Chapter 173: The six tastes, oils and sweating

द्रव्याणि मधुरादीनि वक्ष्ये रागहराण्यहम् ।
शालिषष्टिकगोधृमक्षीरं घृतं रसा मध

dravyāṇi madhurādīni vakṣye rāgaharāṇyaham |
śāliṣaṣṭikagodhṛmakṣīraṃ ghṛtaṃ rasā madha

मज्जाशृङ्गाटकयवकशेर्विवारुगीक्षुरम् ।
गम्भगी पौष्करं बीजं द्राक्षा खर्जूरकं बला

majjāśṛṅgāṭakayavakaśervivārugīkṣuram |
gambhagī pauṣkaraṃ bījaṃ drākṣā kharjūrakaṃ balā

नारिकलेक्ष्वात्मणुप्ता विदारी च प्रियालकम् ।
मधुकं तालकष्माण्डं मुख्योऽयं मधुरो गणः

nārikalekṣvātmaṇuptā vidārī ca priyālakam |
madhukaṃ tālakaṣmāṇḍaṃ mukhyo'yaṃ madhuro gaṇaḥ

मूर्छादाहप्रशमनः पडिन्द्रियप्रसादनः ।
कृमिकृत्कफकृच्चैव एकोऽत्यर्थ निपेवितः

mūrchādāhapraśamanaḥ paḍindriyaprasādanaḥ |
kṛmikṛtkaphakṛccaiva eko'tyartha nipevitaḥ

श्वासकासाम्यमाधुर्यस्वरघातार्वुदानि च ।
गलगण्डश्लीपदानि गुडलेपादि कारयेत्

śvāsakāsāmyamādhuryasvaraghātārvudāni ca |
galagaṇḍaślīpadāni guḍalepādi kārayet

दाडिमामलकाम्रं च कपित्थकरमर्दकौ ।
मातुलुङ्गाम्रातकं च बदरं तिन्तडीफलम्

dāḍimāmalakāmraṃ ca kapitthakaramardakau |
mātuluṅgāmrātakaṃ ca badaraṃ tintaḍīphalam

दधि तक्रं काञ्जिकं च लकुचं चाम्लवे तसम् ।
अम्लो लोणः शुण्ठीयुक्तो जारणः पाचनो रसः

dadhi takraṃ kāñjikaṃ ca lakucaṃ cāmlave tasam |
amlo loṇaḥ śuṇṭhīyukto jāraṇaḥ pācano rasaḥ

क्लेदनो वातकृद्धृप्यो विदाही चानुलोमनः ।
अम्लोऽत्यर्थं सेव्यमानः कुर्याद्धै दन्तहर्षकम्

kledano vātakṛddhṛpyo vidāhī cānulomanaḥ |
amlo'tyarthaṃ sevyamānaḥ kuryāddhai dantaharṣakam

शरीरस्य च शैतिल्यं स्वरकण्ठास्यहृद्दहेत् ।
छिन्नभिन्नव्रणादीनि पाचयित्वाग्निभावितः

śarīrasya ca śaitilyaṃ svarakaṇṭhāsyahṛddahet |
chinnabhinnavraṇādīni pācayitvāgnibhāvitaḥ

लवणानि यवक्षारसर्जिकादिश्च लावणः ।
शोधनः पाचनः क्लेदी विश्लेषसर्पणादिकृत्

lavaṇāni yavakṣārasarjikādiśca lāvaṇaḥ |
śodhanaḥ pācanaḥ kledī viśleṣasarpaṇādikṛt

मार्गरोधी मार्दवकृत्स एकः परिषेवितः ।
गात्रकण्डूकोष्ठशोथवैवर्ण्यं जनयेद्रसः ।
रक्तवातं पित्तरक्तं पुंस्त्वेन्द्रियरुजादिकम्

mārgarodhī mārdavakṛtsa ekaḥ pariṣevitaḥ |
gātrakaṇḍūkoṣṭhaśothavaivarṇyaṃ janayedrasaḥ |
raktavātaṃ pittaraktaṃ puṃstvendriyarujādikam

