Chapter 101: Bharata's sacrifices and the line to Shantanu

दुष्यन्ताद्भरतो राज्यं यथान्यायमवाप सः ।
तस्य तत्प्रथितं कर्म प्रावर्तत महात्मनः

duṣyantādbharato rājyaṃ yathānyāyamavāpa saḥ |
tasya tatprathitaṃ karma prāvartata mahātmanaḥ

भास्वरं दिव्यमजितं लोकसंनादनं महत् ।
स विजित्य महीपालांश्चकार वशवर्तिनः

bhāsvaraṃ divyamajitaṃ lokasaṃnādanaṃ mahat |
sa vijitya mahīpālāṃścakāra vaśavartinaḥ

चचार च सतां धर्मं प्राप्य चानुत्तमं यशः ।
स राजा चक्रवर्त्यासीत्सार्वभौमः प्रतापवान्

cacāra ca satāṃ dharmaṃ prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ |
sa rājā cakravartyāsītsārvabhaumaḥ pratāpavān

ईजे च बहुभिर्यज्ञैर्यथा शक्रो मरुत्पतिः ।
याजयामास तं कण्वो दक्षवद्भूरिदक्षिणम्

īje ca bahubhiryajñairyathā śakro marutpatiḥ |
yājayāmāsa taṃ kaṇvo dakṣavadbhūridakṣiṇam

श्रीमद्गोविततं नाम वाजिमेधमवाप सः ।
यस्मिन्सहस्रं पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ

śrīmadgovitataṃ nāma vājimedhamavāpa saḥ |
yasminsahasraṃ padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau

सोऽश्वमेधशतैरीजे यमुनामनु तीरगः ।
त्रिशतैश्च सरस्वत्यां गङ्गामनु चतुःशतैः

so'śvamedhaśatairīje yamunāmanu tīragaḥ |
triśataiśca sarasvatyāṃ gaṅgāmanu catuḥśataiḥ

दौष्यन्तिर्भरतो यज्ञैरीजे शाकुन्तलो नृपः ।
तस्माद्भरतवंशस्य विप्रतस्थे महद्यशः

dauṣyantirbharato yajñairīje śākuntalo nṛpaḥ |
tasmādbharatavaṃśasya vipratasthe mahadyaśaḥ

भरतस्य वरस्त्रीषु पुत्राः संजज्ञिरे पृथक् ।
नाभ्यनन्दत्तदा राजा नानुरूपा ममेति तान्

bharatasya varastrīṣu putrāḥ saṃjajñire pṛthak |
nābhyanandattadā rājā nānurūpā mameti tān

ततस्तान्मातरः क्रुद्धाः पुत्रान्निन्युर्यमक्षयम् ।
ततस्तस्य नरेन्द्रस्य वितथं पुत्रजन्म तत्

tatastānmātaraḥ kruddhāḥ putrānninyuryamakṣayam |
tatastasya narendrasya vitathaṃ putrajanma tat

ततो महद्भिः क्रतुभिरीजानो भरतस्तदा ।
लेभे पुत्रं भरद्पाजाद्भुमन्युं नाम भारत

tato mahadbhiḥ kratubhirījāno bharatastadā |
lebhe putraṃ bharadpājādbhumanyuṃ nāma bhārata

ततः पुत्रिणमात्मानं ज्ञात्वा पौरवनन्दनः ।
भुमन्युं भरतश्रेष्ठ यौवराज्येऽभ्यषेचयत्

tataḥ putriṇamātmānaṃ jñātvā pauravanandanaḥ |
bhumanyuṃ bharataśreṣṭha yauvarājye'bhyaṣecayat

ततो दिविरथो नाम भुमन्योरभवत्सुतः ।
सुहोत्रश्च सुहोता च सुहविः सुयजुस्तथा

tato diviratho nāma bhumanyorabhavatsutaḥ |
suhotraśca suhotā ca suhaviḥ suyajustathā

पुष्करिण्यामृचीकश्च भुमन्योरभवन्सुताः ।
तेषां ज्येष्ठः सुहोत्रस्तु राज्यमाप महीक्षिताम्

puṣkariṇyāmṛcīkaśca bhumanyorabhavansutāḥ |
teṣāṃ jyeṣṭhaḥ suhotrastu rājyamāpa mahīkṣitām

