Chapter 143: The Ramayana told in brief

रामायणमतो वक्ष्ये श्रुतं पापविनाशनम् ।
विष्णुनाभ्यब्जतो ब्रह्मा मरीचिस्तत्सुतोऽभवत्

rāmāyaṇamato vakṣye śrutaṃ pāpavināśanam |
viṣṇunābhyabjato brahmā marīcistatsuto'bhavat

मरीचेः कश्यपस्तस्माद्रविस्तस्मान्मनुः स्मृतः ।
मनोरिक्ष्वाकुरस्याभूद्वंशे राजा रघुः स्मृतः

marīceḥ kaśyapastasmādravistasmānmanuḥ smṛtaḥ |
manorikṣvākurasyābhūdvaṃśe rājā raghuḥ smṛtaḥ

रघोरजस्ततो जातो राजा दशरथो बली ।
तस्य पुत्रास्तु चत्वारो महाबलपराक्रमाः

raghorajastato jāto rājā daśaratho balī |
tasya putrāstu catvāro mahābalaparākramāḥ

कौसल्यायाम भूद्रामो भरतः कैकयीसुतः ।
सुतौ लक्ष्मणशक्षुघ्नौ सुमित्रायां बभूवतुः

kausalyāyāma bhūdrāmo bharataḥ kaikayīsutaḥ |
sutau lakṣmaṇaśakṣughnau sumitrāyāṃ babhūvatuḥ

रामो भक्तः पितुर्मातुर्विश्वामित्रादवाप्तवान् ।
अस्त्रग्रामं ततो यक्षीं ताटकां प्रजघान ह

rāmo bhaktaḥ piturmāturviśvāmitrādavāptavān |
astragrāmaṃ tato yakṣīṃ tāṭakāṃ prajaghāna ha

विशावमित्रस्य यज्ञे वै सुबाहुं न्यवधीद्बली ।
जनकस्य क्रतुं गत्वा उपयेमेऽथ जानकीम्

viśāvamitrasya yajñe vai subāhuṃ nyavadhīdbalī |
janakasya kratuṃ gatvā upayeme'tha jānakīm

ऊर्मिलां लक्ष्मणो वीरो भरतो माण्डवीं सुताम् ।
शत्रुघ्नो वै कीर्तिमतीं कुशध्वजसुते उभे

ūrmilāṃ lakṣmaṇo vīro bharato māṇḍavīṃ sutām |
śatrughno vai kīrtimatīṃ kuśadhvajasute ubhe

पित्रादिभिरयोध्यायां गत्वा रामादयः स्थिताः ।
युधाजितं मातुलञ्च शत्रुघ्नभरतौ गतौ

pitrādibhirayodhyāyāṃ gatvā rāmādayaḥ sthitāḥ |
yudhājitaṃ mātulañca śatrughnabharatau gatau

गतयोर्नृपवर्योऽसौ राज्यं दातुं समुद्यतः ।
स रामाय तत्पुत्राय कैकेय्या प्रार्थितस्तदा

gatayornṛpavaryo'sau rājyaṃ dātuṃ samudyataḥ |
sa rāmāya tatputrāya kaikeyyā prārthitastadā

चतुर्दशसमावासो वनेरामस्य वाञ्छितः ।
रामः पितृहितार्थञ्च लक्ष्मणेन च सीतया

caturdaśasamāvāso vanerāmasya vāñchitaḥ |
rāmaḥ pitṛhitārthañca lakṣmaṇena ca sītayā

राज्यञ्च तृणवत्त्यक्त्वा शृङ्गवेरपुरं गतः ।
रथं त्यक्त्वा प्रयागञ्च चित्रकूटगिरिं गतः

rājyañca tṛṇavattyaktvā śṛṅgaverapuraṃ gataḥ |
rathaṃ tyaktvā prayāgañca citrakūṭagiriṃ gataḥ

रामस्य तु वियोगेन राजा स्वर्गं समाश्रितः ।
संस्कृत्य भरतश्चागाद्राममाह बलान्वितः

rāmasya tu viyogena rājā svargaṃ samāśritaḥ |
saṃskṛtya bharataścāgādrāmamāha balānvitaḥ

अयोध्यान्तु समागत्य राज्यं कुरु महामते ।
स नैच्छत्पादुके दत्त्वा राज्याय भरताय तु

ayodhyāntu samāgatya rājyaṃ kuru mahāmate |
sa naicchatpāduke dattvā rājyāya bharatāya tu