व्योषशिग्रूमूलकं देवदारु च कुष्ठकम् ।
लशुनं वल्गुजी फलं मुस्तागुग्गुलुलाङ्गली

vyoṣaśigrūmūlakaṃ devadāru ca kuṣṭhakam |
laśunaṃ valgujī phalaṃ mustāguggululāṅgalī

कटुको दीपनः शोधी कुष्ठकण्डूकफान्तकृत् ।
स्थौल्यालस्यक्रिमिहरः शुक्रमेदोविरोधनः ।
एकोऽत्यर्थं सेव्यमानः भ्रमदाहादिकृद्भवेत्

kaṭuko dīpanaḥ śodhī kuṣṭhakaṇḍūkaphāntakṛt |
sthaulyālasyakrimiharaḥ śukramedovirodhanaḥ |
eko'tyarthaṃ sevyamānaḥ bhramadāhādikṛdbhavet

कृतमालः कीराणि हरिद्रेन्द्रयवास्तथा ।
स्वादुकण्टकवेत्राणि बृहतीद्वयशङ्खिनी

kṛtamālaḥ kīrāṇi haridrendrayavāstathā |
svādukaṇṭakavetrāṇi bṛhatīdvayaśaṅkhinī

गुडूची चद्रवन्ती च त्रिवृन्मण्डूकपर्ण्यपि ।
कारवेल्लकवार्ताकुकरवीरकवासकाः

guḍūcī cadravantī ca trivṛnmaṇḍūkaparṇyapi |
kāravellakavārtākukaravīrakavāsakāḥ

रोहिणी शङ्खचूर्णं च कर्कोटो वै जयन्तिका ।
जातीवारुणकं निम्बो ज्योतिष्मती पुनर्नवा

rohiṇī śaṅkhacūrṇaṃ ca karkoṭo vai jayantikā |
jātīvāruṇakaṃ nimbo jyotiṣmatī punarnavā

तिक्तो रसश्छेदनः स्याद्रोचनी दीपनस्तथा ।
शोधनो ज्वरतृष्णाघ्नो मूर्छाकण्ठार्तिकादिजित्

tikto rasaśchedanaḥ syādrocanī dīpanastathā |
śodhano jvaratṛṣṇāghno mūrchākaṇṭhārtikādijit

विण्मूत्रक्लेदसंशोषो ह्यत्यर्थं स च सेवितः ।
हनुस्तम्भाक्षेपकार्तिशिरः शूलब्रणादिकृत्

viṇmūtrakledasaṃśoṣo hyatyarthaṃ sa ca sevitaḥ |
hanustambhākṣepakārtiśiraḥ śūlabraṇādikṛt

त्रिफलासल्लकीजम्बु आम्रातकवचादिकम् ।
तिन्दुकं वकुलं शालं पालङ्कीमुद्गचिल्लकम्

triphalāsallakījambu āmrātakavacādikam |
tindukaṃ vakulaṃ śālaṃ pālaṅkīmudgacillakam

कषायो ग्राहको रोपी स्तम्भनक्लेदशोषणः ।
एकोऽत्यर्थं सेव्यमानो हृदये चाथ पीडकः ।
मुखशोषज्वराध्मानमन्यास्तम्भादिकारकः

kaṣāyo grāhako ropī stambhanakledaśoṣaṇaḥ |
eko'tyarthaṃ sevyamāno hṛdaye cātha pīḍakaḥ |
mukhaśoṣajvarādhmānamanyāstambhādikārakaḥ

हरिद्राकुष्ठलवणं मेषशृङ्गिबलाद्वयम् ।
कच्छुरा सल्लकी पाठा पुनर्नवा शतावरी

haridrākuṣṭhalavaṇaṃ meṣaśṛṅgibalādvayam |
kacchurā sallakī pāṭhā punarnavā śatāvarī

अग्नि मन्थो ब्रह्मदण्डी श्वदंष्ट्रैरण्डके तथा ।
यवकोलकुलत्थादिकर्षाशी दशमूलकम् ।
पृथक्समस्तो वातातोर्बहुपित्तहरस्तथा

agni mantho brahmadaṇḍī śvadaṃṣṭrairaṇḍake tathā |
yavakolakulatthādikarṣāśī daśamūlakam |
pṛthaksamasto vātātorbahupittaharastathā