राजसूयाश्वमेधाद्यैः सोऽयजद्बहुभिः सवैः ।
सुहोत्रः पृथिवीं कृत्स्नां बुभुजे सागराम्बराम्

rājasūyāśvamedhādyaiḥ so'yajadbahubhiḥ savaiḥ |
suhotraḥ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ bubhuje sāgarāmbarām

पूर्णां हस्तिगवाश्वैश्च बहुरत्नसमाकुलाम् ।
ममज्जेव मही तस्य भूरिभारावपीडिता

pūrṇāṃ hastigavāśvaiśca bahuratnasamākulām |
mamajjeva mahī tasya bhūribhārāvapīḍitā

हस्त्यश्वरथसंपूर्णा मनुष्यकलिला भृशम् ।
सुहोत्रे राजनि तदा धर्मतः शासति प्रजाः

hastyaśvarathasaṃpūrṇā manuṣyakalilā bhṛśam |
suhotre rājani tadā dharmataḥ śāsati prajāḥ

चैत्ययूपाङ्किता चासीद्भूमिः शतसहस्रशः ।
प्रवृद्धजनसस्या च सर्वदैव व्यरोचत

caityayūpāṅkitā cāsīdbhūmiḥ śatasahasraśaḥ |
pravṛddhajanasasyā ca sarvadaiva vyarocata

ऐक्ष्वाकी जनयामास सुहोत्रात्पृथिवीपतेः ।
अजमीढं सुमीढं च पुरुमीढं च भारत

aikṣvākī janayāmāsa suhotrātpṛthivīpateḥ |
ajamīḍhaṃ sumīḍhaṃ ca purumīḍhaṃ ca bhārata

अजमीढो वरस्तेषां तस्मिन्वंशः प्रतिष्ठितः ।
षट् पुत्रान्सोप्यजनयत्तिसृषु स्त्रीषु भारत

ajamīḍho varasteṣāṃ tasminvaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ |
ṣaṭ putrānsopyajanayattisṛṣu strīṣu bhārata

ऋक्षं धूमिन्यथो नीली दुष्यन्तपरमेष्ठइनौ ।
केशिन्यजनयज्जह्नुं सुतौ च जनरूषिणौ

ṛkṣaṃ dhūminyatho nīlī duṣyantaparameṣṭhainau |
keśinyajanayajjahnuṃ sutau ca janarūṣiṇau

विदुः संवरणं वीरमृक्षाद्राथन्तरीसुतम् ।
तथेमे सर्वपञ्चाला दुष्यन्तपरमेष्ठिनोः ।
अन्वयाः कुशिका राजञ्जन्होरमिततेजसः

viduḥ saṃvaraṇaṃ vīramṛkṣādrāthantarīsutam |
tatheme sarvapañcālā duṣyantaparameṣṭhinoḥ |
anvayāḥ kuśikā rājañjanhoramitatejasaḥ

जनरूषणयोर्ज्येष्ठमृक्षमाहुर्जनाधिपम् ।
ऋक्षात्संवरणो जज्ञे राजन्वंशकरस्तव

janarūṣaṇayorjyeṣṭhamṛkṣamāhurjanādhipam |
ṛkṣātsaṃvaraṇo jajñe rājanvaṃśakarastava

आर्क्षे संवरणे राजन्प्रशासति वसुन्धराम् ।
संक्षयः सुमहानासीत्प्रजानामिति नः श्रुतम्

ārkṣe saṃvaraṇe rājanpraśāsati vasundharām |
saṃkṣayaḥ sumahānāsītprajānāmiti naḥ śrutam

व्यशीर्यत ततो राष्ट्रं क्षयैर्नानाविधैस्तदा ।
क्षुन्मृत्युभ्यामनावृष्ट्या व्याधिभिश्च समाहतम्

vyaśīryata tato rāṣṭraṃ kṣayairnānāvidhaistadā |
kṣunmṛtyubhyāmanāvṛṣṭyā vyādhibhiśca samāhatam

अभ्यघ्नन्भारतांश्चैव सपत्नानां बलानि च ।
चालयन्वसुधां चेमां बलेन चतुरङ्गिणा

abhyaghnanbhāratāṃścaiva sapatnānāṃ balāni ca |
cālayanvasudhāṃ cemāṃ balena caturaṅgiṇā

