Chapter 152: Duryodhana urges exile to Varanavata

प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनञ्जयम् ।
दुर्योधनो लक्षयित्वा पर्यतप्यत दुर्मनाः

prāṇādhikaṃ bhīmasenaṃ kṛtavidyaṃ dhanañjayam |
duryodhano lakṣayitvā paryatapyata durmanāḥ

ततो वैकर्तनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः ।
अनेकारभ्युपायैस्ते जिघांसन्ति स्म पाण्डवान्

tato vaikartanaḥ karṇaḥ śakuniścāpi saubalaḥ |
anekārabhyupāyaiste jighāṃsanti sma pāṇḍavān

पाण्डवा अपि तत्सर्वं प्रतिचक्रुर्यथाबलम् ।
उद्भावनमकुर्वन्तो विदुरस्य मते स्थिताः

pāṇḍavā api tatsarvaṃ praticakruryathābalam |
udbhāvanamakurvanto vidurasya mate sthitāḥ

गुणैः समुदितान्दृष्ट्वा पौराः पाण्डुसुतांस्तदा ।
कथयाञ्चक्रिरे तेषां गुणान्संसत्सु भारत

guṇaiḥ samuditāndṛṣṭvā paurāḥ pāṇḍusutāṃstadā |
kathayāñcakrire teṣāṃ guṇānsaṃsatsu bhārata

राज्यप्राप्तिं च संप्राप्तं ज्येष्ठं पाण्डुसुतं तदा ।
कथयन्ति स्म संभूय चत्वरेषु सभासु च

rājyaprāptiṃ ca saṃprāptaṃ jyeṣṭhaṃ pāṇḍusutaṃ tadā |
kathayanti sma saṃbhūya catvareṣu sabhāsu ca

प्रज्ञाश्चक्षुरचक्षुष्ट्वाद्धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
राज्यं न प्राप्तवान्पूर्वं स कथं नृपतिर्भवेत्

prajñāścakṣuracakṣuṣṭvāddhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ |
rājyaṃ na prāptavānpūrvaṃ sa kathaṃ nṛpatirbhavet

तथा शान्तनवो भीष्मः सत्यसन्धो महाव्रतः ।
प्रत्याख्याय पुरा राज्यं न स जातु ग्रहीष्यति

tathā śāntanavo bhīṣmaḥ satyasandho mahāvrataḥ |
pratyākhyāya purā rājyaṃ na sa jātu grahīṣyati

ते वयं पाण्डवज्येष्ठं तरुणं वृद्धशीलिनम् ।
अभिषिञ्चाम साध्वद्य सत्यकारुण्यवेदिनम्

te vayaṃ pāṇḍavajyeṣṭhaṃ taruṇaṃ vṛddhaśīlinam |
abhiṣiñcāma sādhvadya satyakāruṇyavedinam

स हि भीष्मं शान्तनवं धृतराष्ट्रं च धर्मवित् ।
सपुत्रं विविधैर्भोगैर्योजयिष्यति पूजयन्

sa hi bhīṣmaṃ śāntanavaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca dharmavit |
saputraṃ vividhairbhogairyojayiṣyati pūjayan

तेषां दुर्योधनः श्रुत्वा तानि वाक्यानि जल्पताम् ।
युधिष्ठिरानुरक्तानां पर्यतप्यत दुर्मतिः

teṣāṃ duryodhanaḥ śrutvā tāni vākyāni jalpatām |
yudhiṣṭhirānuraktānāṃ paryatapyata durmatiḥ

स तप्यमानो दुष्टात्मा तेषां वाचो न चक्षमे ।
ईर्ष्यया चापि संतप्तो धृतराष्ट्रमुपागमत्

sa tapyamāno duṣṭātmā teṣāṃ vāco na cakṣame |
īrṣyayā cāpi saṃtapto dhṛtarāṣṭramupāgamat

ततो विरहितं दृष्ट्वा पितरं प्रतिपूज्य सः ।
पौरानुरागसंतप्तः पश्चादिदमभाषत

tato virahitaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ pratipūjya saḥ |
paurānurāgasaṃtaptaḥ paścādidamabhāṣata

श्रुता मे जल्पतां तात पौराणामशिवा गिरः ।
त्वामनादृत्य भीष्मं च पतिमिच्छन्ति पाण्डवम्

śrutā me jalpatāṃ tāta paurāṇāmaśivā giraḥ |
tvāmanādṛtya bhīṣmaṃ ca patimicchanti pāṇḍavam

मतमेतच्च भीष्मस्य न स राज्यं बुभुक्षति ।
अस्माकं तु परां पीडां चिकीर्षन्ति पुरे जनाः

matametacca bhīṣmasya na sa rājyaṃ bubhukṣati |
asmākaṃ tu parāṃ pīḍāṃ cikīrṣanti pure janāḥ

पितृतः प्राप्तवान्राज्यं पाण्डुरात्मगुणैः पुरा ।
त्वमन्धगुणसंयोगात्प्राप्तं राज्यं न लब्धवान्

pitṛtaḥ prāptavānrājyaṃ pāṇḍurātmaguṇaiḥ purā |
tvamandhaguṇasaṃyogātprāptaṃ rājyaṃ na labdhavān

स एष पाण्डोर्दायाद्यं यदि प्राप्नोति पाण्डवः ।
तस्य पुत्रो ध्रुवं प्राप्तस्तस्य तस्यापि चापरः

sa eṣa pāṇḍordāyādyaṃ yadi prāpnoti pāṇḍavaḥ |
tasya putro dhruvaṃ prāptastasya tasyāpi cāparaḥ