शतावरी विदारी च बालकोशीरचन्दनम् ।
दूर्वा वटः पिप्पली च बदरी सल्लकी तथा

śatāvarī vidārī ca bālakośīracandanam |
dūrvā vaṭaḥ pippalī ca badarī sallakī tathā

कदली चोत्पलं पद्ममुदुम्बरपटोलकन् ।
अथ श्लेष्महरो वर्गो हरिद्रागुडकुष्ठकम्

kadalī cotpalaṃ padmamudumbarapaṭolakan |
atha śleṣmaharo vargo haridrāguḍakuṣṭhakam

शतपुष्पी च जाती च व्योषारग्वधलाङ्गली ।
सर्पिस्तैलवसामज्जाः स्नेहेषु प्रवरं स्मृतम्

śatapuṣpī ca jātī ca vyoṣāragvadhalāṅgalī |
sarpistailavasāmajjāḥ sneheṣu pravaraṃ smṛtam

तथा धीस्मृतिमेधाग्निकाङ्क्षिणां शस्यते घृतम् ।
केवलं पैत्तिके सर्पिर्वातिके लवणान्वितम्

tathā dhīsmṛtimedhāgnikāṅkṣiṇāṃ śasyate ghṛtam |
kevalaṃ paittike sarpirvātike lavaṇānvitam

देयं बहुकफे वापि व्योषक्षारसमायुतम् ।
ग्रन्थिनाडीकृमिस्लेष्ममेदोमारुतरोगिषु

deyaṃ bahukaphe vāpi vyoṣakṣārasamāyutam |
granthināḍīkṛmisleṣmamedomārutarogiṣu

तैलं लाघवदार्ढ्याय क्रूरकोष्ठेषु देहिषु ।
वातातपाम्बुभारस्त्रीव्यायामक्षीणधातुषु

tailaṃ lāghavadārḍhyāya krūrakoṣṭheṣu dehiṣu |
vātātapāmbubhārastrīvyāyāmakṣīṇadhātuṣu

रूक्षक्लेशक्षयात्याग्निवाता वृतपथेषु ।
अथ दग्ध्वा शिराजालं योनिकर्म शिरोरुजि
उत्तमस्य पलं मात्रा त्रिभिश्चाक्षैश्च मध्यमे ।
जघन्यस्य पलार्धेन स्नेहक्वाथौषधेषु च

rūkṣakleśakṣayātyāgnivātā vṛtapatheṣu |
atha dagdhvā śirājālaṃ yonikarma śiroruji
uttamasya palaṃ mātrā tribhiścākṣaiśca madhyame |
jaghanyasya palārdhena snehakvāthauṣadheṣu ca

जलमुष्णं घृते देयं पृथक्तैले तु शस्यते ।
सेनेहे पित्ते तु तृष्णायां पिबेदुष्णोदकं नरः

jalamuṣṇaṃ ghṛte deyaṃ pṛthaktaile tu śasyate |
senehe pitte tu tṛṣṇāyāṃ pibeduṣṇodakaṃ naraḥ

वातानुलोमं दीप्ताग्रर्वर्चः स्निग्धस्य तन्मतम् ।
रूक्षम्य स्नेदृनं कार्यमभिस्निग्धस्य रूक्षणम्

vātānulomaṃ dīptāgrarvarcaḥ snigdhasya tanmatam |
rūkṣamya snedṛnaṃ kāryamabhisnigdhasya rūkṣaṇam

श्यामाककोरदोषान्नतक्रपिण्याकसकुभिः ।
वातश्लेष्माणि वाते वा कफे वा स्वेद इष्यते ।
न स्वेदयेदतिम्थूलरूक्षदुर्वलमूर्छितान्

śyāmākakoradoṣānnatakrapiṇyākasakubhiḥ |
vātaśleṣmāṇi vāte vā kaphe vā sveda iṣyate |
na svedayedatimthūlarūkṣadurvalamūrchitān