Chapter 172: Remedies for women, poison and rejuvenation

स्त्रीरोगादिचिकित्सां च वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु ।
योनिव्यापत्सु भूयिष्टं शस्यते कर्म वातजित्

strīrogādicikitsāṃ ca vakṣye suśruta tacchṛṇu |
yonivyāpatsu bhūyiṣṭaṃ śasyate karma vātajit

वचोपकुञ्चिकाजातीकृष्णावासकसैन्धवम् ।
अजमोदायवक्षारं चित्रकं शर्करान्वितम्

vacopakuñcikājātīkṛṣṇāvāsakasaindhavam |
ajamodāyavakṣāraṃ citrakaṃ śarkarānvitam

पिष्ट्वालोड्य जलाद्यैश्च खादयेद्धृतभर्जितम् ।
योनिपार्श्वार्तिहृद्रोगगुल्मार्शो विनिवर्तयेत्

piṣṭvāloḍya jalādyaiśca khādayeddhṛtabharjitam |
yonipārśvārtihṛdrogagulmārśo vinivartayet

बदरीपत्रसंलेपाद्योनिर्भिन्ना प्रशाम्यति ।
लोध्रतुम्बीफलालेपाद्योनेर्दार्ढ्यं करोति च

badarīpatrasaṃlepādyonirbhinnā praśāmyati |
lodhratumbīphalālepādyonerdārḍhyaṃ karoti ca

पञ्चपल्लवपिष्टाह्वमालतीकुसुमैर्घृतम् ।
रविपक्वमसृग्धारं योनिगन्धविनाशनम्

pañcapallavapiṣṭāhvamālatīkusumairghṛtam |
ravipakvamasṛgdhāraṃ yonigandhavināśanam

सकाञ्जिकं जपापुष्पपुष्पं ज्योतिष्मतीदलम् ।
दूर्वापिष्टं च संप्राश्य चित्रकं शर्करान्वितम्

sakāñjikaṃ japāpuṣpapuṣpaṃ jyotiṣmatīdalam |
dūrvāpiṣṭaṃ ca saṃprāśya citrakaṃ śarkarānvitam

धात्र्यञ्जनाभयाचूर्णं तोयपीतं रजो हरेत् ।
सदुग्धा लक्ष्मणा पीता नस्याद्वा पुत्रदा ऋतौ

dhātryañjanābhayācūrṇaṃ toyapītaṃ rajo haret |
sadugdhā lakṣmaṇā pītā nasyādvā putradā ṛtau

दुग्धस्यार्धाढकं चाज्यमश्वगन्धा च पुत्रदा ।
वन्ध्या पुत्रं लभेत्पीत्वा घृतेन व्योपकेसरम्

dugdhasyārdhāḍhakaṃ cājyamaśvagandhā ca putradā |
vandhyā putraṃ labhetpītvā ghṛtena vyopakesaram

कुशकाशोरुचृकानां मृलैर्गोक्षुरकस्य च ।
शृतं दुग्धं सितायुक्तं गर्भिण्याः शूलनुत्परम्

kuśakāśorucṛkānāṃ mṛlairgokṣurakasya ca |
śṛtaṃ dugdhaṃ sitāyuktaṃ garbhiṇyāḥ śūlanutparam

पाठालाङ्गलिसिंहाम्यमयूरकूटजैः पृथक् ।
नाभिबस्ति भगालेपात्सुखं नारी प्रसूयते

pāṭhālāṅgalisiṃhāmyamayūrakūṭajaiḥ pṛthak |
nābhibasti bhagālepātsukhaṃ nārī prasūyate

सूताया हृच्छिरोबस्तिशूलमर्कन्द
संज्ञितम् ।
यवक्षारं पिबेत्तत्र मस्तु कोष्णोदकेन वा

sūtāyā hṛcchirobastiśūlamarkanda
saṃjñitam |
yavakṣāraṃ pibettatra mastu koṣṇodakena vā