अभ्ययात्तं च पाञ्चल्यो विजित्य तरसा महीम् ।
अक्षौहिणीभिर्दशभिः स एनं समरेऽजयत्

abhyayāttaṃ ca pāñcalyo vijitya tarasā mahīm |
akṣauhiṇībhirdaśabhiḥ sa enaṃ samare'jayat

ततः सदारः सामात्यः सपुत्रः ससुहृज्जनः ।
राजा संवरणस्तस्मात्पलायत महाभयात्

tataḥ sadāraḥ sāmātyaḥ saputraḥ sasuhṛjjanaḥ |
rājā saṃvaraṇastasmātpalāyata mahābhayāt

ते प्रतीचीं पराभूताः प्रपन्ना भारता दिशम् ।
सिन्धोर्नदस्य महतो निकुञ्जे न्यवसंस्तदा ।
नदीविपयपर्यन्ते पर्वतस्य समीपतः

te pratīcīṃ parābhūtāḥ prapannā bhāratā diśam |
sindhornadasya mahato nikuñje nyavasaṃstadā |
nadīvipayaparyante parvatasya samīpataḥ

तत्रावसन्बहून्कालान्भारता दुर्गमाश्रिताः ।
तेषां निवसतां तत्र सहस्रं परिवत्सरान्

tatrāvasanbahūnkālānbhāratā durgamāśritāḥ |
teṣāṃ nivasatāṃ tatra sahasraṃ parivatsarān

अथाभ्यगच्छद्भरतान्वसिष्ठो भगवानृषिः ।
तमागतं प्रयत्नेन प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च

athābhyagacchadbharatānvasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ |
tamāgataṃ prayatnena pratyudgamyābhivādya ca

अर्घ्यमभ्याहरंस्तस्मै ते सर्वे भारतास्तदा ।
निवेद्य सर्वमृषये सत्कारेण सुवर्चसे

arghyamabhyāharaṃstasmai te sarve bhāratāstadā |
nivedya sarvamṛṣaye satkāreṇa suvarcase

तमासने चोपविष्टं राजा वव्रे स्वयं तदा ।
पुरोहितो भवान्नोऽस्तु राज्याय प्रयतेमहि

tamāsane copaviṣṭaṃ rājā vavre svayaṃ tadā |
purohito bhavānno'stu rājyāya prayatemahi

ओमित्येवं वसिष्ठोऽपि भारतान्प्रत्यपद्यत ।
अथाभ्यषिञ्चत्साम्राज्ये सर्वक्षत्रस्य पौरवम्

omityevaṃ vasiṣṭho'pi bhāratānpratyapadyata |
athābhyaṣiñcatsāmrājye sarvakṣatrasya pauravam

विषाणभूतं सर्वस्यां पृथिव्यामिति नः श्रुतम् ।
भरताध्युषितं पूर्वं सोऽध्यतिष्ठत्पुरोतोतमम्

viṣāṇabhūtaṃ sarvasyāṃ pṛthivyāmiti naḥ śrutam |
bharatādhyuṣitaṃ pūrvaṃ so'dhyatiṣṭhatpurototamam

पुनर्बलिभृतश्चैव चक्रे सर्वमहीक्षितः ।
ततः स पृथिवीं प्राप्य पुनरीजे महाबलः

punarbalibhṛtaścaiva cakre sarvamahīkṣitaḥ |
tataḥ sa pṛthivīṃ prāpya punarīje mahābalaḥ

आजमीढो महायज्ञैर्बहुभिर्भूरिदक्षिणैः ।
ततः संवरणात्सौरी तपती सुषुवे कुरुम्

ājamīḍho mahāyajñairbahubhirbhūridakṣiṇaiḥ |
tataḥ saṃvaraṇātsaurī tapatī suṣuve kurum

राजत्वे तं प्रजाः सर्वा धर्मज्ञ इति वव्रिरे ।
महिम्ना तस्य कुरवो लेभिरे प्रत्ययं भृशम् ।
तस्य नाम्नाऽभिविख्यातं पृथिव्यां कुरुजाङ्गलं

rājatve taṃ prajāḥ sarvā dharmajña iti vavrire |
mahimnā tasya kuravo lebhire pratyayaṃ bhṛśam |
tasya nāmnā'bhivikhyātaṃ pṛthivyāṃ kurujāṅgalaṃ