विसर्जितोऽथ भरतो रामराज्यमपालयत् ।
नन्दिग्रामे स्थितो भक्तो ह्ययोध्यां नाविशद्व्रती

visarjito'tha bharato rāmarājyamapālayat |
nandigrāme sthito bhakto hyayodhyāṃ nāviśadvratī

रामोऽपि चित्रकूटाच्च ह्यत्रेराश्रममाययौ ।
नत्वा सुतीक्ष्णं चागस्त्यं दण्डकारण्यमागतः

rāmo'pi citrakūṭācca hyatrerāśramamāyayau |
natvā sutīkṣṇaṃ cāgastyaṃ daṇḍakāraṇyamāgataḥ

तत्र शूर्पणखा नाम राक्षसी चात्तुमागता ।
निकृत्य कर्णो नासे च रामेणाथापवारिता

tatra śūrpaṇakhā nāma rākṣasī cāttumāgatā |
nikṛtya karṇo nāse ca rāmeṇāthāpavāritā

तत्प्रेरितः खरश्चागाद्दूषणस्त्रिशिरास्तथा ।
चतुर्दशसहस्रेण रक्षसान्तु बलेन च

tatpreritaḥ kharaścāgāddūṣaṇastriśirāstathā |
caturdaśasahasreṇa rakṣasāntu balena ca

रामोऽपि प्रेषयामास बाणैर्यमपुरञ्च तान् ।
राक्षस्या प्रेरितोऽभ्यागाद्रावणो हरणाय हि

rāmo'pi preṣayāmāsa bāṇairyamapurañca tān |
rākṣasyā prerito'bhyāgādrāvaṇo haraṇāya hi

मृगरूपं स मारीचं कृत्वाग्रेऽथ त्रिदण्डधृक् ।
सीतया प्रेरितो रामो मारीचं निजघान ह

mṛgarūpaṃ sa mārīcaṃ kṛtvāgre'tha tridaṇḍadhṛk |
sītayā prerito rāmo mārīcaṃ nijaghāna ha

म्रियमाणः स च प्राह हा सीते लक्ष्मणोति च ।
सीतोक्तो लक्ष्मणोऽथागाद्रामश्चानुददर्श तम्

mriyamāṇaḥ sa ca prāha hā sīte lakṣmaṇoti ca |
sītokto lakṣmaṇo'thāgādrāmaścānudadarśa tam

उवाच राक्षसी माया नूनं सीता हृतेति सः ।
रावणोऽन्तरमासाद्य ह्यङ्केनादाय जानकीम्

uvāca rākṣasī māyā nūnaṃ sītā hṛteti saḥ |
rāvaṇo'ntaramāsādya hyaṅkenādāya jānakīm

जटायुषं विनिर्भिद्य ययौ लङ्कां ततो बली ।
अशोकवृक्षच्छायायां रक्षितां तामधारयत्

jaṭāyuṣaṃ vinirbhidya yayau laṅkāṃ tato balī |
aśokavṛkṣacchāyāyāṃ rakṣitāṃ tāmadhārayat

आगत्य रामः सून्याञ्च पर्णशालां ददर्श ह ।
शोकं कृत्वाथ जानक्या मार्गणं कृतवान्प्रभुः

āgatya rāmaḥ sūnyāñca parṇaśālāṃ dadarśa ha |
śokaṃ kṛtvātha jānakyā mārgaṇaṃ kṛtavānprabhuḥ

जटायुषञ्च संस्कृत्य तदुक्तो दक्षिणां दिशम् ।
गत्वा सख्यं ततश्चक्रे सुग्रीवेण च राघवः

jaṭāyuṣañca saṃskṛtya tadukto dakṣiṇāṃ diśam |
gatvā sakhyaṃ tataścakre sugrīveṇa ca rāghavaḥ

सप्त तालान्विनिर्भिद्य शरेणानतपर्वणा ।
वालिनञ्च विनिर्भिद्य किष्किन्धायां हरीश्वरम्

sapta tālānvinirbhidya śareṇānataparvaṇā |
vālinañca vinirbhidya kiṣkindhāyāṃ harīśvaram

सुग्रीवं कृतवान्राम ऋश्यमूके स्वयं स्थितः ।
सुग्रीवः प्रेषयामास वानरान्पर्वतोपमान्

sugrīvaṃ kṛtavānrāma ṛśyamūke svayaṃ sthitaḥ |
sugrīvaḥ preṣayāmāsa vānarānparvatopamān