दशमूलीकृतः क्ताथः साज्यः मूतिरुजापहः ।
शातिलण्डुलचूर्णं तु सदुग्धं दुग्धकृद्भवेत्

daśamūlīkṛtaḥ ktāthaḥ sājyaḥ mūtirujāpahaḥ |
śātilaṇḍulacūrṇaṃ tu sadugdhaṃ dugdhakṛdbhavet

विदारी कन्दस्वरसं मूलं कार्पासजं तथा ।
धात्री स्तन्यविशुद्ध्यर्थं मुद्गयूपरसाशिनी

vidārī kandasvarasaṃ mūlaṃ kārpāsajaṃ tathā |
dhātrī stanyaviśuddhyarthaṃ mudgayūparasāśinī

कुष्ठा वचाभया ब्राह्मी मधुरा क्षौद्रसर्पिषा ।
वर्णायुः कान्तिजननं लेह्यं वालम्य दापयेत्

kuṣṭhā vacābhayā brāhmī madhurā kṣaudrasarpiṣā |
varṇāyuḥ kāntijananaṃ lehyaṃ vālamya dāpayet

स्तन्याभावे पयश्छागं गव्यं वा तद्गुणं पिवेत् ।
स्वेदनं नाग्निशोफार्ते मृदा स्यादग्नितप्तया

stanyābhāve payaśchāgaṃ gavyaṃ vā tadguṇaṃ pivet |
svedanaṃ nāgniśophārte mṛdā syādagnitaptayā

लेहो मुस्तविपायाश्च वमिकासज्वरे पिबेत् ।
सुस्तशुण्ठीविषाविल्वकूटजैरतिसारनुत

leho mustavipāyāśca vamikāsajvare pibet |
sustaśuṇṭhīviṣāvilvakūṭajairatisāranuta

मधु व्योषं मातुलुङ्गं हिक्काच्छर्दिनिवारणम् ।
कुष्ठेन्द्रयवसिद्धार्था निशा दूर्वा च कुष्ठजित्

madhu vyoṣaṃ mātuluṅgaṃ hikkācchardinivāraṇam |
kuṣṭhendrayavasiddhārthā niśā dūrvā ca kuṣṭhajit

महामुण्जितिकोजीच्यकाथैः स्नानं ग्रहापहम् ।
सप्तच्छदामयनिशाचन्दनैश्चानुलेपनम्

mahāmuṇjitikojīcyakāthaiḥ snānaṃ grahāpaham |
saptacchadāmayaniśācandanaiścānulepanam

शङ्खाब्जबीजरुद्राक्षवचालौहादिधारणम् ।
ओं कं टं यं गं वैनतेयाय नमः ।
ओं हों हां हः मन्त्रेण शान्तिर्वालानां मार्जनाद्वलिदानतः ।
ओं ह्रीं बालम्रहाद्वलिं गृह्णीत वालं मुञ्चत स्वाहा

śaṅkhābjabījarudrākṣavacālauhādidhāraṇam |
oṃ kaṃ ṭaṃ yaṃ gaṃ vainateyāya namaḥ |
oṃ hoṃ hāṃ haḥ mantreṇa śāntirvālānāṃ mārjanādvalidānataḥ |
oṃ hrīṃ bālamrahādvaliṃ gṛhṇīta vālaṃ muñcata svāhā

तण्डुलाद्भिः शिरीपस्य पलं पीतं विषापहम् ।
तण्डुलाद्भिश्च वर्षाभ्वाः शुक्लायाः सर्पदंशनुत्

taṇḍulādbhiḥ śirīpasya palaṃ pītaṃ viṣāpaham |
taṇḍulādbhiśca varṣābhvāḥ śuklāyāḥ sarpadaṃśanut