ते वयं राजवंशेन हीनाः सह सुतैरपि ।
अवज्ञाता भविष्यामो लोकस्य जगतीपते

te vayaṃ rājavaṃśena hīnāḥ saha sutairapi |
avajñātā bhaviṣyāmo lokasya jagatīpate

सततं निरयं प्राप्ताः परपिण्डोपजीविनः ।
न भवेम यथा राजंस्तथा नीतिर्विधीयताम्

satataṃ nirayaṃ prāptāḥ parapiṇḍopajīvinaḥ |
na bhavema yathā rājaṃstathā nītirvidhīyatām

यदि त्वं हि पुरा राजन्निदं राज्यमवाप्तवान् ।
ध्रुवं प्राप्स्याम च वयं राज्यमप्यवशे जने

yadi tvaṃ hi purā rājannidaṃ rājyamavāptavān |
dhruvaṃ prāpsyāma ca vayaṃ rājyamapyavaśe jane

धृतराष्ट्रस्तु पुत्रस्य श्रुत्वा वचनमीदृशम् ।
मुहूर्तमिव संचिन्त्य दुर्योधनमथाब्रवीत्

dhṛtarāṣṭrastu putrasya śrutvā vacanamīdṛśam |
muhūrtamiva saṃcintya duryodhanamathābravīt

धर्मनित्यस्तथा पाण्डुः सुप्रीतो मयि कौरवः ।
सर्वेषु ज्ञातिषु तथा मदीयेषु विशेषतः

dharmanityastathā pāṇḍuḥ suprīto mayi kauravaḥ |
sarveṣu jñātiṣu tathā madīyeṣu viśeṣataḥ

नात्र किंचन जानाति भोजनादि चिकीर्षितम् ।
निवेदयति तत्सर्वं मयि धर्मभृतां वरः

nātra kiṃcana jānāti bhojanādi cikīrṣitam |
nivedayati tatsarvaṃ mayi dharmabhṛtāṃ varaḥ

तस्य पुत्रो यथा पाण्डुस्तथा धर्मपरः सदा ।
गुणावाँल्लोकविख्यातो नगरे च प्रतिष्ठितः

tasya putro yathā pāṇḍustathā dharmaparaḥ sadā |
guṇāvām̐llokavikhyāto nagare ca pratiṣṭhitaḥ

स कथं शक्यतेऽस्माभिरपाक्रष्टुं नरर्षभः ।
राज्यमेष हि नः प्राप्तः ससहयो विशेषतः

sa kathaṃ śakyate'smābhirapākraṣṭuṃ nararṣabhaḥ |
rājyameṣa hi naḥ prāptaḥ sasahayo viśeṣataḥ

भृता हि पाण्डुनाऽमात्या बलं च सततं मतम् ।
धृताः पुत्राश्च पौत्राश्च तेषामपि विशेषतः

bhṛtā hi pāṇḍunā'mātyā balaṃ ca satataṃ matam |
dhṛtāḥ putrāśca pautrāśca teṣāmapi viśeṣataḥ

ते तथा संस्तुतास्तात विषये पाण्डुना नराः ।
कथं युधिष्ठिरस्यार्थे न नो हन्युः सबान्धवान्

te tathā saṃstutāstāta viṣaye pāṇḍunā narāḥ |
kathaṃ yudhiṣṭhirasyārthe na no hanyuḥ sabāndhavān

नैते विषयमिच्छेयुर्धर्मत्यागे विशेषतः ।
ते वयं कौरवेन्द्राणामेतेषां च महात्मनाम्

naite viṣayamiccheyurdharmatyāge viśeṣataḥ |
te vayaṃ kauravendrāṇāmeteṣāṃ ca mahātmanām

कथं न वाच्यतां तात गच्छेम जगतस्तथा

kathaṃ na vācyatāṃ tāta gacchema jagatastathā

मध्यस्थः सततं भीष्मो द्रोणपुत्रो मयि स्थितः ।
यतः पुतस्ततो द्रोणो भविता नात्र संशयः

madhyasthaḥ satataṃ bhīṣmo droṇaputro mayi sthitaḥ |
yataḥ putastato droṇo bhavitā nātra saṃśayaḥ

कृपः शारद्वतश्चैव यत एव वयं ततः ।
बागिनेयं ततो द्रौणिं न त्यक्ष्यति कथंचन

kṛpaḥ śāradvataścaiva yata eva vayaṃ tataḥ |
bāgineyaṃ tato drauṇiṃ na tyakṣyati kathaṃcana

क्षत्ता तु बन्धुरस्माकं प्रच्छन्नस्तु ततः परैः ।
न चैकः स समर्थोऽस्मान्पाण्डवार्थे प्रबाधितुम्

kṣattā tu bandhurasmākaṃ pracchannastu tataḥ paraiḥ |
na caikaḥ sa samartho'smānpāṇḍavārthe prabādhitum

सुविस्रब्धान्पाण्डुसुतान्सह मात्रा विवासय ।
वारणावतमद्यैव नात्र दोषो भविष्यति

suvisrabdhānpāṇḍusutānsaha mātrā vivāsaya |
vāraṇāvatamadyaiva nātra doṣo bhaviṣyati

विनिद्राकरणं घोरं हृदि शल्यमिवार्पितम् ।
शोपकपावकमुद्धूतं कर्मणानेन नाशय

vinidrākaraṇaṃ ghoraṃ hṛdi śalyamivārpitam |
śopakapāvakamuddhūtaṃ karmaṇānena nāśaya