Chapter 151: Yudhishthira made yuvaraja; Drona's fee from Arjuna

धृतराष्ट्रस्तु राजन्द्रे यदा कौरवनन्दनम् ।
युधिष्ठिरं विजानन्वै समर्थं राज्यरक्षणे

dhṛtarāṣṭrastu rājandre yadā kauravanandanam |
yudhiṣṭhiraṃ vijānanvai samarthaṃ rājyarakṣaṇe

यौवराज्याभिषेकार्थममन्त्रयत मन्त्रिभिः ।
ते तु बुद्ध्वान्वतप्यन्त धृतराष्ट्रात्मजास्तदा

yauvarājyābhiṣekārthamamantrayata mantribhiḥ |
te tu buddhvānvatapyanta dhṛtarāṣṭrātmajāstadā

ततः संवत्सरस्यान्ते यौवराज्याय पार्थिव ।
स्थापितो धृतराष्ट्रेण पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः

tataḥ saṃvatsarasyānte yauvarājyāya pārthiva |
sthāpito dhṛtarāṣṭreṇa pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ

ततोऽदीर्घेण कालेन कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
पितुरन्तर्दधे कीर्तिं शीलवृत्तसमाधिभिः

tato'dīrgheṇa kālena kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
piturantardadhe kīrtiṃ śīlavṛttasamādhibhiḥ

असियुद्धे गदायुद्धे रथयुद्धे च पाण्डवः ।
संकर्षणादशिक्षद्वै शश्वच्छिक्षां वृकोदरः

asiyuddhe gadāyuddhe rathayuddhe ca pāṇḍavaḥ |
saṃkarṣaṇādaśikṣadvai śaśvacchikṣāṃ vṛkodaraḥ

समाप्तशिक्षो भीमस्तु द्युमत्सेनसमो बले ।
पराक्रमेण संपन्नो भ्रातॄणामचरद्वशे

samāptaśikṣo bhīmastu dyumatsenasamo bale |
parākrameṇa saṃpanno bhrātṝṇāmacaradvaśe

प्रगाढदृढमुष्टित्वे लाघवे वेधने तथा ।
क्षुरनाराचभल्लानां विपाठानां च तत्त्ववित्

pragāḍhadṛḍhamuṣṭitve lāghave vedhane tathā |
kṣuranārācabhallānāṃ vipāṭhānāṃ ca tattvavit

ऋजुवक्रविशालानां प्रयोक्ता फाल्गुनोऽभवत् ।
लाघवे सौष्ठवे चैव नान्यः कश्चन विद्यते

ṛjuvakraviśālānāṃ prayoktā phālguno'bhavat |
lāghave sauṣṭhave caiva nānyaḥ kaścana vidyate

बीभत्सुसदृशो लोक इति द्रोणो व्यवस्थितः ।
ततोऽब्रवीद्गुडाकेशं द्रोणः कौरवसंसदि

bībhatsusadṛśo loka iti droṇo vyavasthitaḥ |
tato'bravīdguḍākeśaṃ droṇaḥ kauravasaṃsadi

अगस्त्यस्य धनुर्वेदे शिष्यो मम गुरुः पुरा ।
अग्निवेश्य इति ख्यातस्तस्य शिष्योऽस्मि भारत

agastyasya dhanurvede śiṣyo mama guruḥ purā |
agniveśya iti khyātastasya śiṣyo'smi bhārata

तीर्थात्तीर्थं गमयितुमहमेतत्समुद्यतः ।
तपसा यन्मया प्राप्तममोघमशनिप्रभम्

tīrthāttīrthaṃ gamayitumahametatsamudyataḥ |
tapasā yanmayā prāptamamoghamaśaniprabham

अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम यद्दहेत्पृथिवीमपि ।
ददता गुरुणा चोक्तं न मनुष्येष्विदंत्वया

astraṃ brahmaśiro nāma yaddahetpṛthivīmapi |
dadatā guruṇā coktaṃ na manuṣyeṣvidaṃtvayā

भारद्वाज विमोक्तव्यमल्पवीर्येषु संयुगे ।
यद्यदन्तर्हितं भूतं किंचिद्युद्ध्येत्त्वया सह

bhāradvāja vimoktavyamalpavīryeṣu saṃyuge |
yadyadantarhitaṃ bhūtaṃ kiṃcidyuddhyettvayā saha

महातेजस्त्वमेतेन हन्याः शस्त्रेण संयुगे ।
त्वया प्राप्तमिदं वीर दिव्यं नान्योऽर्हति त्विदम्

mahātejastvametena hanyāḥ śastreṇa saṃyuge |
tvayā prāptamidaṃ vīra divyaṃ nānyo'rhati tvidam

