Chapter 30: Gifts made at the bedside of the dying

शृणु तार्क्ष्य परं गुह्यं दानानां दानमुत्तमम् ।
परमं सर्वदानानां परं गोप्यं दिवौकसाम्

śṛṇu tārkṣya paraṃ guhyaṃ dānānāṃ dānamuttamam |
paramaṃ sarvadānānāṃ paraṃ gopyaṃ divaukasām

देयमेकं महादानं कार्पासं चोत्तमोत्तमम् ।
येन दत्तेन प्रीयन्ते भूर्भुवः स्वरिति क्रमात्

deyamekaṃ mahādānaṃ kārpāsaṃ cottamottamam |
yena dattena prīyante bhūrbhuvaḥ svariti kramāt

ब्रह्माद्या देवताः सर्वाः कार्याच्च प्रीतिमाप्नुयुः ।
देयमेतन्महादानं प्रेतोद्धरणहेतवे

brahmādyā devatāḥ sarvāḥ kāryācca prītimāpnuyuḥ |
deyametanmahādānaṃ pretoddharaṇahetave

चिरं वसेद्रुद्रलोके ततो राजा भवेदिह ।
रूपवान्सुभगो वाग्मी श्रीमानतुल विक्रमः ।
यमलोकं विनिर्जित्य स्वर्गं ताक्ष्य स गच्छति

ciraṃ vasedrudraloke tato rājā bhavediha |
rūpavānsubhago vāgmī śrīmānatula vikramaḥ |
yamalokaṃ vinirjitya svargaṃ tākṣya sa gacchati

गां तिलांश्च क्षितं हेम यो ददाति द्विजन्मने ।
तस्य जन्मार्जिर्त पापं तत्क्षणादेवनश्यति

gāṃ tilāṃśca kṣitaṃ hema yo dadāti dvijanmane |
tasya janmārjirta pāpaṃ tatkṣaṇādevanaśyati

तिला गावो महादानं महापातकनाशनम् ।
तद्द्वयं दीयते विप्रे नान्यवर्णे कदाचन

tilā gāvo mahādānaṃ mahāpātakanāśanam |
taddvayaṃ dīyate vipre nānyavarṇe kadācana

कल्पितं दीयते दानं तिला गावश्चमेदिनी ।
अन्येषु नैव वर्णेषु पोष्यवर्गे कदाचन

kalpitaṃ dīyate dānaṃ tilā gāvaścamedinī |
anyeṣu naiva varṇeṣu poṣyavarge kadācana

पोष्यवर्गे तथा स्त्रीषु दानं देयमकल्पितम् ।
आतुरे वोपरागे च द्वयं दानं विशिष्यते ।
आतुरे दीयते दानं तत्काले चोपतिष्ठति

poṣyavarge tathā strīṣu dānaṃ deyamakalpitam |
āture voparāge ca dvayaṃ dānaṃ viśiṣyate |
āture dīyate dānaṃ tatkāle copatiṣṭhati

जीवतस्तु पुनर्दत्तमुपतिष्ठत्यसंस्कृतम् ।
सत्यंसत्यं पुनः सत्यं यद्दत्तं विकलेन्द्रिये

jīvatastu punardattamupatiṣṭhatyasaṃskṛtam |
satyaṃsatyaṃ punaḥ satyaṃ yaddattaṃ vikalendriye

यच्चानु मोदते पुत्रस्तच्च दानमनन्तकम् ।
अतो दद्यात्स पुत्रो वा यावज्जीवत्ससौ चिरम् ।
अतिवाहस्तथा प्रेतो भोगांश्च लभते यतः

yaccānu modate putrastacca dānamanantakam |
ato dadyātsa putro vā yāvajjīvatsasau ciram |
ativāhastathā preto bhogāṃśca labhate yataḥ

अस्वस्था तुरकाले तु देहपाते क्षितिस्थिते ।
देहे तथातिवाहस्य परतः प्रीणनं भवेत्

asvasthā turakāle tu dehapāte kṣitisthite |
dehe tathātivāhasya parataḥ prīṇanaṃ bhavet

पङ्गावन्धे च काणे च ह्यर्धोन्मीलितलोचने ।
तिलेषु दर्भान्संस्तीर्य दानमुक्तं तदक्षयम्

paṅgāvandhe ca kāṇe ca hyardhonmīlitalocane |
tileṣu darbhānsaṃstīrya dānamuktaṃ tadakṣayam

तिला लौहं हिरण्यञ्च कार्पासं लवणं तथा ।
सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पावनं स्मृतम्

tilā lauhaṃ hiraṇyañca kārpāsaṃ lavaṇaṃ tathā |
saptadhānyaṃ kṣitirgāva ekaikaṃ pāvanaṃ smṛtam

