हिक्रारोगनिदानञ्च वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु ।
श्वासैकहेतुः प्राग्रूपं संख्या प्रकृतिसंश्रया
hikrāroganidānañca vakṣye suśruta tacchṛṇu |
śvāsaikahetuḥ prāgrūpaṃ saṃkhyā prakṛtisaṃśrayā
Purva Khanda: Achara Kanda
Chapter 151: The five kinds of hiccup
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे हिक्रानिदाना नामैकपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥
15 verses · 151 of 241
What happens in this chapter
The five kinds of hiccup
Dhanvantari tells Sushruta that hiccup shares its cause, warning signs and dosha basis with breathlessness. There are five kinds: annaja, born of food; kshudra, the minor; yamala, the paired; mahati, the great; and gambhira, the deep. Vata, troubled by hasty eating and by dry, sharp, rough or improper food and drink, produces a soft hiccup that follows hunger and settles with food and drink. Exertion rouses the kshudra hiccup, which starts at the base of the collarbone, grows with effort and eases after a meal. The yamala comes in pairs and shakes head and neck. The deepest kinds rise from the region of the navel. Hiccup and breathlessness, Dhanvantari says, make their home in a man at the time of death.
धन्वन्तरिरुवाच
हिक्रा भक्ष्योद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च ।
गम्भीरा च मरुत्तत्र त्वरयायुक्तिसेवितैः
hikrā bhakṣyodbhavā kṣudrā yamalā mahatīti ca |
gambhīrā ca maruttatra tvarayāyuktisevitaiḥ
रूक्षतीक्ष्णखराशान्तैरन्नपानैः प्रपीडितः ।
करोति हिक्रां श्वसनः मन्दशब्दां क्षुधानुगाम्
rūkṣatīkṣṇakharāśāntairannapānaiḥ prapīḍitaḥ |
karoti hikrāṃ śvasanaḥ mandaśabdāṃ kṣudhānugām
समं सन्ध्यान्नपानेन या प्रयाति च सान्नजा ।
आयासात्पवनः क्रुद्धः क्षुद्रां हिक्रां प्रवर्तयेत्
samaṃ sandhyānnapānena yā prayāti ca sānnajā |
āyāsātpavanaḥ kruddhaḥ kṣudrāṃ hikrāṃ pravartayet
जत्रुमूलात्परिसृता मन्दवेगवन्ती हि सा ।
वृद्धिमायासतो याति भुक्तमात्रे च मार्दबम्
jatrumūlātparisṛtā mandavegavantī hi sā |
vṛddhimāyāsato yāti bhuktamātre ca mārdabam
चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्रा संप्रवर्तते ।
परिणामान्मुखे वृद्धिं परिणामे च गच्छति
cireṇa yamalairvegairyā hikrā saṃpravartate |
pariṇāmānmukhe vṛddhiṃ pariṇāme ca gacchati
कम्पयन्ती शिरो ग्रीवां यमलां तां विनिर्दिशेत् ।
प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतजृम्भिता
kampayantī śiro grīvāṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet |
pralāpacchardyatīsāranetraviplutajṛmbhitā
यमला वेगिनी हिक्रा परिणामवती च सा ।
ध्वस्तभ्रूशङ्खयुग्मस्य श्रुतिविप्लुतचक्षुषः
yamalā veginī hikrā pariṇāmavatī ca sā |
dhvastabhrūśaṅkhayugmasya śrutiviplutacakṣuṣaḥ
स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मुञ्चती ।
तुदन्ती मार्गमाणस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्
stambhayantī tanuṃ vācaṃ smṛtiṃ saṃjñāṃ ca muñcatī |
tudantī mārgamāṇasya kurvatī marmaghaṭṭanam
पृष्ठतो नमनं सार्ष्यं महाहिक्रा प्रवर्तते ।
महाशूला महाशब्दा महावेगा महाबला
pṛṣṭhato namanaṃ sārṣyaṃ mahāhikrā pravartate |
mahāśūlā mahāśabdā mahāvegā mahābalā
पक्राशयाच्च नाभेर्वा पूर्ववत्सा प्रवर्तते
pakrāśayācca nābhervā pūrvavatsā pravartate
तद्रूपा सा महत्कुर्याञ्जृम्भणां गप्रसारणम् ।
गम्भीरेण निदानेन गम्भीरा तु सुसाधयेत्
tadrūpā sā mahatkuryāñjṛmbhaṇāṃ gaprasāraṇam |
gambhīreṇa nidānena gambhīrā tu susādhayet
आद्ये द्वे वर्जयेदन्ये सर्वलिङ्गां च वेगिनीम् ।
सर्वस्य संचितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः
ādye dve varjayedanye sarvaliṅgāṃ ca veginīm |
sarvasya saṃcitāmasya sthavirasya vyavāyinaḥ
व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदकृशस्य च ।
सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शाघ्रकारिणः
vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya bhaktacchedakṛśasya ca |
sarve'pi rogā nāśāya na tvevaṃ śāghrakāriṇaḥ
हिक्राश्वासौ यथा तौ हि मृत्युकाले कृतालयौ
hikrāśvāsau yathā tau hi mṛtyukāle kṛtālayau
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)