दध्याज्यं तण्डुलीयं च गृहधृमो निशा तथा ।
पिष्टं पानं तथा क्षौद्रं सिन्धृत्थस्य विपान्तकम्

dadhyājyaṃ taṇḍulīyaṃ ca gṛhadhṛmo niśā tathā |
piṣṭaṃ pānaṃ tathā kṣaudraṃ sindhṛtthasya vipāntakam

अङ्कोटमूलनिष्क्वाथः साज्यः पीतो विषान्तकः ।
यज्जराव्याधिविध्वंसि भेषजं तद्रसायनम्

aṅkoṭamūlaniṣkvāthaḥ sājyaḥ pīto viṣāntakaḥ |
yajjarāvyādhividhvaṃsi bheṣajaṃ tadrasāyanam

सिन्दूत्यरार्कराशुण्ठीकणामधुगुडैः क्रमात् ।
वर्षादिष्वभया सेव्या रसायनगुणौषिणा

sindūtyarārkarāśuṇṭhīkaṇāmadhuguḍaiḥ kramāt |
varṣādiṣvabhayā sevyā rasāyanaguṇauṣiṇā

ज्वरस्यान्तेऽभयां चैकां प्रभुङ्क्ते द्वे विभीतके ।
भुक्त्वा मध्वाज्यधात्रीणां चतुष्कं शतवर्षकृत्

jvarasyānte'bhayāṃ caikāṃ prabhuṅkte dve vibhītake |
bhuktvā madhvājyadhātrīṇāṃ catuṣkaṃ śatavarṣakṛt

पीताश्वगन्धा पयसा घृतेनाशेपरोगनुत् ।
मण्डूकपर्ण्याः स्वरसो विदार्याश्चामृतोपमः

pītāśvagandhā payasā ghṛtenāśeparoganut |
maṇḍūkaparṇyāḥ svaraso vidāryāścāmṛtopamaḥ

तिलधात्रीभृङ्गराजौ जग्ध्वा वर्षशती भवेत् ।
त्रिकटु त्रिफला वह्निर्गुडूची च शतावरी

tiladhātrībhṛṅgarājau jagdhvā varṣaśatī bhavet |
trikaṭu triphalā vahnirguḍūcī ca śatāvarī

विडङ्गलोहचूर्णं तु मधुना सह रोगनुत् ।
त्रिफला च कणा शुण्ठी गुडूची च शतावरी

viḍaṅgalohacūrṇaṃ tu madhunā saha roganut |
triphalā ca kaṇā śuṇṭhī guḍūcī ca śatāvarī

विडङ्गभृङ्गराजादि भावितं सर्वरोगनुत् ।
चूर्णं विदार्या मध्वाज्यं लीढ्वा दश स्त्रियो व्रजेत्

viḍaṅgabhṛṅgarājādi bhāvitaṃ sarvaroganut |
cūrṇaṃ vidāryā madhvājyaṃ līḍhvā daśa striyo vrajet

घृतं शतावरीकल्कैः क्षीरैर्दशगुणैः पचेत् ।
शर्करापिप्पलीक्षौद्रयुक्तं वा जारकं विदुः

ghṛtaṃ śatāvarīkalkaiḥ kṣīrairdaśaguṇaiḥ pacet |
śarkarāpippalīkṣaudrayuktaṃ vā jārakaṃ viduḥ

प्रतिमर्षोऽवपीडश्च नस्यं प्रवपनं तथा ।
शिरोविरेचनं चेति पञ्चकर्म च कथ्यते

pratimarṣo'vapīḍaśca nasyaṃ pravapanaṃ tathā |
śirovirecanaṃ ceti pañcakarma ca kathyate

मासैर्द्विसंख्यैर्माघाद्यैः क्रमात्षडृतवः स्मृताः ।
अग्निसेवामधुक्षीरविकृतीः परिपेवयेत्

māsairdvisaṃkhyairmāghādyaiḥ kramātṣaḍṛtavaḥ smṛtāḥ |
agnisevāmadhukṣīravikṛtīḥ paripevayet