लोहदानाद्यमस्तुष्येद्धर्म राजस्तिलार्पणात् ।
लवणे दीयमाने तु न भयं विद्यते यमात्

lohadānādyamastuṣyeddharma rājastilārpaṇāt |
lavaṇe dīyamāne tu na bhayaṃ vidyate yamāt

कर्पासस्य तु दानेन न भूतेभ्यो भयं भवेत् ।
तारयन्ति नरं गावस्त्रिविधाश्चैव पातकात्

karpāsasya tu dānena na bhūtebhyo bhayaṃ bhavet |
tārayanti naraṃ gāvastrividhāścaiva pātakāt

हेमदानात्सुखं स्वर्गे भूमिदानान्नृपो भवेत् ।
हेमभूमिप्रदानाच्च न पीडा नरके भवेत्

hemadānātsukhaṃ svarge bhūmidānānnṛpo bhavet |
hemabhūmipradānācca na pīḍā narake bhavet

सर्वेऽपि यमदूताश्च यमरूपा विभीषणाः ।
सर्वे ते वरदा यान्ति सप्तधान्येन प्रीणिताः

sarve'pi yamadūtāśca yamarūpā vibhīṣaṇāḥ |
sarve te varadā yānti saptadhānyena prīṇitāḥ

विष्णोः स्मरणमात्रेण प्राप्यते परमा गतिः ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं मर्त्यैर्या गतिराप्यते

viṣṇoḥ smaraṇamātreṇa prāpyate paramā gatiḥ |
etatte sarvamākhyātaṃ martyairyā gatirāpyate

तस्मात्पुत्रं प्रशंसन्ति ददाति पितुराज्ञया ।
भूमिष्ठं पितरं दृष्ट्वा ह्यर्धोन्मीलितलोचनम्

tasmātputraṃ praśaṃsanti dadāti piturājñayā |
bhūmiṣṭhaṃ pitaraṃ dṛṣṭvā hyardhonmīlitalocanam

तस्मिन् काले सुतो यस्तु सर्वदानानि दापयेत् ।
गयाश्राद्धाद्विशिष्येत स पुत्रः कुलनन्दनः

tasmin kāle suto yastu sarvadānāni dāpayet |
gayāśrāddhādviśiṣyeta sa putraḥ kulanandanaḥ

स्वस्थानाच्चलितश्चासौ विकलस्य पितुस्तदा ।
पुत्रैर्यत्नेन कर्तव्या पितरं तारयन्ति ते

svasthānāccalitaścāsau vikalasya pitustadā |
putrairyatnena kartavyā pitaraṃ tārayanti te

किं दत्तैर्बहुभिर्दानैः पितुरन्त्येष्टिमाचरेत् ।
अश्वमेधो महायज्ञः कलां नार्हति षोडशीम्

kiṃ dattairbahubhirdānaiḥ piturantyeṣṭimācaret |
aśvamedho mahāyajñaḥ kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm

धर्मात्मा स नु पुत्रो वैदेवैरपि सुपूज्यते ।
दापयेद्यस्तु दानानि ह्यातुरं पितरं भुवि

dharmātmā sa nu putro vaidevairapi supūjyate |
dāpayedyastu dānāni hyāturaṃ pitaraṃ bhuvi

लोहदानञ्च दातव्यं भूमियुक्तेन पाणिना ।
यमं भीमञ्च नाप्नोति न गच्छेत्तस्य वेश्मनि

lohadānañca dātavyaṃ bhūmiyuktena pāṇinā |
yamaṃ bhīmañca nāpnoti na gacchettasya veśmani

कुठारो मुसलो दण्डः खड्गश्च च्छुरिका तथा ।
एतानि यमहस्तेषु दृश्यानि पापकर्मिणाम्

kuṭhāro musalo daṇḍaḥ khaḍgaśca cchurikā tathā |
etāni yamahasteṣu dṛśyāni pāpakarmiṇām

तस्माल्लोहस्य दानन्तु ब्राह्मणायातुरो ददेत् ।
यमायुधानां सन्तुष्ट्यै दानमेतदुदाहृतम्

tasmāllohasya dānantu brāhmaṇāyāturo dadet |
yamāyudhānāṃ santuṣṭyai dānametadudāhṛtam

गर्भस्थाः शिशवो ये च युवानः स्थविरास्तथा ।
एभिर्दानविशेषैस्तु निर्दहेयुः स्वपातकम्

garbhasthāḥ śiśavo ye ca yuvānaḥ sthavirāstathā |
ebhirdānaviśeṣaistu nirdaheyuḥ svapātakam

छुरिणः श्यामशबलौ षण्डामर्का उदुम्बराः ।
शबला श्यामदूता ये लोहदानेन प्रीणिताः

churiṇaḥ śyāmaśabalau ṣaṇḍāmarkā udumbarāḥ |
śabalā śyāmadūtā ye lohadānena prīṇitāḥ