समयस्तु त्वया रक्ष्यो मुनिसृष्टो विशांपते ।
आचार्यदक्षिणां देहि ज्ञातिग्रामस्य पश्यतः

samayastu tvayā rakṣyo munisṛṣṭo viśāṃpate |
ācāryadakṣiṇāṃ dehi jñātigrāmasya paśyataḥ

ददानीति प्रतिज्ञाते फाल्गुनेनाब्रवीद्गुरुः ।
युद्धेऽहं प्रतियोद्धव्यो युध्यमानस्त्वयाऽनघ

dadānīti pratijñāte phālgunenābravīdguruḥ |
yuddhe'haṃ pratiyoddhavyo yudhyamānastvayā'nagha

तथेति च प्रतिज्ञाय द्रोणाय कुरुपुङ्गवः ।
उपसंगृह्य चरणावुपतस्थे विनीतवत्

tatheti ca pratijñāya droṇāya kurupuṅgavaḥ |
upasaṃgṛhya caraṇāvupatasthe vinītavat

द्रोणो जगाद वचनं समालिङ्ग्य तु फाल्गुनम् ।
यन्मयोक्तं पुरा पार्थ तव लोके नरं क्वचित्

droṇo jagāda vacanaṃ samāliṅgya tu phālgunam |
yanmayoktaṃ purā pārtha tava loke naraṃ kvacit

सदृशं कारये नैव सर्वप्रहरणे युधि ।
तत्कृतं च मया सम्यक्तव तुल्यो न वर्तते

sadṛśaṃ kāraye naiva sarvapraharaṇe yudhi |
tatkṛtaṃ ca mayā samyaktava tulyo na vartate

देवा युधि न शक्तास्त्वां योद्धुं दैत्या न दानवाः ।
नाहं त्वत्तो विशिष्टोऽस्मि किं पुनर्मानवा रणे

devā yudhi na śaktāstvāṃ yoddhuṃ daityā na dānavāḥ |
nāhaṃ tvatto viśiṣṭo'smi kiṃ punarmānavā raṇe

एकस्तवाधिको लोके यो हि वृष्णिकुलोद्भवः ।
कृष्णः कमलपत्राक्षः कंसकालियसूदनः

ekastavādhiko loke yo hi vṛṣṇikulodbhavaḥ |
kṛṣṇaḥ kamalapatrākṣaḥ kaṃsakāliyasūdanaḥ

स जेता सर्वलोकानां सर्वप्रहरणायुधः ।
नैतावता ते पार्थाहं भवाम्यनृतवागिह

sa jetā sarvalokānāṃ sarvapraharaṇāyudhaḥ |
naitāvatā te pārthāhaṃ bhavāmyanṛtavāgiha

तदधीनं जगत्सर्वं तत्प्रलीनं तदुद्भवम् ।
तत्पदं न विजानन्ति ब्रह्मेशानादयोऽपि वा

tadadhīnaṃ jagatsarvaṃ tatpralīnaṃ tadudbhavam |
tatpadaṃ na vijānanti brahmeśānādayo'pi vā

तन्नाभिप्रभवो ब्रह्मा सर्वभूतानि निर्ममे ।
स एव कर्ता भोक्ता च संहर्ता च जगन्मयम्

tannābhiprabhavo brahmā sarvabhūtāni nirmame |
sa eva kartā bhoktā ca saṃhartā ca jaganmayam

स एव भूतं भव्यं च भवच्च पुरुषः परः ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः

sa eva bhūtaṃ bhavyaṃ ca bhavacca puruṣaḥ paraḥ |
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ

प्रादुर्भवति योगात्मा पालनार्थं स लीलया ।
तत्तुल्यो हि न जायेत न जातो न जनिष्यते

prādurbhavati yogātmā pālanārthaṃ sa līlayā |
tattulyo hi na jāyeta na jāto na janiṣyate

स हि मातुलजोऽभूत्ते चराचरगुरुः पिता ।
को हि तं जेतुमीहेत जानन्नात्महितं नरः

sa hi mātulajo'bhūtte carācaraguruḥ pitā |
ko hi taṃ jetumīheta jānannātmahitaṃ naraḥ

श्यालश्च ते सखा चासौ तस्य त्वं प्राणवल्लभः ।
स्नेहमभ्यधिकं तस्य तव सख्यमवस्थितम्

śyālaśca te sakhā cāsau tasya tvaṃ prāṇavallabhaḥ |
snehamabhyadhikaṃ tasya tava sakhyamavasthitam

