḍavā me he vatsā hā siṃhaśiśavo mama |
mātaṅgā hā mamottuṅgā hā mamānandavardhanāḥ

मम हीनस्य युष्माभिः सर्वलोकास्तमोवृताः ।
कदा द्रष्टाऽस्मि कौन्तेयांस्तरुणादित्यवर्चसः

mama hīnasya yuṣmābhiḥ sarvalokāstamovṛtāḥ |
kadā draṣṭā'smi kaunteyāṃstaruṇādityavarcasaḥ

अदृष्ट्वा वो महाबाहून्पुत्रवन्मम नन्दनाः ।
क्व गतिर्मे क्व गच्छामि कुतो द्रक्ष्यामि मे शिशून्

adṛṣṭvā vo mahābāhūnputravanmama nandanāḥ |
kva gatirme kva gacchāmi kuto drakṣyāmi me śiśūn

हा युधिष्ठिर हा भीम हा हा फल्गुन हा यमौ ।
मा गच्छत निवर्तध्वं मयि कोपं विमुञ्चत

hā yudhiṣṭhira hā bhīma hā hā phalguna hā yamau |
mā gacchata nivartadhvaṃ mayi kopaṃ vimuñcata

श्रुत्वा तत्क्रन्दितं तस्य तिलोदं च प्रसिञ्चतः ।
देशं कालं समाज्ञाय विदुरः प्रत्यभाषत

śrutvā tatkranditaṃ tasya tilodaṃ ca prasiñcataḥ |
deśaṃ kālaṃ samājñāya viduraḥ pratyabhāṣata

मा शोचीस्त्वं नरव्याघ्र जहि शोकं महाधृते ।
न तेषां विद्यते मृत्युः प्राप्तकालं कृतं मया

mā śocīstvaṃ naravyāghra jahi śokaṃ mahādhṛte |
na teṣāṃ vidyate mṛtyuḥ prāptakālaṃ kṛtaṃ mayā

एतच्च तेभ्य उदकं विप्रसिञ्च न भारत ।
क्षत्तेदमब्रवीद्भीष्मं कौरवाणामशृण्वताम्

etacca tebhya udakaṃ viprasiñca na bhārata |
kṣattedamabravīdbhīṣmaṃ kauravāṇāmaśṛṇvatām

क्षत्तारमुपसंगम्य बाष्पोत्पीडकलस्वरः ।
मन्दंमन्दमुवाचेदं विदुरं संगमे नृप

kṣattāramupasaṃgamya bāṣpotpīḍakalasvaraḥ |
mandaṃmandamuvācedaṃ viduraṃ saṃgame nṛpa

कथं ते तात जीवन्ति पाण्डोः पुत्रा महाबलाः ।
कथमस्मत्कृते पक्षः पाण्डोर्न हि निपातितः

kathaṃ te tāta jīvanti pāṇḍoḥ putrā mahābalāḥ |
kathamasmatkṛte pakṣaḥ pāṇḍorna hi nipātitaḥ

कथं मत्प्रमुखाः सर्वे प्रमुक्ता महतो भयात् ।
जननी गरुडेनेव कुरवस्ते समुद्धृताः

kathaṃ matpramukhāḥ sarve pramuktā mahato bhayāt |
jananī garuḍeneva kuravaste samuddhṛtāḥ

एवमुक्तस्तु कौरव्य कौरवाणामशृण्वताम् ।
आचचक्षे स धर्मात्मा भीष्मायाद्भुतकर्मणे

evamuktastu kauravya kauravāṇāmaśṛṇvatām |
ācacakṣe sa dharmātmā bhīṣmāyādbhutakarmaṇe

धृतराष्ट्रस्य शकुने राज्ञो दुर्योधनस्य च ।
विनाशे पाण्डुपुत्राणां कृतो मतिविनिश्चयः

dhṛtarāṣṭrasya śakune rājño duryodhanasya ca |
vināśe pāṇḍuputrāṇāṃ kṛto mativiniścayaḥ

तत्राहमपि च ज्ञात्वा तस्य पापस्य निश्चयम् ।
तं जिघांसुरहं चापि तेषामनुमते स्थितः

tatrāhamapi ca jñātvā tasya pāpasya niścayam |
taṃ jighāṃsurahaṃ cāpi teṣāmanumate sthitaḥ

ततो जतुगृहं गत्वा दहनेऽस्मिन्नियोजिते ।
पृथायाश्च सपुत्राया धार्तराष्ट्रस्य शासनात्

tato jatugṛhaṃ gatvā dahane'sminniyojite |
pṛthāyāśca saputrāyā dhārtarāṣṭrasya śāsanāt

ततः खनकमाहूय सुरङ्गं वै बिलं तदा ।
सुगूढं कारयित्वा ते कुन्त्या पाण्डुसुतास्तदा

tataḥ khanakamāhūya suraṅgaṃ vai bilaṃ tadā |
sugūḍhaṃ kārayitvā te kuntyā pāṇḍusutāstadā