पुत्राः पौत्रास्तथा बन्धुः सगोत्राः सुहहृदस्तथा ।
ददते नातुरे दानं ब्रह्मघ्नैस्तु समा हि ते

putrāḥ pautrāstathā bandhuḥ sagotrāḥ suhahṛdastathā |
dadate nāture dānaṃ brahmaghnaistu samā hi te

पञ्चत्वे भूमियुक्तस्य शृणु तस्य च या गतिः ।
अतिवाहः पुनः प्रेतोवर्षोर्ध्वं सुकृतं लभेत्

pañcatve bhūmiyuktasya śṛṇu tasya ca yā gatiḥ |
ativāhaḥ punaḥ pretovarṣordhvaṃ sukṛtaṃ labhet

अग्नित्रयं त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रयोऽमराः ।
कालत्रयं त्रिसन्ध्यं च त्रयो वर्णास्त्रिशक्तयः

agnitrayaṃ trayo lokāstrayo vedāstrayo'marāḥ |
kālatrayaṃ trisandhyaṃ ca trayo varṇāstriśaktayaḥ

पादादूर्ध्वं कटिं यावत्तावद्ब्रह्याधितिष्ठति ।
ग्रीवां यावद्धरिर्नाभेः शरीरे मनुजस्य च

pādādūrdhvaṃ kaṭiṃ yāvattāvadbrahyādhitiṣṭhati |
grīvāṃ yāvaddharirnābheḥ śarīre manujasya ca

मस्तके तिष्ठतीशानो व्यक्ताव्यक्तो महेश्वरः ।
एकमूर्तेस्त्रयो भागा ब्रह्मा विष्णुहेश्वराः

mastake tiṣṭhatīśāno vyaktāvyakto maheśvaraḥ |
ekamūrtestrayo bhāgā brahmā viṣṇuheśvarāḥ

अहं प्राणः शरीरस्थो भूतग्रामचतुष्टये ।
धर्माधर्मे मतिं दद्यात्सुखदुःखे कृताकृते

ahaṃ prāṇaḥ śarīrastho bhūtagrāmacatuṣṭaye |
dharmādharme matiṃ dadyātsukhaduḥkhe kṛtākṛte

जन्तोर्वुद्धिं समास्थाय पूर्वमर्माधिवासिताम् ।
अहमेव तथा जीवान्प्रेरयामि च कर्मसु ।
स्वर्गं च नरकं मोक्षं प्रयान्ति प्राणिनो ध्रुवम्

jantorvuddhiṃ samāsthāya pūrvamarmādhivāsitām |
ahameva tathā jīvānprerayāmi ca karmasu |
svargaṃ ca narakaṃ mokṣaṃ prayānti prāṇino dhruvam

स्वर्गस्थं नरकस्थं वा श्राद्धे वाप्यायनं भवेत् ।
तस्माच्छ्राद्धानि कुर्वीत त्रिविधानि विचक्षणः

svargasthaṃ narakasthaṃ vā śrāddhe vāpyāyanaṃ bhavet |
tasmācchrāddhāni kurvīta trividhāni vicakṣaṇaḥ

मत्स्यं कर्मं च वाराहं नारसिंहञ्च वामनम् ।
रामं रामं च कृष्णं च बुद्धं चैव सकल्किनम् ।
एतानि दश नामानि स्मर्तव्यानि सदा बुधैः

matsyaṃ karmaṃ ca vārāhaṃ nārasiṃhañca vāmanam |
rāmaṃ rāmaṃ ca kṛṣṇaṃ ca buddhaṃ caiva sakalkinam |
etāni daśa nāmāni smartavyāni sadā budhaiḥ

स्वर्गं जीवाः सुखं यान्ति च्युताः स्वर्गाच्च मानवाः ।
लब्ध्वा सुखं च वित्तं च दयादाक्षिण्यसंयुताः ।
पुत्रपौत्रैर्धनैराढ्या जीवेयुः शरदां शतम्

svargaṃ jīvāḥ sukhaṃ yānti cyutāḥ svargācca mānavāḥ |
labdhvā sukhaṃ ca vittaṃ ca dayādākṣiṇyasaṃyutāḥ |
putrapautrairdhanairāḍhyā jīveyuḥ śaradāṃ śatam

आतुरे च ददेद्दानं विष्णुपूजाञ्च कारयेत् ।
अष्टाक्षरं तथा मन्त्रं जपेद्वा द्वादशाक्षरम्

āture ca dadeddānaṃ viṣṇupūjāñca kārayet |
aṣṭākṣaraṃ tathā mantraṃ japedvā dvādaśākṣaram