कुरुक्षेत्रं स तपसा पुण्यं चक्रे महातपाः ।
अश्ववन्तमभिष्यन्तं तथा चैत्ररथं मुनिम्

kurukṣetraṃ sa tapasā puṇyaṃ cakre mahātapāḥ |
aśvavantamabhiṣyantaṃ tathā caitrarathaṃ munim

जनमेजयं च विख्यातं पुत्रांश्चास्यानुशुश्रुम ।
पञ्चैतान्वाहिनी पुत्रान्व्यजायत मनस्विनी

janamejayaṃ ca vikhyātaṃ putrāṃścāsyānuśuśruma |
pañcaitānvāhinī putrānvyajāyata manasvinī

अविक्षितः परिक्षित्तु शबलाश्वस्तु वीर्यवान् ।
आदिराजो विराजश्च शाल्मलिश्च महाबलः

avikṣitaḥ parikṣittu śabalāśvastu vīryavān |
ādirājo virājaśca śālmaliśca mahābalaḥ

उच्चैःश्रवा भङ्गकारो जितारिश्चाष्टमः स्मृतः ।
एतेषामन्ववाये तु ख्यातास्ते कर्मजैर्गुणैः ।
जनमेजयादयः सप्त तथैवान्ये महारथाः

uccaiḥśravā bhaṅgakāro jitāriścāṣṭamaḥ smṛtaḥ |
eteṣāmanvavāye tu khyātāste karmajairguṇaiḥ |
janamejayādayaḥ sapta tathaivānye mahārathāḥ

परीक्षितोऽभवन्पुत्राः सर्वे धर्मार्थकोविदाः ।
कक्षसेनोग्रसेनौ तु चित्रसेनश्च वीर्यवान्

parīkṣito'bhavanputrāḥ sarve dharmārthakovidāḥ |
kakṣasenograsenau tu citrasenaśca vīryavān

इन्द्रसेनः सुषेणश्च भीमसेनश्च नामतः ।
जनमेजयस्य तनया भुवि ख्याता महाबलाः

indrasenaḥ suṣeṇaśca bhīmasenaśca nāmataḥ |
janamejayasya tanayā bhuvi khyātā mahābalāḥ

धृतराष्ट्रः प्रथमजः पाण्डुर्बाह्लीक एव च ।
निषधश्च महातेजास्तथा जाम्बूनदो बली

dhṛtarāṣṭraḥ prathamajaḥ pāṇḍurbāhlīka eva ca |
niṣadhaśca mahātejāstathā jāmbūnado balī

कुण्डोदरः पदातिश्च वसातिश्चाष्टमः स्मृतः ।
सर्वे धर्मार्थकुशलाः सर्वभूतहिते रताः

kuṇḍodaraḥ padātiśca vasātiścāṣṭamaḥ smṛtaḥ |
sarve dharmārthakuśalāḥ sarvabhūtahite ratāḥ

धृतराष्ट्रोऽथ राजासीत्तस्य पुत्रोऽथ कुण्डिकः ।
हस्ती वितर्कः क्राथश्च कुण्डिनश्चापि पञ्चमः

dhṛtarāṣṭro'tha rājāsīttasya putro'tha kuṇḍikaḥ |
hastī vitarkaḥ krāthaśca kuṇḍinaścāpi pañcamaḥ

हविश्रवास्तथेन्द्राभो भुमन्युश्चापराजितः ।
धृतराष्ट्रसुतानां तु त्रीनेतान्प्रथितान्भुवि

haviśravāstathendrābho bhumanyuścāparājitaḥ |
dhṛtarāṣṭrasutānāṃ tu trīnetānprathitānbhuvi

प्रतीपं धर्मनेत्रं च सुनेत्रं चापि भारत ।
प्रतीपः प्रथितस्तेषां बभूवाप्रतिमो भुवि

pratīpaṃ dharmanetraṃ ca sunetraṃ cāpi bhārata |
pratīpaḥ prathitasteṣāṃ babhūvāpratimo bhuvi

प्रतीपस्य त्रयः पुत्रा जज्ञिरे भरतर्षभ ।
देवापिः शन्तनुश्चैव बाह्लीकश्च महारथः

pratīpasya trayaḥ putrā jajñire bharatarṣabha |
devāpiḥ śantanuścaiva bāhlīkaśca mahārathaḥ

देवापिस्तु प्रवव्राज तेषां धर्महितेप्सया ।
शन्तनुश्च महीं लेभे बाह्लीकश्च महारथः

devāpistu pravavrāja teṣāṃ dharmahitepsayā |
śantanuśca mahīṃ lebhe bāhlīkaśca mahārathaḥ