सीताया मार्गणं कर्तुं पूर्वाद्याशासु सोत्सवान् ।
प्रतीचीमुत्तरां प्राचीं दिशं गत्वा समागताः

sītāyā mārgaṇaṃ kartuṃ pūrvādyāśāsu sotsavān |
pratīcīmuttarāṃ prācīṃ diśaṃ gatvā samāgatāḥ

दक्षिणान्तु दिशं ये च मार्गयन्तोऽथ जानकीम् ।
वनानि पर्वतान्द्वीपान्नदीनां पुलिनानि च

dakṣiṇāntu diśaṃ ye ca mārgayanto'tha jānakīm |
vanāni parvatāndvīpānnadīnāṃ pulināni ca

जानकीन्ते ह्यपश्यन्तो मरणे कृतनिश्चयाः ।
सम्पातिवचनाज्ज्ञात्वा हनूमान्कपिकुञ्जरः

jānakīnte hyapaśyanto maraṇe kṛtaniścayāḥ |
sampātivacanājjñātvā hanūmānkapikuñjaraḥ

शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे मकरालयम् ।
अपश्यज्जानकीं तत्र ह्यशोकवनिकास्थिताम्

śatayojanavistīrṇaṃ pupluve makarālayam |
apaśyajjānakīṃ tatra hyaśokavanikāsthitām

भर्त्सितां राक्षसीभिश्च रावणेन च रक्षसा ।
भव भार्येति वदता चिन्तयन्तीञ्च राघवम्

bhartsitāṃ rākṣasībhiśca rāvaṇena ca rakṣasā |
bhava bhāryeti vadatā cintayantīñca rāghavam

अङ्गुलीयं कपिर्दत्त्वा सीतां कौशल्यमब्रवीत् ।
रामस्य तस्य दूतोऽहं शोकं मा कुरु मैथिलि

aṅgulīyaṃ kapirdattvā sītāṃ kauśalyamabravīt |
rāmasya tasya dūto'haṃ śokaṃ mā kuru maithili

स्वाभिज्ञानञ्च मे देहि येन रामः स्मरिष्यति ।
तच्छ्रुत्वा प्रददौ सीता वेणीरत्नं हनूमते

svābhijñānañca me dehi yena rāmaḥ smariṣyati |
tacchrutvā pradadau sītā veṇīratnaṃ hanūmate

यथा रामो नयेच्छीघ्रं तथा वाच्यं त्वया कपे ।
तथेत्युक्त्वा तु हनुमान्वनं दिव्यं बभञ्ज ह

yathā rāmo nayecchīghraṃ tathā vācyaṃ tvayā kape |
tathetyuktvā tu hanumānvanaṃ divyaṃ babhañja ha

हत्वाक्षं राक्षसांश्चान्यान्बन्धनं स्वयमागतः ।
सर्वैरिन्द्रजितो बाणैर्दृष्ट्वा रावणमब्रवीत्

hatvākṣaṃ rākṣasāṃścānyānbandhanaṃ svayamāgataḥ |
sarvairindrajito bāṇairdṛṣṭvā rāvaṇamabravīt

रामदूतोऽस्मि हनुमान्देहि रामाय मैथिलीम् ।
एतच्छ्रुत्वा प्रकुपितो दीपयामास पुच्छकम्

rāmadūto'smi hanumāndehi rāmāya maithilīm |
etacchrutvā prakupito dīpayāmāsa pucchakam

कपिर्ज्वलितलाङ्गूलो लङ्कां देहेऽ महाबलः ।
दग्ध्वा लङ्कां समायातो रामपार्श्वं स वानरः

kapirjvalitalāṅgūlo laṅkāṃ dehe' mahābalaḥ |
dagdhvā laṅkāṃ samāyāto rāmapārśvaṃ sa vānaraḥ

जग्ध्वा फलं मधुवने दृष्टा सीतत्यवेदयत् ।
वेणीरत्नञ्च रामाय रामो लङ्कापुर्री ययौ

jagdhvā phalaṃ madhuvane dṛṣṭā sītatyavedayat |
veṇīratnañca rāmāya rāmo laṅkāpurrī yayau

ससुग्रीवः स हनुमान्सांगदश्च सलक्ष्मणः ।
विभीषणोऽपि सम्प्राप्तः शरणं राघवं प्रति

sasugrīvaḥ sa hanumānsāṃgadaśca salakṣmaṇaḥ |
vibhīṣaṇo'pi samprāptaḥ śaraṇaṃ rāghavaṃ prati