न तेन भवतो युद्धं भविता नर्मतोऽपि वा ।
अपिचार्थे तव पुरा शक्रेण किल चोदितः

na tena bhavato yuddhaṃ bhavitā narmato'pi vā |
apicārthe tava purā śakreṇa kila coditaḥ

गोकुले वर्धमानस्तु नन्दगोपस्य कारणात् ।
ममांशः पाण्डवो लोके पृथिव्यां पुरुषोत्तमः

gokule vardhamānastu nandagopasya kāraṇāt |
mamāṃśaḥ pāṇḍavo loke pṛthivyāṃ puruṣottamaḥ

कौन्तेयावरजः श्रीमानर्जुनो नाम वीर्यवान् ।
भुवो भारापहरणे साहाय्यं ते करिष्यति

kaunteyāvarajaḥ śrīmānarjuno nāma vīryavān |
bhuvo bhārāpaharaṇe sāhāyyaṃ te kariṣyati

तदर्थमभयं देहि पाहि चास्मत्कृते प्रभो ।
इत्युक्तः पुण्डरीकाक्षस्तदा शक्रेण फल्गुन

tadarthamabhayaṃ dehi pāhi cāsmatkṛte prabho |
ityuktaḥ puṇḍarīkākṣastadā śakreṇa phalguna

तमुवाच ततः श्रीमाञ्शङ्खचक्रगदाधरः ।
जानामि पाण्डवे वंशे जातं पार्थं पितृष्वसुः

tamuvāca tataḥ śrīmāñśaṅkhacakragadādharaḥ |
jānāmi pāṇḍave vaṃśe jātaṃ pārthaṃ pitṛṣvasuḥ

पुत्रं परमधर्मिष्ठं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
पालयामि त्वदंशं तं सर्वलोकमहाभुजम्

putraṃ paramadharmiṣṭhaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam |
pālayāmi tvadaṃśaṃ taṃ sarvalokamahābhujam

आवयोः सख्यसदृशं न च लोके भविष्यति ।
यस्तद्भक्तः समद्भक्तो यस्तं द्वेष्टि स मामपि

āvayoḥ sakhyasadṛśaṃ na ca loke bhaviṣyati |
yastadbhaktaḥ samadbhakto yastaṃ dveṣṭi sa māmapi

यन्मे वित्तं तु तत्तस्य तं विनाहं न जीवये ।
इति पार्थ पुरा शक्रमाह सर्वेश्वरो हरिः

yanme vittaṃ tu tattasya taṃ vināhaṃ na jīvaye |
iti pārtha purā śakramāha sarveśvaro hariḥ

तस्मात्तवापि सदृशस्तं विनाभ्यधिकः पुमान् ।
न चेह भविता लोके तमेव शरणं व्रज

tasmāttavāpi sadṛśastaṃ vinābhyadhikaḥ pumān |
na ceha bhavitā loke tameva śaraṇaṃ vraja

शरण्यः सर्वभूतानां देवदेवो जनार्दनः

śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ devadevo janārdanaḥ

तथेति च प्रतिज्ञाय द्रोणाय कुरुपुङ्गवः ।
उपसंगृह्य चरणौ युधिष्ठिरवशोऽभवत्

tatheti ca pratijñāya droṇāya kurupuṅgavaḥ |
upasaṃgṛhya caraṇau yudhiṣṭhiravaśo'bhavat

स्वभावादगमच्छब्दो महीं सागरमेखलाम् ।
अर्जुनस्य समो लोके नास्ति कश्चिद्धनुर्धरः

svabhāvādagamacchabdo mahīṃ sāgaramekhalām |
arjunasya samo loke nāsti kaściddhanurdharaḥ

गदायुद्धेऽसियुद्धे च रथयुद्धे च पाण्डवः ।
पारगश्च धनुर्युद्धे बभूवाथ धनञ्जयः

gadāyuddhe'siyuddhe ca rathayuddhe ca pāṇḍavaḥ |
pāragaśca dhanuryuddhe babhūvātha dhanañjayaḥ

नीतिमान्सकलां नीतिं विबुधाधिपतेस्तदा ।
अस्त्रे शस्त्रे च शास्त्रे च रथनागाश्वकर्मणि ।
अवाप्य सहदेवोऽपि भ्रातॄणां ववृते वशे

nītimānsakalāṃ nītiṃ vibudhādhipatestadā |
astre śastre ca śāstre ca rathanāgāśvakarmaṇi |
avāpya sahadevo'pi bhrātṝṇāṃ vavṛte vaśe

