Chapter 106: Vasishtha's cow Nandini and the Vasus' curse

आपवो नाम कोन्वेष वसूनां किं च दुष्कृतम् ।
शशाप यस्मात्कल्याणि स वसूंश्चारुदर्शने ।
यस्याभिशापात्ते सर्वे मानुषीं योनिमागताः

āpavo nāma konveṣa vasūnāṃ kiṃ ca duṣkṛtam |
śaśāpa yasmātkalyāṇi sa vasūṃścārudarśane |
yasyābhiśāpātte sarve mānuṣīṃ yonimāgatāḥ

अनेन च कुमारेण त्वया दत्तेन किं कृतम् ।
यस्य चैव कृतेनायं मानुषेषु निवत्स्यति

anena ca kumāreṇa tvayā dattena kiṃ kṛtam |
yasya caiva kṛtenāyaṃ mānuṣeṣu nivatsyati

ईशा वै सर्वलोकस्य वसवस्ते च वै कथम् ।
मानुषेषूदपद्यन्त तन्ममाचक्ष्व जाह्नवि

īśā vai sarvalokasya vasavaste ca vai katham |
mānuṣeṣūdapadyanta tanmamācakṣva jāhnavi

एवमुक्ता तदा गङ्गा राजानमिदमब्रवीत् ।
भर्तारं जाह्नवी देवी शान्तनुं पुरुषर्षभ

evamuktā tadā gaṅgā rājānamidamabravīt |
bhartāraṃ jāhnavī devī śāntanuṃ puruṣarṣabha

गङ्गोवाच ।
यं लेभे वरुणः पुत्रं पुरा भरतसत्तम ।
वसिष्ठनामा स मुनिः ख्यात आपव इत्युत

gaṅgovāca |
yaṃ lebhe varuṇaḥ putraṃ purā bharatasattama |
vasiṣṭhanāmā sa muniḥ khyāta āpava ityuta

तस्याश्रमपदं पुण्यं मृगपक्षिसमन्वितम् ।
मेरोः पार्श्वे नगेन्द्रस्य सर्वर्तुकुसुमावृतम्

tasyāśramapadaṃ puṇyaṃ mṛgapakṣisamanvitam |
meroḥ pārśve nagendrasya sarvartukusumāvṛtam

स वारुणिस्तपस्तेपे तस्मिन्भरतसत्तम ।
वने पुण्यकृतां श्रेष्ठः स्वादुमूलफलोदके

sa vāruṇistapastepe tasminbharatasattama |
vane puṇyakṛtāṃ śreṣṭhaḥ svādumūlaphalodake

दक्षस्य दुहिता या तु सुरभीत्यभिशब्दिता ।
गां प्रजाता तु सा देवी कश्यपाद्भरतर्षभ

dakṣasya duhitā yā tu surabhītyabhiśabditā |
gāṃ prajātā tu sā devī kaśyapādbharatarṣabha

अनुग्रहार्थं जगतः सर्वकामदुहां वराम् ।
तां लेभे गां तु धर्मात्मा होमधेनुं स वारुणिः

anugrahārthaṃ jagataḥ sarvakāmaduhāṃ varām |
tāṃ lebhe gāṃ tu dharmātmā homadhenuṃ sa vāruṇiḥ

सा तस्मिंस्तापसारण्ये वसन्ती मुनिसेविते ।
चचार पुण्ये रम्ये च गौरपेतभया तदा

sā tasmiṃstāpasāraṇye vasantī munisevite |
cacāra puṇye ramye ca gaurapetabhayā tadā

अथ तद्वनमाजग्मुः कदाचिद्भरतर्षभ ।
पृथ्वाद्या वसवः सर्वे देवा देवर्षिसेवितम्

atha tadvanamājagmuḥ kadācidbharatarṣabha |
pṛthvādyā vasavaḥ sarve devā devarṣisevitam

ते सदारा वनं तच्च व्यचरन्त समन्ततः ।
रेमिरे रमणीयेषु पर्वतेषु वनेषु च

te sadārā vanaṃ tacca vyacaranta samantataḥ |
remire ramaṇīyeṣu parvateṣu vaneṣu ca