पूजयेच्छुक्लपुष्पैश्च नैवेद्यैर्घृतपाचितैः ।
तथा गन्धैश्च धूपैश्च श्रुतिस्मृतिमनूदितैः

pūjayecchuklapuṣpaiśca naivedyairghṛtapācitaiḥ |
tathā gandhaiśca dhūpaiśca śrutismṛtimanūditaiḥ

विष्णुर्माता पिता विष्णुर्विष्णुः स्वजनबान्धवाः ।
यत्र विष्णुं न पश्यामि तेन वासेन किं मम

viṣṇurmātā pitā viṣṇurviṣṇuḥ svajanabāndhavāḥ |
yatra viṣṇuṃ na paśyāmi tena vāsena kiṃ mama

जले विष्णुः स्थले विष्णुर्विष्णुः पर्वतमस्तके ।
ज्वालामालाकुले विष्णुः सर्वं विष्णुमयं जगत्

jale viṣṇuḥ sthale viṣṇurviṣṇuḥ parvatamastake |
jvālāmālākule viṣṇuḥ sarvaṃ viṣṇumayaṃ jagat

वयमापो वयं पृथ्वी वयं दर्भा वयं तिलाः ।
वयं गावो वयं राजा वयं वायुर्वयं प्रजाः

vayamāpo vayaṃ pṛthvī vayaṃ darbhā vayaṃ tilāḥ |
vayaṃ gāvo vayaṃ rājā vayaṃ vāyurvayaṃ prajāḥ

वयं हेम वयं धान्यं वयं मधु वयं घृतम् ।
वयं विप्रा वयं देवा वयं शम्भुश्च भूर्भुवः

vayaṃ hema vayaṃ dhānyaṃ vayaṃ madhu vayaṃ ghṛtam |
vayaṃ viprā vayaṃ devā vayaṃ śambhuśca bhūrbhuvaḥ

अहं दाता अहं ग्राही अहं यज्वा अहं क्रतुः ।
अहं हर्ता अहं धर्मो अहं पृथ्वी ह्यहं जलम्

ahaṃ dātā ahaṃ grāhī ahaṃ yajvā ahaṃ kratuḥ |
ahaṃ hartā ahaṃ dharmo ahaṃ pṛthvī hyahaṃ jalam

धर्माधर्मे मतिं दद्यां कर्मभिस्तु शुभाशुभैः ।
यत्कर्म क्रियते क्वापि पूर्वजन्मार्जितं खग

dharmādharme matiṃ dadyāṃ karmabhistu śubhāśubhaiḥ |
yatkarma kriyate kvāpi pūrvajanmārjitaṃ khaga

धर्मे मतिमहं दद्यामधर्मेऽप्यहमेव च ।
यातनां कुरुते सोऽपि धर्मे मुक्तिं ददाम्यहम्

dharme matimahaṃ dadyāmadharme'pyahameva ca |
yātanāṃ kurute so'pi dharme muktiṃ dadāmyaham

मनुजानां हिता तार्क्ष्य अन्ते वैतरणी स्मृता ।
तयावमत्य पापौघं विष्णुलोकं स गच्छति

manujānāṃ hitā tārkṣya ante vaitaraṇī smṛtā |
tayāvamatya pāpaughaṃ viṣṇulokaṃ sa gacchati

बालत्वे यच्च कौमारे यच्च परिणतौ च यत् ।
सर्वावम्थाकृतं पापं यच्च जन्मान्तरेष्वपि

bālatve yacca kaumāre yacca pariṇatau ca yat |
sarvāvamthākṛtaṃ pāpaṃ yacca janmāntareṣvapi

यन्निशायां तथा प्रातर्यन्मध्याह्नापराह्नयोः ।
सन्ध्ययोर्यत्कृतं कर्म कर्मणा मनसा गिरा

yanniśāyāṃ tathā prātaryanmadhyāhnāparāhnayoḥ |
sandhyayoryatkṛtaṃ karma karmaṇā manasā girā

दत्त्वा वरां सकृदपि कपिलां सर्वकामिकाम् ।
उद्धरेदन्तकाले स आत्मानं पापसञ्चयात्

dattvā varāṃ sakṛdapi kapilāṃ sarvakāmikām |
uddharedantakāle sa ātmānaṃ pāpasañcayāt

गावो ममाग्रतः सन्तु पृष्ठतः पार्श्वतस्तथा ।
गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम्

gāvo mamāgrataḥ santu pṛṣṭhataḥ pārśvatastathā |
gāvo me hṛdaye santu gavāṃ madhye vasāmyaham

या लक्ष्मीः सर्वभूतानां या च देवे व्यवस्थिता ।
धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु

yā lakṣmīḥ sarvabhūtānāṃ yā ca deve vyavasthitā |
dhenurūpeṇa sā devī mama pāpaṃ vyapohatu