लङ्कैश्वर्येष्वभ्यषिञ्चद्रामस्तं रावणानुजम् ।
रामो नलेन सेतुञ्च कृत्वाब्धौ चोत्ततार तम्

laṅkaiśvaryeṣvabhyaṣiñcadrāmastaṃ rāvaṇānujam |
rāmo nalena setuñca kṛtvābdhau cottatāra tam

सुवेलावस्थितश्चैव पुरीं लङ्कां ददर्शह ।
अथ ते वानरा वीरा नीलाङ्गदनलादयः

suvelāvasthitaścaiva purīṃ laṅkāṃ dadarśaha |
atha te vānarā vīrā nīlāṅgadanalādayaḥ

धूम्रधूम्राक्षवीरेन्द्रा जाम्बवत्प्रमुखास्तदा ।
मैन्दद्विविदमुख्यास्ते पुरीं लङ्कां बभञ्जिरे

dhūmradhūmrākṣavīrendrā jāmbavatpramukhāstadā |
maindadvividamukhyāste purīṃ laṅkāṃ babhañjire

राक्षसांश्च महाकायान्कालाञ्जनचयोपमान् ।
रामः सलक्ष्मणो हत्वा सकपिः सर्वराक्षसान्

rākṣasāṃśca mahākāyānkālāñjanacayopamān |
rāmaḥ salakṣmaṇo hatvā sakapiḥ sarvarākṣasān

विद्युज्जिह्वञ्च धूम्राक्षं देवान्तकनरान्त कौ ।
महोदरमहापार्श्वावतिकायं महाबलम्

vidyujjihvañca dhūmrākṣaṃ devāntakanarānta kau |
mahodaramahāpārśvāvatikāyaṃ mahābalam

कुम्भं निकुम्भं मत्तञ्च मकराक्षं ह्यकम्पनम् ।
प्रहस्तं वीरमुन्मत्तं कुम्भकर्णं महाबलम्

kumbhaṃ nikumbhaṃ mattañca makarākṣaṃ hyakampanam |
prahastaṃ vīramunmattaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam

रावणिं लक्ष्मणोऽच्छिन्त ह्यस्त्राद्यै राघवो बली ।
निकृत्य बाहुचक्राणि रावणन्तु न्यपातयन्

rāvaṇiṃ lakṣmaṇo'cchinta hyastrādyai rāghavo balī |
nikṛtya bāhucakrāṇi rāvaṇantu nyapātayan

सीतां शुद्धां गृहीत्वाथ विमाने पुष्पके स्थितः ।
सवानरः समायातो ह्ययोध्यां प्रवरां पुरीम्

sītāṃ śuddhāṃ gṛhītvātha vimāne puṣpake sthitaḥ |
savānaraḥ samāyāto hyayodhyāṃ pravarāṃ purīm

तत्र राज्यं चकाराथ पुत्त्रवत्पालयन्प्रजाः ।
दशाश्वमेधानाहृत्य गयाशिरसि पातनम्

tatra rājyaṃ cakārātha puttravatpālayanprajāḥ |
daśāśvamedhānāhṛtya gayāśirasi pātanam

पिण्डानां विधिवत्कृत्वा दत्त्वा दानानि राघवः ।
पुत्रौ कुशलवौ दृष्ट्वा तौ च राज्येऽभ्यषेचयत्

piṇḍānāṃ vidhivatkṛtvā dattvā dānāni rāghavaḥ |
putrau kuśalavau dṛṣṭvā tau ca rājye'bhyaṣecayat

एकादशसहस्राणि रामो राज्यमकारयत् ।
शत्रुघ्नो लवणं जघ्ने शैलूषं भतस्ततः

ekādaśasahasrāṇi rāmo rājyamakārayat |
śatrughno lavaṇaṃ jaghne śailūṣaṃ bhatastataḥ

अगस्त्यादीन्मुनीन्नत्वा श्रुत्वोत्पत्तिञ्च रक्षसाम् ।
स्वर्गं गतो जनैः सार्धमयोध्यास्थैः कृतार्थकः

agastyādīnmunīnnatvā śrutvotpattiñca rakṣasām |
svargaṃ gato janaiḥ sārdhamayodhyāsthaiḥ kṛtārthakaḥ