तत्रैकस्याथ भार्या तु वसोर्वासवविक्रम ।
संचरन्ती वने तस्मिन्गां ददर्श सुमध्यमा

tatraikasyātha bhāryā tu vasorvāsavavikrama |
saṃcarantī vane tasmingāṃ dadarśa sumadhyamā

नन्दिनीं नाम राजेन्द्र सर्वकामधुगुत्तमाम् ।
सा विस्मयसमाविष्टा शीलद्रविणसंपदा

nandinīṃ nāma rājendra sarvakāmadhuguttamām |
sā vismayasamāviṣṭā śīladraviṇasaṃpadā

द्यवे वै दर्शयामास तां गां गोवृषभेक्षण ।
आपीनां च सुदोग्ध्रीं च सुवालधिखुरां शुभां

dyave vai darśayāmāsa tāṃ gāṃ govṛṣabhekṣaṇa |
āpīnāṃ ca sudogdhrīṃ ca suvāladhikhurāṃ śubhāṃ

उपपन्नां गुणैः सर्वैः शीलेनानुत्तमेन च ।
एवंगुणसमायुक्तां वसवे वसुनन्दिनी

upapannāṃ guṇaiḥ sarvaiḥ śīlenānuttamena ca |
evaṃguṇasamāyuktāṃ vasave vasunandinī

दर्शयामास राजेन्द्र पुरा पौरवनन्दन ।
द्यौस्तदा तां तु दृष्ट्वैव गां गजेन्द्रेन्द्रविक्रम

darśayāmāsa rājendra purā pauravanandana |
dyaustadā tāṃ tu dṛṣṭvaiva gāṃ gajendrendravikrama

उवाच राजंस्तां देवीं तस्या रूपगुणान्वदन् ।
एषा गौरुत्तमा देवी वारुणेरसितेक्षणा

uvāca rājaṃstāṃ devīṃ tasyā rūpaguṇānvadan |
eṣā gauruttamā devī vāruṇerasitekṣaṇā

ऋषेस्तस्य वरारोहे यस्येदं वनमुत्तमम् ।
अस्याः क्षीरं पिबेन्मर्त्यः स्वादु यो वै सुमध्यमे

ṛṣestasya varārohe yasyedaṃ vanamuttamam |
asyāḥ kṣīraṃ pibenmartyaḥ svādu yo vai sumadhyame

दशवर्षसहस्राणि स जीवेत्स्थिरयौवनः ।
(वैशंपायन उवाच)
एतच्छ्रुत्वा तु सा देवी नृपोत्तम सुमध्यमा

daśavarṣasahasrāṇi sa jīvetsthirayauvanaḥ |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
etacchrutvā tu sā devī nṛpottama sumadhyamā

तमुवाचानवद्याङ्गी भर्तारं दीप्ततेजसम् ।
अस्ति मे मानुषे लोके नरदेवात्मजा सखी

tamuvācānavadyāṅgī bhartāraṃ dīptatejasam |
asti me mānuṣe loke naradevātmajā sakhī

नाम्नाजितवती नाम रूपयौवनशालिनी ।
उशीनरस्य राजर्षेः सत्यसन्धस्य धीमतः

nāmnājitavatī nāma rūpayauvanaśālinī |
uśīnarasya rājarṣeḥ satyasandhasya dhīmataḥ

दुहिता प्रथिता लोके मानुषे रूपसंपदा ।
तस्या हेतोर्महाभाग सवत्सां गां ममेप्सिताम्

duhitā prathitā loke mānuṣe rūpasaṃpadā |
tasyā hetormahābhāga savatsāṃ gāṃ mamepsitām

आनयस्वामरश्रेष्ठ त्वरितं पुण्यवर्धन ।
यावदस्याः पयः पीत्वा सा सखी मम मानद

ānayasvāmaraśreṣṭha tvaritaṃ puṇyavardhana |
yāvadasyāḥ payaḥ pītvā sā sakhī mama mānada

मानुषेषु भवत्वेका जरारोगविवर्जिता ।
एतन्मम महाभाग कर्तुमर्हस्यनिन्दित

mānuṣeṣu bhavatvekā jarārogavivarjitā |
etanmama mahābhāga kartumarhasyanindita

प्रियात्प्रियतरं ह्यस्मान्नास्ति मेऽन्यत्कथंचन ।
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्या देव्याः प्रियचिकीर्षया

priyātpriyataraṃ hyasmānnāsti me'nyatkathaṃcana |
etacchrutvā vacastasyā devyāḥ priyacikīrṣayā