द्रोणेनैवं विनीतश्च भ्रातॄणां नकुलः प्रियः ।
चित्रयोधी समाख्यातो बभूवातिरथोदितः

droṇenaivaṃ vinītaśca bhrātṝṇāṃ nakulaḥ priyaḥ |
citrayodhī samākhyāto babhūvātirathoditaḥ

त्रिवर्षकृतयज्ञस्तु गन्धर्वाणामुपप्लवे ।
अर्जुनप्रमुखैः पार्थैः सौवीरः समरे हतः

trivarṣakṛtayajñastu gandharvāṇāmupaplave |
arjunapramukhaiḥ pārthaiḥ sauvīraḥ samare hataḥ

न शशाक वशे कर्तुं यं पाण्डुरपि वीर्यवान् ।
सोऽर्जुनेन वशं नीतो राजासीद्यवनाधिपः

na śaśāka vaśe kartuṃ yaṃ pāṇḍurapi vīryavān |
so'rjunena vaśaṃ nīto rājāsīdyavanādhipaḥ

अतीव बलसंपन्नः सदा मानि कुरून्प्रति ।
विपुलो नाम सौवीरः शस्तः पार्थेन धीमता

atīva balasaṃpannaḥ sadā māni kurūnprati |
vipulo nāma sauvīraḥ śastaḥ pārthena dhīmatā

दत्तामित्र इति ख्यातं सङ्ग्रामे कृतनिश्चयम् ।
सुमित्रं नाम सौवीरमर्जुनोऽदमयच्छरैः

dattāmitra iti khyātaṃ saṅgrāme kṛtaniścayam |
sumitraṃ nāma sauvīramarjuno'damayaccharaiḥ

भीमसेनसहायश्च रथानामयुतं च सः ।
अर्जुनः समरे प्राच्यान्सर्वानेकरथोऽजयत्

bhīmasenasahāyaśca rathānāmayutaṃ ca saḥ |
arjunaḥ samare prācyānsarvānekaratho'jayat

तथैवैकरथो गत्वा दक्षिणामजयद्दिशम् ।
धनौघं प्रापयामास कुरुराष्ट्रं धनञ्जयः

tathaivaikaratho gatvā dakṣiṇāmajayaddiśam |
dhanaughaṃ prāpayāmāsa kururāṣṭraṃ dhanañjayaḥ

यतः पञ्चदशे वर्षे सर्वमेतच्चकार सः ।
तं दृष्ट्वा धार्तराष्ट्राणां ततो भयमजायत

yataḥ pañcadaśe varṣe sarvametaccakāra saḥ |
taṃ dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrāṇāṃ tato bhayamajāyata

यः सर्वान्धृतराष्ट्रस्य पुत्रान्विप्रचकार ह ।
भीमसेनो महाबाहुर्बलाद्बलवतां वरः

yaḥ sarvāndhṛtarāṣṭrasya putrānvipracakāra ha |
bhīmaseno mahābāhurbalādbalavatāṃ varaḥ

अदुष्टभावं तं दोषैर्जगृहुर्दोषबुद्धयः ।
धार्तराष्ट्रास्तथा सर्वे भयाद्भीमस्य कर्मणा

aduṣṭabhāvaṃ taṃ doṣairjagṛhurdoṣabuddhayaḥ |
dhārtarāṣṭrāstathā sarve bhayādbhīmasya karmaṇā

तं दृष्ट्वा कर्मभिः पार्थान्सर्वानागतलक्षणान् ।
बलाद्बहुगुणांस्तेभ्यो बिभियुर्दोषबुद्धयः

taṃ dṛṣṭvā karmabhiḥ pārthānsarvānāgatalakṣaṇān |
balādbahuguṇāṃstebhyo bibhiyurdoṣabuddhayaḥ

एवं सर्वे महात्मानः पाण्डवा मनुजोत्तमाः ।
परराष्ट्राणि निर्जित्य स्वराष्ट्रं ववृधुः पुरा

evaṃ sarve mahātmānaḥ pāṇḍavā manujottamāḥ |
pararāṣṭrāṇi nirjitya svarāṣṭraṃ vavṛdhuḥ purā

ततो बलमतिख्यातं विज्ञाय दृढधन्विनाम् ।
दूषितः सहसा भावो धृतराष्ट्रस्य पाण्डुषु ।
स चिन्तापरमो राजा न निद्रामलभन्निशि

tato balamatikhyātaṃ vijñāya dṛḍhadhanvinām |
dūṣitaḥ sahasā bhāvo dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍuṣu |
sa cintāparamo rājā na nidrāmalabhanniśi