स्त्रीयुक्तः शिशिरे तद्वद्वसन्ते न दिवा स्वपेत् ।
त्यजेद्वर्षासु स्वप्नादीञ्छरदिन्दोश्च रश्मयः

strīyuktaḥ śiśire tadvadvasante na divā svapet |
tyajedvarṣāsu svapnādīñcharadindośca raśmayaḥ

पथ्यानि शालयो मुद्रा वर्षाम्भः क्वथितं पयः ।
निम्वातसीकुसुम्भानां शिग्रुसर्षपयोस्तथा

pathyāni śālayo mudrā varṣāmbhaḥ kvathitaṃ payaḥ |
nimvātasīkusumbhānāṃ śigrusarṣapayostathā

ज्योतिष्मतीमूलकानां तैलानि च हरन्ति हि ।
कृमिकुष्ठप्रमेहांश्च वातश्लेष्मशिरोरुजः

jyotiṣmatīmūlakānāṃ tailāni ca haranti hi |
kṛmikuṣṭhapramehāṃśca vātaśleṣmaśirorujaḥ

दाडिमामलकीकोलकरमर्द्पियालकम् ।
जम्बीरं नागग्गं च आम्रातककपिन्थकम्

dāḍimāmalakīkolakaramardpiyālakam |
jambīraṃ nāgaggaṃ ca āmrātakakapinthakam

पित्तलान्यनिलघ्नानि कफोत्क्लेशकराणिच ।
जलं जीमूतकेक्ष्वाकुकुटजाकृतबन्धनम्

pittalānyanilaghnāni kaphotkleśakarāṇica |
jalaṃ jīmūtakekṣvākukuṭajākṛtabandhanam

धामार्गवश्च संयोज्याः सर्वथा वमनेष्वमी ।
पूर्वाह्ने वमनायेते मदनेन्द्रयवी वचा

dhāmārgavaśca saṃyojyāḥ sarvathā vamaneṣvamī |
pūrvāhne vamanāyete madanendrayavī vacā

मृदुकोष्टश्च पित्तेन खरो वातकफाश्रयात् ।
मध्यमः समदोषे स्यात्त्रिवृत्तिते विरेचनम्

mṛdukoṣṭaśca pittena kharo vātakaphāśrayāt |
madhyamaḥ samadoṣe syāttrivṛttite virecanam

शर्करामधुसंयुक्तं सैन्धवं नगरं त्रिवृत् ।
हरीतकीविहङ्गानि गोमूत्रेण विरेचनम्

śarkarāmadhusaṃyuktaṃ saindhavaṃ nagaraṃ trivṛt |
harītakīvihaṅgāni gomūtreṇa virecanam

एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथश्च द्विगुणस्तथा ।
वातोल्बणेषु दोषेषु भोजयित्वाथ वामयेत्

eraṇḍatailaṃ triphalākvāthaśca dviguṇastathā |
vātolbaṇeṣu doṣeṣu bhojayitvātha vāmayet

वंशादिनेत्रं कुर्वीत पडष्टद्वादशाङ्गुलम् ।
कर्कन्धृफलवच्छिद्रं वस्तिरुत्तानशायिने

vaṃśādinetraṃ kurvīta paḍaṣṭadvādaśāṅgulam |
karkandhṛphalavacchidraṃ vastiruttānaśāyine

निरूहदानेऽपि विधिरयमेवमुदीरितः ।
अर्धत्रिपट्पले मात्रा लघुमध्योत्तमः क्रमात्

nirūhadāne'pi vidhirayamevamudīritaḥ |
ardhatripaṭpale mātrā laghumadhyottamaḥ kramāt

पथ्याक्षवात्र्योकद्विचतुर्भाग रुगर्दनाः ।
शतवर्यसृताभृङ्गसिन्धुवारादिभाविताः

pathyākṣavātryokadvicaturbhāga rugardanāḥ |
śatavaryasṛtābhṛṅgasindhuvārādibhāvitāḥ