भरतस्यान्वयास्त्वेते देवकल्पा महारथाः ।
बभूवुर्ब्रह्मकल्पाश्च बहवो राजसत्तमाः

bharatasyānvayāstvete devakalpā mahārathāḥ |
babhūvurbrahmakalpāśca bahavo rājasattamāḥ

एवंविधा महाभागा देवरूपाः प्रहारिणः ।
अन्ववाये महाराज ऐलवंशविवर्धनाः

evaṃvidhā mahābhāgā devarūpāḥ prahāriṇaḥ |
anvavāye mahārāja ailavaṃśavivardhanāḥ

गङ्गातीरं समागम्य दीक्षितो जनमेजय ।
अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च

gaṅgātīraṃ samāgamya dīkṣito janamejaya |
aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca

पुनरीजे महायज्ञैः समाप्तवरदक्षिणैः ।
अग्निष्टोमातिरात्राणामुक्थानां सोमवत्पुनः

punarīje mahāyajñaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ |
agniṣṭomātirātrāṇāmukthānāṃ somavatpunaḥ

वाजपेयेष्टिसत्राणां सहस्रैश्च सुसंभृतैः ।
दृष्ट्वा शाकुन्तलो राजा तर्पयित्वा द्विजान्धनैः

vājapeyeṣṭisatrāṇāṃ sahasraiśca susaṃbhṛtaiḥ |
dṛṣṭvā śākuntalo rājā tarpayitvā dvijāndhanaiḥ

पुनः सहस्रं पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ ।
जम्बूनदस्य शुद्धस्य कनकस्य महायशाः

punaḥ sahasraṃ padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau |
jambūnadasya śuddhasya kanakasya mahāyaśāḥ

यस्य यूपाः शतव्यामाः परिणाहेऽथ काञ्चनाः ।
सहस्रव्याममुद्वृद्धाः सेन्द्रैर्देवैः समुच्छ्रिताः

yasya yūpāḥ śatavyāmāḥ pariṇāhe'tha kāñcanāḥ |
sahasravyāmamudvṛddhāḥ sendrairdevaiḥ samucchritāḥ

स्वलङ्कृता भ्राजमानाः सर्वरत्नैर्मनोरमैः ।
हिरण्यं द्विरदानश्वान्महिषोष्ट्रगजाविकम्

svalaṅkṛtā bhrājamānāḥ sarvaratnairmanoramaiḥ |
hiraṇyaṃ dviradānaśvānmahiṣoṣṭragajāvikam

दासीदासं धनं धान्यं गाः सुशीलाः सवत्सकाः ।
भूमिं यूपसहस्राङ्कां कण्वाय बहुदक्षिणाम्

dāsīdāsaṃ dhanaṃ dhānyaṃ gāḥ suśīlāḥ savatsakāḥ |
bhūmiṃ yūpasahasrāṅkāṃ kaṇvāya bahudakṣiṇām

बहूनां ब्रह्मकल्पानां धनं दत्त्वा क्रतून्बहून् ।
ग्रामान्गृहाणि शुभ्राणि कोटिशोथाददत्तदा

bahūnāṃ brahmakalpānāṃ dhanaṃ dattvā kratūnbahūn |
grāmāngṛhāṇi śubhrāṇi koṭiśothādadattadā

भरताद्भारती कीर्तिर्येनेदं भारतं कुलम् ।
भरतस्यान्वये जाता देवकल्पा महारथाः

bharatādbhāratī kīrtiryenedaṃ bhārataṃ kulam |
bharatasyānvaye jātā devakalpā mahārathāḥ

बहवो ब्रह्मकल्पाश्च बभूवुः क्षत्रसत्तमाः ।
तेषामपरिमेयानि नामधेयानि सन्त्युत

bahavo brahmakalpāśca babhūvuḥ kṣatrasattamāḥ |
teṣāmaparimeyāni nāmadheyāni santyuta

तेषां कुले यथा मुख्यान्कीर्तयिष्यामि भारत ।
महाभागान्देवकल्पान्सत्यार्जवपरायणान्

teṣāṃ kule yathā mukhyānkīrtayiṣyāmi bhārata |
mahābhāgāndevakalpānsatyārjavaparāyaṇān