निष्क्रामिता मया पूर्वं मा स्म शोके मनः कृथाः ।
ततस्तु नावमारोप्य सहपुत्रां पृथामहम्

niṣkrāmitā mayā pūrvaṃ mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ |
tatastu nāvamāropya sahaputrāṃ pṛthāmaham

दत्त्वाऽभयं सपुत्रायै कुन्त्यै गृहमदाहयम् ।
तस्मात्ते मा स्म भूद्दुःखं मुक्ताः पापात्तु पाण्डवाः

dattvā'bhayaṃ saputrāyai kuntyai gṛhamadāhayam |
tasmātte mā sma bhūdduḥkhaṃ muktāḥ pāpāttu pāṇḍavāḥ

निर्गताः पाण्डवा राजन्मात्रा सह परन्तपाः ।
अग्निहादान्महाघोरान्मया तस्मादुपायतः

nirgatāḥ pāṇḍavā rājanmātrā saha parantapāḥ |
agnihādānmahāghorānmayā tasmādupāyataḥ

मा स्म शोकमिमं कार्षीर्जीवन्त्येव च पाण्डवाः ।
प्रच्छन्ना विचिरिष्यन्ति यावत्कालस्य पर्ययः

mā sma śokamimaṃ kārṣīrjīvantyeva ca pāṇḍavāḥ |
pracchannā viciriṣyanti yāvatkālasya paryayaḥ

तस्मिन्युधिष्ठिरं काले द्रक्ष्यन्ति भुवि मानवाः ।
विमलं कृष्णपक्षान्ते जगच्चन्द्रमिवोदितम्

tasminyudhiṣṭhiraṃ kāle drakṣyanti bhuvi mānavāḥ |
vimalaṃ kṛṣṇapakṣānte jagaccandramivoditam

न तस्य नाशं पश्यामि यस्य भ्राता धनञ्जयः ।
भीमसेनश्च दुर्धर्षौ माद्रीपुत्रौ च तौ यमौ

na tasya nāśaṃ paśyāmi yasya bhrātā dhanañjayaḥ |
bhīmasenaśca durdharṣau mādrīputrau ca tau yamau

ततः संहृष्टसर्वाङ्गो भीष्मो विदुरमब्रवीत् ।
दिष्ट्यादिष्ट्येति संहृष्टः पूजयानो महामतिम्

tataḥ saṃhṛṣṭasarvāṅgo bhīṣmo viduramabravīt |
diṣṭyādiṣṭyeti saṃhṛṣṭaḥ pūjayāno mahāmatim

युक्तं चैवानुरूपं च कृतं तात शुभं त्वया ।
वयं विमोक्षिता दुःखात्पाण्डुपक्षो न नाशितः

yuktaṃ caivānurūpaṃ ca kṛtaṃ tāta śubhaṃ tvayā |
vayaṃ vimokṣitā duḥkhātpāṇḍupakṣo na nāśitaḥ

एवमुक्त्वा विवेशाथ पुरं जनशताकुलम् ।
कुरुभिः सहितो राजन्नागरैश्च पितामहः

evamuktvā viveśātha puraṃ janaśatākulam |
kurubhiḥ sahito rājannāgaraiśca pitāmahaḥ

अथाम्बिकेयः सामात्यः सकर्णः सहसौबलः ।
सात्मजः पार्थनाशस्य स्मरंस्तथ्यं जर्ष च

athāmbikeyaḥ sāmātyaḥ sakarṇaḥ sahasaubalaḥ |
sātmajaḥ pārthanāśasya smaraṃstathyaṃ jarṣa ca

भीष्मश्च राजन्दुर्धर्षो विदुरश्च महामतिः ।
जहृषाते स्मरन्तौ तौ जातुषाग्नेर्विमोचनम्

bhīṣmaśca rājandurdharṣo viduraśca mahāmatiḥ |
jahṛṣāte smarantau tau jātuṣāgnervimocanam

सत्यशीलगुणाचारै रागैर्जानपदोद्भवैः ।
द्रोणादयश्च धर्मैस्तु तेषां तान्मोचितान्विदुः

satyaśīlaguṇācārai rāgairjānapadodbhavaiḥ |
droṇādayaśca dharmaistu teṣāṃ tānmocitānviduḥ

शौर्यलावण्यमाहात्म्यै रूपैः प्राणबलैरपि ।
स्वस्थान्पार्थानमन्यन्त पौरजानपदास्तथा

śauryalāvaṇyamāhātmyai rūpaiḥ prāṇabalairapi |
svasthānpārthānamanyanta paurajānapadāstathā

अन्ये जनाः प्राकृताश्च स्त्रियश्च बहुलास्तदा ।
शङ्कमाना वदन्ति स्म दग्धा जीवन्ति वा न वा

anye janāḥ prākṛtāśca striyaśca bahulāstadā |
śaṅkamānā vadanti sma dagdhā jīvanti vā na vā