पृथ्वाद्यैर्भ्रातृभिः सार्धं द्यौस्तदा तां जहार गाम् ।
तया कमलपत्राक्ष्या नियुक्तो द्यौस्तदा नृप

pṛthvādyairbhrātṛbhiḥ sārdhaṃ dyaustadā tāṃ jahāra gām |
tayā kamalapatrākṣyā niyukto dyaustadā nṛpa

ऋषेस्तस्य तपस्वीव्रं न शशाक निरीक्षितुम् ।
हृता गौः सा तदा तेन प्रपातस्तु न तर्कितः

ṛṣestasya tapasvīvraṃ na śaśāka nirīkṣitum |
hṛtā gauḥ sā tadā tena prapātastu na tarkitaḥ

अथाश्रमपदं प्राप्तः फलान्यादाय वारुणिः ।
न चापश्यत्स गां तत्र सवत्सां काननोत्तमे

athāśramapadaṃ prāptaḥ phalānyādāya vāruṇiḥ |
na cāpaśyatsa gāṃ tatra savatsāṃ kānanottame

ततः स मृगयामास वने तस्मिंस्तपोधनः ।
नाध्यागमच्च मृगयंस्तां गां मुनिरुदारधीः

tataḥ sa mṛgayāmāsa vane tasmiṃstapodhanaḥ |
nādhyāgamacca mṛgayaṃstāṃ gāṃ munirudāradhīḥ

ज्ञात्वा तथाऽपनीतां तां वसुभिर्दिव्यदर्शनः ।
ययौ क्रोधवशं सद्यः शशाप च वसूंस्तदा

jñātvā tathā'panītāṃ tāṃ vasubhirdivyadarśanaḥ |
yayau krodhavaśaṃ sadyaḥ śaśāpa ca vasūṃstadā

यस्मान्मे वसवो जह्रुर्गां वै दोग्ध्रीं सुवालधिम् ।
तस्मात्सर्वे जनिष्यन्ति मानुषेषु न संशयः

yasmānme vasavo jahrurgāṃ vai dogdhrīṃ suvāladhim |
tasmātsarve janiṣyanti mānuṣeṣu na saṃśayaḥ

एवं शशाप भगवान्वसूंस्तान्भरतर्षभ ।
वशं क्रोधस्य संप्राप्त आपवो मुनिसत्तमः

evaṃ śaśāpa bhagavānvasūṃstānbharatarṣabha |
vaśaṃ krodhasya saṃprāpta āpavo munisattamaḥ

शप्त्वा च तान्महाभागस्तपस्येव मनो दधे ।
एवं स शप्तवान्राजन्वसूनष्टौ तपोधनः

śaptvā ca tānmahābhāgastapasyeva mano dadhe |
evaṃ sa śaptavānrājanvasūnaṣṭau tapodhanaḥ

महाप्रभावो ब्रह्मर्षिर्देवान्क्रोधसमन्वितः ।
एवं शप्तास्ततस्तेन मुनिना यामुनेन वै

mahāprabhāvo brahmarṣirdevānkrodhasamanvitaḥ |
evaṃ śaptāstatastena muninā yāmunena vai

अष्टौ समस्ता वंसवो दिवो दोषेण सत्तम ।
अथाश्रमपदं प्राप्तास्ते वै भूयो महात्मनः

aṣṭau samastā vaṃsavo divo doṣeṇa sattama |
athāśramapadaṃ prāptāste vai bhūyo mahātmanaḥ

शप्ताः स्म इति जानन्त ऋषिं तमुपचक्रमुः ।
प्रसादयन्तस्तमृषिं वसवः पार्थिवर्षभ

śaptāḥ sma iti jānanta ṛṣiṃ tamupacakramuḥ |
prasādayantastamṛṣiṃ vasavaḥ pārthivarṣabha

लेभिरे न च तस्मात्ते प्रसादमृषिसत्तमात् ।
आपवात्पुरुषव्याघ्र सर्वधर्मविशारदात्

lebhire na ca tasmātte prasādamṛṣisattamāt |
āpavātpuruṣavyāghra sarvadharmaviśāradāt

उवाच च स धर्मात्मा शप्ता यूयं धरादयः ।
अनुसंवत्सरात्सर्वे शापमोक्षमवाप्स्यथ

uvāca ca sa dharmātmā śaptā yūyaṃ dharādayaḥ |
anusaṃvatsarātsarve śāpamokṣamavāpsyatha

अयं तु यत्कृते यूयं मया शप्ताः स वत्स्यति ।
द्यौस्तदा मानुषे लोके दीर्घकालं स्वकर्मणः

ayaṃ tu yatkṛte yūyaṃ mayā śaptāḥ sa vatsyati |
dyaustadā mānuṣe loke dīrghakālaṃ svakarmaṇaḥ

नानृतं तच्चिकीर्षामि क्रुद्धो युष्मान्यदब्रुवम् ।
न प्रजास्यति चाप्येष मानुषेषु महामनाः

nānṛtaṃ taccikīrṣāmi kruddho yuṣmānyadabruvam |
na prajāsyati cāpyeṣa mānuṣeṣu mahāmanāḥ

भविष्यति च धर्मात्मा सर्वशास्त्रविशारदः ।
पितुः प्रियहिते युक्तः स्त्रीभोगान्वर्जयिष्यति

bhaviṣyati ca dharmātmā sarvaśāstraviśāradaḥ |
pituḥ priyahite yuktaḥ strībhogānvarjayiṣyati

एवमुक्त्वा वसून्सर्वान्सजगाम महानृषिः ।
ततो मामुपजग्मुस्ते समेता वसवस्तदा

evamuktvā vasūnsarvānsajagāma mahānṛṣiḥ |
tato māmupajagmuste sametā vasavastadā

अयाचन्त च मां राजन्वरं तच्च मया कृतम् ।
जाताञ्जातान्प्रक्षिपास्मान्स्वयं गङ्गे त्वमम्भसि

ayācanta ca māṃ rājanvaraṃ tacca mayā kṛtam |
jātāñjātānprakṣipāsmānsvayaṃ gaṅge tvamambhasi

एवं तेषामहं सम्यक् शप्तानां राजसत्तम ।
मोक्षार्थं मानुषाल्लोकाद्यथावत्कृतवत्यहम्

evaṃ teṣāmahaṃ samyak śaptānāṃ rājasattama |
mokṣārthaṃ mānuṣāllokādyathāvatkṛtavatyaham

अयं शापादृषेस्तस्य एक एव नृपोत्तम ।
द्यौ राजन्मानुषे लोके चिरं वत्स्यति भारत

ayaṃ śāpādṛṣestasya eka eva nṛpottama |
dyau rājanmānuṣe loke ciraṃ vatsyati bhārata

अयं कुमारः पुत्रस्ते विवृद्धः पुनरेष्यति ।
अहं च ते भविष्यामि आह्वानोपगता नृप

ayaṃ kumāraḥ putraste vivṛddhaḥ punareṣyati |
ahaṃ ca te bhaviṣyāmi āhvānopagatā nṛpa

एतदाख्याय सा देवी तत्रैवान्तरधीयत ।
आदाय च कुमारं तं जगामाथ यथेप्सितम्

etadākhyāya sā devī tatraivāntaradhīyata |
ādāya ca kumāraṃ taṃ jagāmātha yathepsitam

स तु देवव्रतो नाम गाङ्गेय इति चाभवत् ।
द्युनामा शान्तनोः पुत्रः शान्तनोरधिको गुणैः

sa tu devavrato nāma gāṅgeya iti cābhavat |
dyunāmā śāntanoḥ putraḥ śāntanoradhiko guṇaiḥ

शान्तनुश्चापि शोकार्तो जगाम स्वपुरं ततः ।
तस्याहं कीर्तयिष्यामि शान्तनोरधिकान्गुणान्

śāntanuścāpi śokārto jagāma svapuraṃ tataḥ |
tasyāhaṃ kīrtayiṣyāmi śāntanoradhikānguṇān

महाभाग्यं च नृपतेर्भारतस्य महात्मनः ।
यस्येतिहासो द्युतिमान्महाभारतमुच्यते

mahābhāgyaṃ ca nṛpaterbhāratasya mahātmanaḥ |
yasyetihāso dyutimānmahābhāratamucyate